تسيفرلى ترانسفورماتسيا – دامۋدىڭ جاڭا كەزەڭى

اقپاراتتىق جۇيەلەر ءوزارا بىرىكپەگەن

– باعدات باتىربەك ۇلى, پرەزيدەنت «مەملە­كەتتىك اپپاراتتىڭ قىزمەتىن بيۋرو­كراتيادان ارىلتۋ جونىندەگى شا­ر­الار تۋرالى» جارلىعىندا ءوزىڭىز باسقاراتىن مينيسترلىككە بىر­قاتار مىندەت جۇكتەدى. ايتالىق اقپارات­تان­دى­رۋ نىساندارىن بىرىكتىرۋ ماسەلەسىندە جاۋاپتى ۆەدومستۆو رەتىندە بەكىتىلدى. بۇعان دەيىن ينتەگراتسيا ماسەلەسىمەن قاي ورگان اينالىسىپ كەلدى؟

– وسى ۋاقىتقا دەيىن ءار مەملەكەتتىك ورگان ءوز جۇيەلەرىن باسقا ورگاننىڭ اقپاراتتىق جۇيەسىمەن بىرىكتىرگىسى كەلە مە, جوق پا, وزدەرى شەشەتىن. سوندىقتان كوپتەگەن ينتەگراتسيالىق ۇدەرىس تەجەلىپ قالعان ەدى. ەندى تسيفرلىق دامۋ, يننو­ۆاتسيا­لار جانە اەروعارىش مينيس­تر­لىگى رەسمي تۇردە تۇتاستاي تسيفرلى ترانس­فور­ماتسياعا, ونىڭ ىشىندە جۇيەلەردى ينتەگراتسيالاۋ ىسىنە جاۋاپتى ۆەدومستۆو رەتىندە بەكىتىلدى.

ماسەلەن, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا 50-دەن استام دەرەك بازاسى بار جانە ولار ءوزارا بىرىكپەگەن. سونىڭ سالدارىنان قانشاما مۇقتاج ادام, ونىڭ قاتارىندا مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ازاماتتار, اسىراۋشىسىنان ايىرىلعان وتبا­سىلار, جاڭا بوسانعان انالار, اۋىر دەرتكە شالدىققاندار جانە تاعى باسقا­لا­رى وزدەرىنە تيەسىلى جاردەماقىنى الۋ ءۇشىن مۇگەدەكتىگىن, بالانى دۇنيەگە اكەل­گە­نى جونىندە نەمەسە اكەسىنىڭ قايتىس بولعان­دى­عىن دالەلدەپ, مەكەمەلەر اراسىندا انىقتاما تاسۋعا ءماجبۇر. ال ولارعا مەم­لە­كەتتىك تولەمدەر اۆتوماتتى تۇردە تا­عايىندالۋى قاجەت. مۇنداي پروبلەما دەن­ساۋلىق سالاسىندا عانا ەمەس, بارلىق سالادا انىقتالىپ وتىر. بۇل – ءتيىستى ين­تەگرا­­تسيانىڭ جوقتىعىنىڭ, دەمەك اقپا­رات­­تىق بازالارداعى بەيبەرەكەتتىڭ ايعاعى.

وسى ءسوزىمنىڭ دالەلى رەتىندە, مىناداي جايتتى ايتا كەتەيىن. قازاق حالقىنىڭ ماقتانىشى, ايگىلى وپەرا ءانشىسى الىبەك دىنىشەۆكە «قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى» اتاعى بەرىلگەن بولاتىن. وسى ماراپاتقا وراي وعان مەملەكەتتىك تولەماقى بەرىلۋى ءتيىس, بىراق ول قۇجاتتاردى رەسىمدەمەگەندىكتەن, اي سايىنعى تولەم دە جاسالماعان. ءتۇسىنىپ تۇرسىز با, مەملەكەت انشىگە اتاق بەرەدى دە, سوسىن وسى اتاق بەرىلگەنى تۋرالى انىقتاما سۇرايدى. تەك بىلتىر جىل سوڭىندا مەملەكەتتىك ناگرادالار بازاسى مەن ەڭبەك مينيسترلىگىنىڭ بازاسىن بىرىكتىرگەندە عانا, ءا.دىنىشەۆ وزىنە زاڭ بويىنشا تيەسىلى ءبىر جارىم ميلليون تەڭگەدەن قاعىلعانى بەلگىلى بولدى. مۇنداي مىسالدار جەتىپ ارتىلادى. جارايدى, جاعدايى جاقسى كىسىلەر تۋرالى ايتپاي-اق قويالىق, ال الەۋمەتتىك جاعدايى تومەن قانشاما مۇقتاج جاندار قينالىپ, وزدەرىنە تيەسىلى تولەماقىلار مەن الەۋمەتتىك كومەكتەردى الا الماي ءجۇر. نەگىزى ازاماتتارعا مۇنداي مەملەكەتتىك قىزمەتتەر پرواكتيۆتى تۇردە ۇسىنىلۋى ءتيىس.

سول سياقتى, مىسالى جاڭا سالىنعان ۇيدەن پاتەردى يپوتەكاعا ساتىپ الۋدى ويعا الساڭىز, قۇجاتتار جيناپ, ءتورت ۇيىمدى - بانك, نوتاريۋس, قۇرىلىس يەسى مەن حقكو-نىڭ اراسىندا تابان توزدىرىپ, قانشاما سەرگەلدەڭگە تۇسەسىز. ەگەر بىلتىر وسىنداي 900 مىڭنان استام كەيس بولدى دەسەك, ونىڭ ۇستىنە ءاربىر جاعداي بويىنشا الگى ۇيىمدارعا 2-3 رەت بارۋ قاجەتتىگىن ەسكەرسەك, ناتيجەسىندە ادامدار 3 ملن رەت ءارلى-بەرلى جۇگىرۋگە ءماجبۇر بولعانىن كورۋگە بولادى. وسى ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن ءبىز بيزنەستىڭ باستاماسى بويىنشا تسيفرلىق يپوتەكا سەرۆيسىن ىسكە قوستىق. بانك ۇدەرىسىن, سونداي-اق قۇرىلىس يەسى مەن مەملەكەتتىڭ, ياعني «ازاماتتارعا ارنالعان ۇكىمەتتىڭ» ۇدەرىسىن بىرىكتىردىك. ناتيجەسىندە, ادەتتە ءۇي الۋ ءۇشىن 2 اپتادان 1 ايعا دەيىن ۋاقىت جوعالتاتىن قازاقستاندىقتار ەندى تسيفرلىق يپوتەكا كومەگىمەن باسپانانى ءبىر تاۋلىكتە راسىمدەي الادى. قىزمەت ىسكە قوسىلعاننان بەرى مىڭنان استام وتباسى ءبىر كۇننىڭ ىشىندە باسپانالى بولىپ, ۋاقىت ۇنەمدەگەن.

بيۋروكراتيانى جويۋ دەگەنىمىز – قاعاز جۇزىن­دەگى قۇجات اينالىمىن ازايتۋ عانا ەمەس, مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ بار­لىق سا­لاسىنا جۇيەلى رەينجينيرينگ جۇر­گىزىپ, تسيفر­لى ترانسفورماتسيالاۋ. ال تسيفرلى ترانسفورماتسيا – تەحنو­لو­گيا­لىق جاڭاشىلدىقتار نەگىزىندە مەملە­كەت­تىك باسقارۋ جۇيەسىن قايتا قۇرۋ. بۇل مەم­قىز­مەتتەردى جاي عانا اۆتوماتتاندىرۋدى بىلدىرمەيدى. وسى قىزمەتتەردىڭ ءمان-ماڭىزىن زەردەلەپ, فۋنكتسيالار مەن قىزمەتتەردى تۇگەلدەي قايتادان قاراستىرۋ. وسى پروتسەستەردەگى ادامي فاكتوردى ازايت­پاساق, تسيفرلى ترانسفورماتسيانى ءىشىنارا عانا ىسكە اسىرساق, بيۋروكراتيا مەن كوررۋپتسيادان جانە جۇيەدەگى بەيبەرەكەتتەن قۇتىلا المايمىز.

حالىق اراسىنداعى تاعى ءبىر سۇرانىسى جو­عارى قىزمەتكە بايلانىستى كەيستى قاراستىرايىق. جۇرگىزۋشى كۋالىگىن الۋ پروتسەسىندە قالىپتاسقان زاڭعا قايشى سحە­مانى جويۋ ماقساتىندا بىلتىر ارنايى مامانداندىرىلعان حقو-عا جاسىرىن بارىپ, ونداعى زاڭسىزدىقتاردى ۆيدەوعا تۇسىردىك. ماتەريالداردى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا جىبەرىپ, باقىلاۋ جۇمىستارىن كۇشەيتتىك. بۇل ورايدا تەوريالىق ەمتيحاندى تاپسىرۋ پروتسەسىنە بيومەتريالىق جۇيەنى ەنگىزۋگە كىرىستىك. جۇيە سىناققا كەلگەن ادامنىڭ جەكە تۇلعاسىن انىقتاپ, تەست تاپسىرۋشىلاردى كەزدەيسوق ورىنعا جايعاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ءار جۇمىس ورنىنا كامەرا, سونداي-اق اۆتودرومداعى تاجىريبەلىك ەمتيحاننىڭ پروتسەسىن اشىق ەتىپ, قاداعالاۋ ءۇشىن GPS جۇيەنى ورناتۋدى قولعا الدىق. سودان بەرى تاجىريبەلىك جانە تەوريالىق ەمتيحان­دى ء«ساتتى» تاپسىرعانداردىڭ سانى كۇرت ازاي­عانىن بايقاۋعا بولادى. ماسەلەن, بىلتىر ءبىرىنشى توقساندا جۇرگىزۋشى كۋالىگىن 36 569 ادام السا, بيىل 15 220 ۇمىتكەر عانا «اتالعان كۋالىككە» قول جەتكىزگەن. ياعني پروتسەستى اۆتوماتتاندىرۋ جانە اشىق ەتۋ ارقىلى سىبايلاس جەمقورلىققا توسقاۋىل قويۋعا بولادى.

 

پورتالدا جەر كەزەگىنە تۇرعان كوپ

– تاياۋدا جەر كەزەگىنە تۇرۋعا بايلانىستى قىزمەتتىڭ ونلاين فورماتى ەن­گىزىلىپ, بۇل قوعامدا اجەپتاۋىر داۋ تۋدىر­عانى راس. وسى ماسەلەنى ءتۇسىن­دىرىپ بە­رىڭىزشى؟

– قاراڭىز, بۇعان دەيىن ادامدار كونستيتۋتسيا بويىنشا وزدەرىنە تيەسىلى 10 سوتىق جەردى تەگىن الۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى اكىمدىككە بارىپ, ارىز جازاتىن. ءارى قاراي ول ارىزدىڭ تاعدىرى بەلگىسىز كۇيدە قالىپ, كەزەك جىلجي ما, جوق پا – ونى اكىمدىكتىڭ قىز­مەتكەرى عانا بىلەتىن. ناعىز ادامي فاك­تور جايلاعان ماسەلە. ال ادامي فاكتور بار جەردە بيۋروكراتيا مەن سىبايلاس جەمقورلىق تا كەزدەسەتىنى بەلگىلى. سون­دىقتان ءبىزدىڭ ماقساتىمىز – ەل ازاماتتارىنا جەر الۋ بويىنشا كەزەكتى بارىنشا اشىق جانە جاريا ەتۋ. وسى باعىتتا ماماندار ۇلكەن جۇمىس اتقاردى. «ازاماتتارعا ارنالعان ۇكىمەت» پەن «ۇات» اق قىزمەت­كەر­لەرى جەرگىلىكتى اكىمدىكتەردەن تۇسكەن اق­پاراتتىڭ بارلىعىن بازاعا ەنگىزىپ, ەلەكتروندى كەزەكتىڭ نۇسقاسىن دايىنداپ شىقتى. سوسىن eGov.kz پورتالىندا جەر ۋچاسكەسىنە كەزەككە تۇرۋ جانە كەزەكتى قاراۋ قىزمەتىن ىسكە قوستى. قازىر كەز كەلگەن ادام قالاعان ۋاقىتتا پورتالعا كىرىپ, جەر كەزەگىن كورە الادى. دەمەك ەشكىم كەزەكتى تۇزەتىپ, ءوز ادامىن «وتكىزۋ» سىندى قيتۇرقى ارەكەتتەر جاساي المايدى.

ال داۋدىڭ كوبەيىپ جاتقانى – زاڭدى قۇبىلىس, سەبەبى كوپتەگەن جىل جەر كەزەگى قاعاز جۇزىندە جۇرگىزىلىپ, تولىعىمەن اكىم­دىك­تەردىڭ قۇزىرىندا بولدى. جەر كەزە­گىنە تۇرۋعا بايلانىستى بارلىق اقپاراتتى بىزگە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار ۇسى­نىپ, بۇل دەرەكتەردى قاز-قالپىندا پور­تالعا ەنگىزدىك. قازىر ادامدار سول تىزىم­گە قاراپ, كەلىسپەيتىن تۇستارىن ايتىپ جاتىر. بۇعان دەيىن مۇنداي مۇمكىندىك قاراس­­تى­رىل­ماعان ەدى. ايتالىق جەرگە كە­زەككە تۇرۋ ءۇشىن پورتالدا ءوتىنىش قال­دىر­­دىڭىز دەلىك, بىراق ەكراندا «سىزگە جەر بەرىلگەن» دەگەن حابارلاما شىعادى. الايدا ءسىز جەر الماعانسىز. نە ىستەيسىز؟ البەتتە, داۋلاساسىز. بۇل جاعدايدا جەرگى­لىك­تى اتقارۋشى ورگان جاۋاپ بەرۋگە ءتيىس, ءمان-جايدى انىقتاپ, زەرتتەيتىن دە سولار. ەگەر دە ءسىزدىڭ جەر الماعانىڭىز دالەل­دەنسە, اكىمدىكتەن كەلگەن حابارلاما ن­­ە­گى­زىن­دە ءبىزدىڭ ماماندار ەلەكتروندى بازاعا تۇ­زە­تۋلەر ەنگىزەدى.

قازىر جەر كەزەگىندە 3 ملن-نان استام قازاقستاندىق تۇر, سونىڭ 2 ملن-ى – كەزەككە ەلەكتروندى پورتال ارقىلى تۇرعاندار. ونلاين قىزمەت جۋىردا عانا 8 ساۋىردە ىسكە قوسىلعانىن ەسكەرسەك, بۇل كادىمگىدەي رەزونانس دەۋگە بولادى. بۇل ورايدا ايتارىم, ەگەر دە وسى جەر كەزەگىنە قاتىستى قانداي دا ءبىر كەلىسپەيتىن ماسەلەلەر تۋىنداسا, ازاماتتار ە-Otinish جۇيەسى ارقىلى شاعىمدانا الادى. سول ارقىلى جاۋاپتى ورگاندار ءتيىستى تەكسەرىستەر جۇرگىزىپ, تولىققاندى جاۋاپ بەرۋگە مىندەتتى.

پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ قول­عا العان رەفورمالاردىڭ ماقساتى – قازاق­ستان ازاماتتارىنىڭ مۇددەسىنە قىزمەت ەتۋ, ياعني مەملەكەتتىك اپپاراتتى باسقارۋدىڭ «ادامعا باعدارلانعان» مو­دەلىنە اۋىسۋ. «مەملەكەتتىك اپپارات­تىڭ قىزمەتىن بيۋروكراتيادان ارىلتۋ جونىندەگى» جار­لىعى – ەكىنشى رەسپۋبليكا قۇرۋ جولىن­داعى ماڭىزدى قادامداردىڭ ءبىرى.

 

وتاندىق پلاتفورماعا باسىمدىق بەرىلدى

– قوعامدا ءجيى تالقىلانىپ جاتقان «سبەر» كوم­پانيالار توبىمەن اراداعى كە­لى­سىمگە توقتالساق, سونىمەن بۇل ما­سە­لەدە قانداي بايلامعا كەلىپ وتىرسىزدار؟

– پلاتفورمانى ءوزىمىز جاسايتىن بول­دىق. بىلتىر مەنىڭ تاپسىرمام بويىنشا «ۇلتتىق اقپاراتتىق تەحنولوگيالار» اق ارنايى كەڭەس قۇرعان ەدى. ۇلتتىق تسيفرلى تەحنولوگيالار مەن وتاندىق ءىت-كومپانيالاردى زەرتتەپ, جان-جاقتى تال­قىلاۋعا سايكەس ءتيىستى جۇمىستار اتقا­رىلدى.

مينيسترلىكتىڭ تاپسىرماسىمەن 26 مەم­لەكەتتىك ورگاندا, 17 جەرگىلىكتى ات­قارۋ­شى ورگان مەن كۆازيمەملەكەتتىك سەك­توردىڭ 22 سۋبەكتىسىندە زەرتتەۋ جۇر­گىزىلىپ, ناتيجەسىندە ەلىمىزدە 572 اقپا­رات­تىق جۇيە بار ەكەندىگى انىقتالدى. سونداي-اق بىرقاتار پروتسەستىڭ ءالى دە اۆتوماتتاندىرىلماعانى, ال اقپاراتتىق بازالاردىڭ 50 پايىزىندا قايتالاۋ فۋنك­تسيالارى بار ەكەندىگى بەلگىلى بولدى. زەرتتەۋ قورىتىندىسىنا سايكەس قاجەتسىز 178 اقپاراتتىق جۇيەنىڭ ءتىزىمى دايىندالدى. ونىڭ ىشىندە مەملەكەتتىك ورگاندارعا – 107, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا – 71 جۇيە تيەسىلى.

قازىر ءبىز ءتيىستى تۇجىرىمداما جاسالىپ جاتىر, سوعان سايكەس وتاندىق ازىر­لەۋشىلەر «ۇات» اق باسشىلىعىمەن الەم­دىك كەڭىستىكتەگى Open Source بازاسىن­دا­عى ونىمدەرگە سۇيەنىپ, وتاندىق تسيفر­لى پلاتفورمانى دايىنداۋعا بىرتىندەپ كىرىسەدى. نەگىزى پلاتفورما كوپتەگەن كوم­پونەنتتەن تۇرادى. ەگەر ءبىزدىڭ مامان­دار قانداي دا ءبىر بولىگىن ازىرلەي الماسا نەمەسە قيىندىقتار تۋىنداسا, حالىق­ارالىق پلاتفورمالارعا, ونىڭ ىشىندە تەك «سبەر» ەمەس, باسقا دا شەتەلدىك كوم­پا­نيالارعا جۇگىنە الامىز. ال پلاتفورمانى وزىمىزدە شىعارۋعا كەم دەگەندە 3-5 جىل ۋاقىت كەرەك, ونىڭ ۇستىنە بۇل تەحنولوگيانى دا­يىنداۋ وڭاي شارۋا ەمەس. بىراق قايتكەنمەن دە ەلىمىزگە تسيفرلى پلاتفورما كەرەك. سوندىقتان وسىنداي جاۋاپكەرشىلىكتى الدىق. پلاتفورما ار­قىلى بارلىق بيزنەس-پروتسەستى اشىق نۇسقاعا اۋىستىرىپ, قىرۋار قاراجاتتى ۇنەمدەپ, بيۋروكراتيانى جويۋمەن بىرگە كوررۋپتسيانىڭ الدىن الۋعا بولادى. ازا­ماتتاردىڭ قا­جەت­تىلىگىن الدىن الا بولجاپ, ءتيىستى جار­دەم­اقىلار مەن تو­لەم­دەر اۆتوماتتى تۇردە تاعايىن­دا­لىپ, حالىقتىڭ ءومىرى ءبىراز جە­ڭىلدەي تۇسەدى.

ەلىمىز «مۇنايعا باي» دەپ ماقتان­عانى­مىز­بەن بۇل وندىرىستەگى قاراجات اينالىمى مەن قانشا شيكىزات ءوندىرىلىپ, اق­شانىڭ قايدا كەتىپ جاتقانىنان بەي­­حا­بارمىز. بار­لىعى قاعاز جۇزىندە جۇر­گى­زىلەدى. دە­مەك تاعى دا قاعازباستىلىق جانە ادامي فاك­تور­عا اينالىپ كەلىپ وتىر­­مىز. وسى سالا اشىق جانە جاريالى بولۋ ءۇشىن بيزنەس-پروتسەستەردى بارىنشا تسيفر­لان­دى­رۋ­عا كىرىستىك, قازىر 60 پايىزى تسيفر­لاندى. قاي­تالاپ ايتايىن, ەلىمىزدەگى بارلىق سالا تسيفر­لانۋعا ءتيىس. بۇل – ۇزىل­مەيتىن پروتسەسس, ۇنەمى جاڭارتىپ, دامى­تۋدى قاجەت ەتەدى. زاماناۋي تسيفرلى پلات­­فورما بۇل پروتسەستى جىلدامىراق جۇر­­گىزۋگە سەپتەسەدى.

راس, دايىن پلاتفورمالىق تەحنولوگيا­نى ساتىپ الىپ, ۋاقىت ۇنەمدەگىمىز كەلدى. بۇرىن ۋاقىت التىنمەن پارا-پار ەدى. قازىر ۋاقىت التىننان دا قىمبات ەكەنىن كورىپ وتىرمىز. ەگەر دە دايىن تەحنولوگيانى ساتىپ العاندا, پلاتفورماعا كوشۋ پروتسەسىن جىلدامداتىپ, تسيفرلاندىرۋ سالاسىندا جوعارى دەڭگەيگە كوتەرىلۋ ارقىلى بىرقاتار ماسەلەنىڭ ءتۇيىنى تەز شەشىلەر ەدى.

– سونىمەن «سبەرمەن» اراداعى مەمو­راندۋمعا نۇكتە قويىلدى عوي؟

– «سبەرمەن» تەك مەموراندۋم جاسال­عانىن ەسكەرسەك, ونى كەلىسىمشارتپەن شاتاس­تىرماعان ءجون. ياعني قانداي دا ءبىر مىندەتتەمە جوق. الايدا قازىر بۇل پلاتفورمانى «ۇات» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ رەسۋرستارى نەگىزىندە وسىنداي جوبالار بويىنشا تاجىريبەسى بار ساراپشىلاردى قاتىستىرىپ, وتاندىق IT كومپانيالاردىڭ كۇشىمەن جاساۋدى ۇيعاردىق.

مەملەكەتكە قىزمەت ەتكەندىكتەن بىزگە ەلىمىز­دىڭ بولاشاعىنا قاتىستى ۇلكەن جاۋاپ­كەرشىلىك جۇكتەلىپ وتىر. سون­دىق­تان باستى مىندەتىمىز – كەز كەلگەن ۋاقىتتا حالقىمىز بەن مەملەكەتىمىزدىڭ مۇددەسىنە وڭتايلى شەشىمدەردى قابىلداي ءبىلۋ.

 

باستى مىندەت – ادامي كاپيتالدى دامىتۋ

– كورشىلەس مەملەكەتتەردەگى جاع­داي­عا بايلانىستى IT-سالاسىنداعى كومپانيالار مەن ماماندار وزدەرىنە قولايلى ءوڭىر ىزدەستىرىپ جاتقانى ءمالىم. مۇنداي مامانداردىڭ ەلىمىزگە كەلۋىن جاعىمدى ۇردىسكە باعالاۋعا بولا ما؟

– الدىمەن بۇل ءۇردىستىڭ ءتيىمدى تۇس­تا­رىن ايتايىن, سوسىن قالاي باعالاۋ كەرەكتىگىن ءوزىڭىز دە تۇسىنەرسىز. سەكۋند سايىن قۇبىلىپ جاتقان زاماندا ءىت-ما­ماندار – ەڭ قۇندى كادرلارعا اينالدى. سون­دىقتان باستى ماقساتىمىز – ادامي كاپيتالدى دامىتۋ. ءىت-سالاسىنا ميلليارد­تاپ قاراجات قۇيعانىمەن, ادامي كاپيتال بولماسا, اقشانىڭ بارلىعى دالاعا كەتەدى. ال ادامي كاپيتالدى قۇنتتاۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن مىقتى ءىت-كومپانيالار مەن ماماندار «قايناپ جاتقان» قولايلى ورتا قالىپتاستىرۋ كەرەك.

كەزىندە Astana Hub تا وسى ماقساتتا اشىلعان بولاتىن, ياعني حالىقارالىق تەحنوپارك رەتىندە ىسكە قوسىلدى. بۇگىندە وندا 685 ءىت-كومپانيا تىركەلگەن, ونىڭ دەنى – قازاقستاندىق ۇيىمدار. بيىلعى اقپان ايىنان بەرى 700-گە جۋىق شەتەلدىك قازاقستانعا رەلوكاتسيا (قىزمەتتىك قونىس اۋدارۋ) بويىنشا بىزدەن كەڭەس الىپ جاتىر, كەيبىرى تىركەلىپ, جۇمىسىن باستاپ تا كەتتى. رەلوكاتسيا بويىنشا جان-جاقتى قولداۋ كورسەتىپ جاتىرمىز: ارنايى سالىق ءتارتىبى, زاماناۋي ينفراقۇرىلىم, ۆيزالىق قولداۋ, SEED stage (دالەلدەنگەن بيزنەس-مودەل گيپوتەزاسىنا سالىنعان ينۆەستيتسيا) كەزەڭىندە ۆەنچۋرلىق قارجى­لاندىرۋ, اكسەلەراتسيا كۋرستارى, eGov ارقىلى ونلاين تىركەلۋ سىندى ماسەلەلەر قامتىلعان.

مىسالى, قازاقستانعا كوشكەندەردىڭ ىشىندە الەمنىڭ 600-دەن استام قالاسىندا جۇمىس ىستەيتىن جانە ميللياردتاعان دوللارعا باعالاناتىن inDriver, Epam كومپانياسى دا بار. وسىنداي مىقتى كومپانيالار مەن ماماندارعا مۇمكىندىك بەرۋ ارقىلى وزىمىزگە دە ءتيىمدى جاعداي قالىپتاستىرامىز, ياعني شەتەلدىك ماماندارمەن تاجىريبە الماسۋ, جۇمىس ورنىن كوبەيتۋ, جاھاندىق ينۆەستورلاردى تارتاتىن ستارتاپتاردى ۇلعايتۋ – ەل ەكونوميكاسىنا وڭ اسەرىن تيگىزەدى. ەڭ باستىسى, جاستارىمىزدىڭ قابىلەتىن دامىتۋعا قولايلى ءىت-ورتا قالىپتاستىرىپ, يننو­ۆاتسيالىق الەۋەتىمىزدى كۇشەيتە الامىز.

– مەملەكەت باسشىسى ەلىمىزدە 100 مىڭ ءىت-مامان دايارلاۋ تۋرالى تاپ­سىر­ما بەرگەنى ەسىمىزدە. وسى باعىتتا قان­داي جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر؟

– ۇلتتىق جوبادا بەلگىلەنگەن بۇل تاپسىرماعا سايكەس 2025 جىلعا دەيىن 100 مىڭ ءىت-مامان دايارلاۋعا كۇش سالىندى. وسى ماقساتتا ماتەماتيكاعا قا­بى­لەت­تى ەل ازاماتتارىنا جەكەمەنشىك جانە مەملەكەتتىك ءىت-مەكتەپتەردە وقۋ ءۇشىن 20 مىڭ ءىت-ۆاۋچەر قاراستىرىلعان. بىلتىر 100 ادام نۇر-سۇلتان, الماتى, شىمكەنت, قاراعاندى, اقتاۋ, سەمەي جانە ورال­داعى باعدارلامالاۋ مەكتەپتەرىندە وقۋعا گرانت الدى. بيىل تاعى 3 مىڭ ادام­عا كۆوتا قاراستىرىلىپ, ونىڭ ۇستىنە 13 ءىت-مەكتەپكە گرانت بەرىلدى. تاياۋ جىلدارعا 20 ين­نوۆاتسيالىق مەكتەپ اشۋدى جوس­پار­لاعانبىز, بىلتىر سونىڭ 6-ى ىسكە قوسىلسا, بيىل 5 ءىت-مەكتەپ اشىلادى.

ادامي كاپيتالدى دۇرىس پايدالانا بىلسەك, ەكونوميكاعا تىكەلەي پايدا اكە­لۋ­گە بولادى. بىلتىر ەلىمىزدە اقپا­رات­تىق-كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالار ونىمدەرىنىڭ ەكسپورتى 30 ملن دوللارعا جەتسە, 2025 جىلعا قاراي ءىت-ەكسپورتتى 500 ملن دوللارعا جەتكىزۋ كوزدەلىپ وتىر.

عارىشقا پراگماتيكالىق تۇرعىدان قاراعان ءجون

– اەروعارىش سالاسىنداعى اقپارات­تار­مەن بولىسسەڭىز. Airbus كومپانياسى­مەن بىرلەسىپ قۇرىلعان Ghalam كاسىپور­نىندا ءوندىرىس ىسكە قوسىلدى ما؟ جال­پى, قازاقستاندا شىعارىلعان عارىش تەح­نو­لوگيالارىنىڭ يگىلىگىن قاشان كورە­مىز؟

– ورىندى سۇراق. عارىش اپپاراتتارىن قۇراستىرۋ-سىناۋ كەشەنى – قازىرگى وتاندىق اەروعارىش سالاسىنداعى كۇردەلى جانە وتە ماڭىزدى باعىت. استاناداعى تۇران كوشەسى بويىندا ورنالاسقان كە­شەن­نىڭ قۇرىلىسىنا 200 ملن دوللارداي ينۆەستيتسيا سالىندى. كاسىپورىن دا­يىن, بىلىكتى ماماندار بار, ءتىپتى قوسالقى بولشەكتەر دە شىعارىلىپ جاتىر. بىراق ەڭ نەگىزگى سپۋتنيك ءوندىرىسى ىسكە قوسىلعان جوق. نەگە؟ 2020 جىلى پاندەميا باستالىپ, Airbus ماماندارى ەلىمىزگە كەلە الماي قالدى. سالدارىنان ءتيىستى ساراپتاما جۇرگىزىلمەي, كاسىپورىندى سەرتيفيكاتتاۋ ماسەلەسى كە­يىن­گە قالدى. ال سەرتيفيكات بولماسا, ون­دىرىسكە دە رۇقسات بەرىلمەيدى.

ىندەت باسەڭدەگەننەن بەرى وسى ءىستى قول­عا الىپ, ەلىمىزدەگى فرانتسيا ەلشى­لىگى جانە كومپانيا وكىلدەرىمەن ءجيى كەزدەسىپ, كەلىسىمشارتتاعى مىندەتتەردى ورىنداۋعا تالاپ قويدىق. قازىر Airbus ماماندارى ەلىمىزگە كەلىپ, سەرتيفيكاتتاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ جاتىر. وسى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن اياقتالۋعا ءتيىس. سول كەزدە ماماندار بىردەن سپۋتنيك وندىرىسىنە كىرىسەدى.

ايتسە دە وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر, سپۋتنيك دەگەن ارزان بۇيىم ەمەس, ەندى عانا ىسكە قوسىلعان كاسىپورىنعا شەتەلدەن تاپسىرىس ءتۇسۋ ءۇشىن الدىمەن ءوز مەملەكەتىمىزگە ارناپ سپۋتنيك شىعارىپ, ونى ۇشىرىپ, ساپاسىن تەكسەرۋىمىز كەرەك. سوندا عانا باسقا مەملەكەتتەر قازاقستاننىڭ بۇل با­عىتتاعى ناتيجەلەرىن كورىپ, كوم­مەر­تسيالىق تاپسىرىس بەرە باستايدى.

– «بايقوڭىر» عارىش ايلاعىن رەسەي مەم­لە­كەتى جالعا العانى ءمالىم. بۇل كەشەنگە بايلانىستى قازاقستاننىڭ تاياۋ بولا­شاققا ارنالعان جوسپارى بار ما؟

 – ءيا, «بايقوڭىر» عارىش ايلاعىن شىنىمەن دە رەسەي فەدەراتسياسى 2050 جىلعا دەيىن جالعا العان. قازىر ەكى پەرسپەك­تيۆالى «گاگارين ستارتى» جانە «باي­تەرەك» جوبالارى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. جوسپار بويىنشا العاشقى سىناق جۇمىستارى 2023 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن ورىندالۋعا ءتيىس. دەسەك تە, الەمدەگى احۋال كۇرت وزگەرۋى مۇمكىن. بۇگىندە «بايقوڭىر» عارىش ايلاعىنىڭ قىزمەتىن ساقتاۋ ءۇشىن بارلىق امالدى قاراستىرىپ كەلەمىز. تۇتاستاي ايتساق, عارىش يندۋسترياسىنا پراگماتيكالىق تۇرعىدان قاراعان ءجون.

بىراق قازاقستان ءوزىنىڭ تولىققاندى عارىش بايلانىس جۇيەلەرىمەن قامتىلعان ەل. بۇل سالادا كوشتەن قالماۋ ءۇشىن ءتۇرلى جاعدايلارعا بەيىمدەلىپ, جۇمىسىمىزدى جالعاستىرىپ جاتىرمىز. قازىر KazSat-2 جانە KazSat-3 سپۋتنيكتەرى ەلىمىزدى بايلانىس جانە تەلەحابار تاراتۋ مۇمكىندىگىمەن تو­لىقتاي قامتاماسىز ەتىپ وتىر. 15 قازاق­ستان­دىق بايلانىس وپەراتورى ەلىمىزدە 13 مىڭ ستانسا ارقىلى وسى سپۋتنيكتەرمەن قىزمەت كورسەتىپ جاتىر.

ال عارىش مونيتورينگىنە جول اشقان KazEOSat قوس سپۋتنيكتى جۇيەسى ارقىلى جەردى قاشىقتان زوندتاۋ قولعا الىنىپ, ەلىمىزدىڭ اۋماعى, قالىڭ ورمانى مەن وزەن-كولدەرى 100 پايىزعا تسيفرلاندى. سونداي-اق پايدالى قازبالاردى تسيفرلاۋ جانە مونيتورينگىلەۋ, اتموسفەرا مەن تو­پىراقتى تالداۋ دالدىگىن ارتتىرۋعا جول اشىل­دى. تەك بىلتىر 7,3 مىڭ رۇقسات ەتىل­­مەگەن قوقىس پوليگونى, پايدالى قاز­بالاردىڭ 2,3 مىڭ زاڭسىز كارەرى, 2,6 مىڭ اعاش كەسۋ پوليگونى, 260 مىڭ ءورت وشاعى انىقتالدى. سونىمەن بىرگە نۇرا, جايىق, اقسۋ وزەندەرىنىڭ جانە بۇقتىرما سۋ قويماسىنىڭ سۋ قورعاۋ ايماعى مەن بەل­دەۋىنىڭ اۋماعىندا بۇزۋشىلىق بەلگى­لەرى بار 3 700 نىسان انىقتالعان.

قازاقستان قازىرگى كەزدە ورتالىق ازيا­دا عارىش بايلانىس جۇيەسى قىز­مەتتەرىن ەكس­پورت­تاۋمەن دە اينالىسادى. دەسە دە, ۋا­قىت ءبىر ورنىندا تۇر­ماي­تىنىن ەسكەرسەك, ادامزات ءتۇرلى وزىق تەحنولوگيا­لاردى قار­قىندى يگەرىپ جاتىر. كەشەگى ۇشىرعان سپۋتنيكتەرىمىزدىڭ تاراتاتىن ينتەرنەت بايلانىسى بۇگىنگى تسيفرلى زاماننىڭ تالا­بىنا مۇلدەم ساي ەمەس. سوندىقتان بىلتىردان بەرى الەمنىڭ كەز كەلگەن جەرىن­دە كەڭ جولاقتى ينتەرنەتتى تاراتۋعا مۇم­كىن­دىك بەرەتىن ءۇش الپاۋىت – OneWeb, SpaceX (Starlink), SES كومپانيالارىمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزىپ, ءتيىستى جۇمىستارعا كىرىسكەن بولاتىنبىز.

OneWeb كومپانياسىمەن ەكى رەت تەحني­كا­لىق تەستىلەۋ جۇرگىزىپ, ينتەرنەتتىڭ جىل­دام­دىعى مەن تەحنيكالىق سايكەستىگىن سىنادىق. SES-ءتىڭ سپۋتنيكتىك ينتەرنەتىن الماتى وبلىسىنداعى بىرنەشە اۋىلدا سىناق­تان وتكىزدىك. سىناقتار ءساتتى ءوتتى. بۇل جۇمىستاردى ازىرشە قاناتقاقتى جوبا رە­تىندە جالعاستىرىپ جاتىرمىز, ال زاڭعا ءتيىستى وزگەرىستەر ەنگىزىلگەن كەزدە كومپانيا­لار تولىققاندى قىزمەت ۇسىنۋعا كىرىسەدى.

 

اڭگىمەلەسكەن

جاقسىلىق ساعادات,

«Egemen Qazaqstan»