تاپ وسى كەزەڭ تالاي كەمشىلىكتىڭ بەتىن اشىپ, قوعامدىق ساناعا سەرپىلىس تۋعىزعان, مەملەكەت باعدارىن جاڭا ارناعا بۇرعان بەتبۇرىس كەزەڭى رەتىندە حالىق كوڭىلىنە ءۇمىت ۇيالاتىپ وتىر. بولعان جايدان ساباق الىپ, بولاشاققا بايىپتى قادام جاساۋ ءۇشىن «جاڭا قازاقستان» يدەياسىنىڭ ءمانى زور. وسى ماسەلەگە قاتىستى بەلگىلى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمى اقساقالدار كەڭەسىنىڭ مۇشەسى يكرام ادىربەكوۆكە بىرەر ساۋال قويعان ەدىك.
– پرەزيدەنت جولداۋى كوپشىلىكتىڭ كوكەيىندە جۇرگەن ماڭىزدى جايلاردى قامتىدى. ال ءسىز ونى قالاي قابىلدادىڭىز, قانداي وي ءتۇيدىڭىز؟
– قاڭتار وقيعاسىنان كەيىن مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «جاڭا قازاقستان: جاڭارۋ مەن جاڭعىرۋ جولى» اتتى مازمۇندى جولداۋىن جاريالادى. پارلامەنتتىڭ بىرلەسكەن وتىرىسىندا جۇرتشىلىققا جول تارتقان كەزەكتى ۇنقاتۋدى بۇكىل حالىق ايرىقشا نازارمەن, الاڭداۋشىلىقپەن, ۇمىتپەن كۇتكەنى راس. شىندىعىنا كەلگەندە ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 30 جىلدىق مەرەكەسىن بۇكىل حالىق پاندەمياعا قاراماستان كوتەرىڭكى كوڭىلمەن, ءسان-سالتاناتپەن كەڭىنەن اتاپ وتكەن ەدى. وعان تولىقتاي نەگىز دە بار بولاتىن. ويتكەنى وسى ءبىر قىسقا مەرزىمدە قازاق ۇلتى اۋقىمدى جەتىستىككە قول جەتكىزدى, ەگەمەندى ەل بولىپ ءوز تاعدىرىن ءوزى ايقىندايتىن دارەجەگە يە بولدى, شەكاراسىن شەگەندەدى, حالىقارالىق قاۋىمداستىقتا بەدەلى ارتتى, جاڭا استانا سالىنىپ, تاۋەلسىزدىك تۇعىرى نىعايا ءتۇستى, ەلدە ساياسي تۇراقتىلىق پەن بەيبىت ءومىر ورىن الدى. وسى ءبىر مىزعىماستاي بولىپ كورىنگەن قۇندىلىقتار ءبىر ساتتە اياقاستى بولدى. ارينە ەلدىڭ سىرت كوزگە جارقىراعان يميدجىنەن, بەينەسىنەن بولەك, ىشكى ومىرىندە, تۇرمىسىندا, بارلىق دەرلىك سالادا كەمشىلىكتەر مەن قيىنشىلىقتار جەتكىلىكتى بولاتىن. بىراق حالىق بۇگىن بولماسا دا اتالعان جايلار ەرتەڭ شەشىمىن تابار, بار شىندىقتىڭ, اشىقتىقتىڭ, ادىلدىكتىڭ جولىنا تۇسەر دەگەن ۇمىتتە ەدى. سەبەبى قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن العان تۇستا ەلدەگى جاعداي تىپتەن كۇردەلى بولدى. كوپتەگەن كاسىپورىن جۇمىسىن توقتاتىپ جاتتى, جۇمىسسىزدىق جايلاپ اركىم ءوز جاعدايىمەن الەك بولعان قيىن كەزەڭدەردى باستان وتكەرگەنىمىز شىندىق. وسىنداي شاراسىز كەزەڭدە ەل تۇرعىندارىنىڭ ءبىرشاما بولىگى وزدەرىنىڭ تاريحي وتاندارىنا جاپپاي كوشىپ جاتتى, كوپتەگەن بىلىكتى, ءبىلىمدى زامانداستارىمىز ماماندىقتارىن تاستاپ, وتباسىنىڭ كۇنكورىسى ءۇشىن بازار جاعالاپ كەتتى. ويتكەنى مەملەكەتتىڭ مەرزىمىندە ەڭبەك, زەينەتاقىلارىن تولەپ تۇرۋعا مۇرشاسى بولمادى. بىراق وسىعان قاراماستان قازاق ۇلتى ءوز تاۋەلسىز مەملەكەتىن قۇرۋ, ونى باياندى ەتۋ, تۇعىرىنا قوندىرۋ, نىعايتۋ زور جاۋاپكەرشىلىك ەكەنىن تەرەڭ سەزىنە ءبىلدى, بارلىق قيىندىققا ءتوزدى, ايانباي ەڭبەك ەتتى. سول زاماندى كوزىمەن كورگەن, اۋىرتپاشىلىعىن موينىمەن كوتەرگەن بىزدەر ءۇشىن الماتىداعى مەملەكەتكە, تاۋەلسىزدىككە جاسالعان قاستاندىق اقىلعا سىيمايتىن, سانامىز قابىلداي المايتىن وقيعا. قازىر ءوز مەملەكەتىنىڭ تاۋەلسىزدىگى, جەرىنىڭ, ۇلتىنىڭ ازاتتىعى ءۇشىن قاسىق قانى قالعانشا قىرقىسىپ جاتقان ەلدى كورگەندە, وتكەن وقيعانى ەسكە العاندا ودان سايىن تىعىرىققا تىرەلەسىڭ, ءوز ەلىڭنىڭ بولاشاعىنا الاڭدايسىڭ, سان سۇراققا جاۋاپ ىزدەيسىڭ. مەنىڭشە وسىنداي الاڭداۋشىلىق, ىشتەي كۇيزەلىس ءار سانالى ازاماتتىڭ باسىندا بار. سول سەبەپتەن پرەزيدەنتتىڭ 16 ناۋرىزداعى جولداۋى كوڭىلدەگى ساۋالدارعا ناقتى جاۋاپ اكەلدى, بولاشاققا ءۇمىت سىيلادى. انىعىن ايتساق, جولداۋ بۇگىندە بارشا حالىقتىڭ قولداۋىنا يە بولدى. ويتكەنى بۇرىن-سوڭدى بولماعان, مەملەكەتكە, تاۋەلسىزدىككە تونگەن قاۋىپ-قاتەردەن مەملەكەت باسشىسى اسقان سالقىنقاندىلىقپەن, تاباندىلىقپەن ەلدى قۇتقارا ءبىلدى, ءسوزسىز اپاتتان امان ساقتاپ قالدى.
– پرەزيدەنت جولداۋدا كوپتەگەن ساياسي رەفورمانى قولعا الاتىنىن جاريا ەتتى. وسى تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟
– پرەزيدەنت جولداۋىنداعى قاراستىرىلعان رەفورمالار ەلدەگى كوپتەن قوردالانىپ قالعان, مەملەكەتتىڭ دامۋىنا كەرى اسەر ەتەتىن, كوپشىلىكتىڭ رەنىشىن تۋعىزاتىن ماسەلەلەردى تۇپكىلىكتى ءارى جۇيەلى, ءتيىمدى جولمەن شەشۋدى قاراستىرادى. جولداۋدا كورسەتىلگەن بيلىك تارماقتارىنىڭ تەپە-تەڭدىگى, مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ كاسىبي بىلىكتىلىگى, جاريالىلىعى, اشىقتىعى, قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىندەگى ادىلدىك, ساياسي پارتيالاردىڭ دەربەستىگى, شىنايى باسەكەلەستىگى ەلىمىزدىڭ بولاشاقتا دەموكراتيالىق جولمەن دامۋىنىڭ كەپىلى. اسىرەسە ساياسي پارتيالاردىڭ تاۋەلسىزدىگى, باسەكەلەستىك جولمەن حالىقتىڭ سەنىمىنە يە بولىپ بيلىككە كەلۋى – ول اسىرەسە تالانتتى جاستاردىڭ ساياسي ساحناعا كەلۋىنە جول اشادى, ولاردىڭ ەل تاعدىرىنا جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتەدى, مەملەكەتتىك ورگانداردا, قوعامدا, جەمقورلىقتان ارىلۋعا ىقپال ەتەدى. وسى رەتتە قازاقستان حالقىنىڭ ساياسي بەلسەندىلىگى, ساۋاتتىلىعى اسا ماڭىزدى. ەلدىڭ تاۋەلسىزدىگىنە, قاۋىپسىزدىگىنە, بەيبىت ومىرىنە تەك بيلىك جاۋاپتى ەمەس, ونداي جاۋاپكەرشىلىكتى ءاربىر ازامات جاقسى سەزىنۋگە ءتيىس. قازاقستاننىڭ قانداي گەوساياسي ورتادا تۇرعانى بارشامىزعا بەلگىلى, ونى ءاردايىم ەستە ساقتاعانىمىز ابزال. ون بەس مىڭ شاقىرىمنان استام شەكارانى بەكەم ۇستاۋدىڭ بىردەن-ءبىر ءتيىمدى جولى ونىڭ كورشى ەلدەرمەن دوستىق, سىيلاستىق, ىنتىماقتاستىق بەلدەۋىنە اينالۋى. دەگەنمەن دە بۇگىنگى كۇنى الەمدەگى ساياسي جاعداي اسا كۇردەلەنىپ بارادى. حالىقارالىق قۇقىق بۇزىلىپ, الپاۋىت ەلدەرگە تىيىم بولماي قالدى. ولار باسقا ەلدەردىڭ ىشكى ماسەلەلەرىنە ارالاسىپ ءوز مۇددەسى ءۇشىن سوعىس اشۋعا دايار ەكەندىگىن كورسەتىپ وتىر. وسى رەتتە جولداۋدا كورسەتىلگەندەي, پارلامەنتتىڭ ءرولىن كوتەرۋمەن قاتار پرەزيدەنت بيلىگىنىڭ دە كۇشىن, تيىمدىلىگىن تومەندەتپەۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن. ۇلان-عايىر جەرىمىز, حالىق سيرەك ورنالاسقان شەكارامىز, شاعىن, بەيبىت ومىرگە بەيىمدەلگەن اسكەري كۇشىمىز ەل قاۋىپسىزدىگىن ۇدايى نازاردا ۇستاۋدى, ءار وڭىردە ىشكى بىرلىكتى, قورعانىستى دامىتۋدى تالاپ ەتەدى. جالپى, پرەزيدەنت ۇستانىمىنا سايكەس قوعام اشىقتىق, جاريالىلىق, دەموكراتيالىق جولعا بەت العاننان كەيىن, وسى جولدى تاجىريبە رەتىندە ساتىلاپ ەمەس, تولىقتاي تۇبەگەيلى ەنگىزۋدىڭ ۋاقىتى كەلدى مە دەيمىن.
– بۇل رەفورمالاردىڭ ىشىندە اكىمدەر سايلاۋىن ەرەكشە اتاعان ءجون شىعار؟
– اتقارۋشى بيلىكتى اۋىلدان باستاپ, قالا, وبلىس دەڭگەيىندە تىكەلەي, اشىق, باسەكەلەستىك جولمەن حالىق سايلاعانى ءتيىمدى بولار دەگەن ويدامىن. 2005 جىلى تاجىريبە رەتىندە ءىشىنارا سايلاۋ ەنگىزىلگەنىمەن, ول جالپى ساياسي رەفورماعا ۇلاسپاعاندىقتان جالعاسىن تاپپاي, اياقسىز قالدى. دەگەنمەن وسى رەتتە وبلىس, رەسپۋبليكا, قالا دەڭگەيىندە پرەزيدەنتتىك بيلىك, باقىلاۋ السىرەمەۋى ءتيىس. كەرىسىنشە ارنايى وكىل-ورگان وندا بولعانى, ورنالاسقانى ءتيىمدى بولار ما ەدى؟! وسىنداي جۇيە كوپتەگەن دامىعان مەملەكەتتە قالىپتاسقان. ايتالىق ىستانبۇلدا تۇرعىندار تىكەلەي سايلايتىن مەر مەن قاتار پرەزيدەنت تاعايىندايتىن گۋبەرناتور بار, نيۋ-يوركتا دا سولاي, پاريجدە – پرەفەكت جانە تاعى باسقا. ولاردىڭ نەگىزگى مىندەتى – مەملەكەتتىڭ قاۋىپسىزدىگىن, ىشكى تۇراقتىلىعىن ساقتاۋ, قىلمىسپەن كۇرەس, ادام قۇقىعىن قورعاۋ, جەرگىلىكتى ورگانداردىڭ شەشىمىندە زاڭدىلىقتى ساقتاۋ. جاسىراتىنى جوق, قاڭتار وقيعاسى كورسەتكەندەي وڭىرلەردەگى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىندا ورتاق كوورديناتسيا ءالسىز, ولاردىڭ ءىس-قيمىلىن, جۇمىسىن استانادان باقىلاۋ, ءادىل باعاسىن بەرۋ قيىن. وسىنداي جاعداي مينيسترلىكتەردىڭ وڭىرلىك ورگاندارىنا دا ءتان. اتالعان ورگاندارعا شاعىنۋ ءۇشىن حالىق باس قالاعا شۇبىرۋعا ءماجبۇر. ال جەمقورلىق ماسەلەسى ءتىپتى بولەك اڭگىمە. وسىنداي جاعدايدا الەمدىك تاجىريبەلەردى تەرەڭىرەك زەرتتەپ, ەلىمىزدىڭ تۇتاستىعىن, قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋ ماقساتىندا پايدالانۋ ورىندى دەپ ەسەپتەيمىن. جالپى, بۇگىنگى قوعامداعى جاريالىلىق, اشىقتىق, ادىلدىككە بەتبۇرىس جاعدايىندا كوپتەگەن ءتيىمدى باستاما جۇزەگە اساتىنى ءسوزسىز.
– تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمى (تمۇ) اقساقالدار كەڭەسىنىڭ مۇشەسىسىز. ءتۇبى ءبىر تۋىسقان حالىقتار اراسىنداعى ساياسي-مادەني ىقپالداستىقتىڭ بۇگىنگى ءورىسى قانداي جانە بولاشاقتا قاي باعىتتا وربىمەك؟
– جۇرتشىلىققا بەلگىلى, 2021 جىلى قاراشا ايىندا ىستانبۇلدا وتكەن تۇركى مەملەكەتتەرى باسشىلارىنىڭ سامميتىنەن كەيىن وسى ۇيىمعا مۇشە ەلدەردىڭ اراسىندا ىقپالداستىق قارىم-قاتىناس جاڭا سەرپىن الدى. دەگەنمەن دە حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ سوڭعى زەرتتەۋلەرى بويىنشا باۋىرلاس حالىقتار ءبىر-ءبىرىنىڭ مادەنيەتتەرىن, ادەبيەتىن, ءداستۇرىن, بۇگىنگى ساياسي-ەكونوميكالىق جاعدايىن ءبىلۋ دەڭگەيى 15-20%-دان اسپايتىن كورىنەدى. الدىمىزدا وسى باعىتتاعى جۇمىستاردى بارىنشا جانداندىرۋ مىندەتى تۇر. وسى جىلدىڭ اقپان ايىندا ىستانبۇلدا تمۇ اقساقالدار كەڭەسىنىڭ كەزەكتى وتىرىسى ءوتتى. وندا تۇركىتىلدەس حالىقتاردىڭ ءتۇبى, تەگى, تاريحى ءبىر ەكەنىن ناسيحاتتاۋ ارقىلى ەلدەرىمىز اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى, باۋىرلاستىقتى دامىتۋ تۋرالى ءسوز قوزعالدى. حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىمەن بىرلەسە وتىرىپ, ورتاق تاريحىمىزدى تەرەڭ زەرتتەۋدى قولعا الۋ, كەڭەس داۋىرىندە بۇرمالانعان تاريحي دەرەكتەردى قايتا قاراپ, شىنايى باعاسىن بەرۋ, بىرلەسكەن وقۋلىقتار جازۋ ۇسىنىلدى. اسىرەسە تۇركىستان قالاسىن – تۇركى الەمىنىڭ رۋحاني استاناسى رەتىندە ناسيحاتتاۋ, بولاشاقتا كوپتەگەن يگىلىكتى شارانى وسى قالادا بىرلەسىپ وتكىزۋ جوسپارعا ەنگىزىلدى. وسى رەتتە ايتا كەتەر ءبىر جايت تمۇ اقساقالدار كەڭەسىنىڭ مۇشەلەرىن تۇركيا پرەزيدەنتى رەجەپ ەردوعان ارنايى قابىلداپ, تۇركى الەمىنىڭ بولاشاعى تۋرالى ءوز ويىمەن ءبولىستى. تۇركىتىلدەس حالىقتاردىڭ بىرلىگىن ارتتىرۋعا اسا ماڭىز بەرەتىنىن جەتكىزدى. تيىسىنشە ءبىز دە ءوز جۇمىسىمىزدى وسى باعىتتاردا جالعاستىراتىن بولامىز.
– ءسىزدى ەل اعاسى, ۇلت جاناشىرى رەتىندە بۇگىنگى قوعامداعى نەندەي ماسەلەلەر تولعاندىرادى؟
– تولعاندىراتىن, ويلاندىراتىن جايلار قوعامدا جەتكىلىكتى. بۇل ساۋالداردىڭ كوپشىلىگىنىڭ جاۋابى پرەزيدەنت جولداۋىنان تابىلعانىنا قۋانامىن. دەسە دە مەنى مازالايتىن ەڭ ۇلكەن ماسەلە – ۇرپاق تاربيەسى. سەبەبى ەلىمىزدىڭ تىكەلەي مەملەكەتتىگىنىڭ, تاۋەلسىزدىگىنىڭ, جارقىن بولاشاعىنىڭ تاعدىرى وسىعان بايلانىستى.
كەشەگى الماتىدا بولعان اسقان قاتىگەزدىك, ءوز تۋىپ-وسكەن مەكەنىنە, مەملەكەتىنە دەگەن قۇرمەتتەن كەندەشىلىك بۇگىنگى جاس ۇرپاقتىڭ تاربيەسىندەگى ورنى تولماس ولقىلىقتاردى, كەمشىلىكتەردى كورسەتەدى. وعان بۇگىنگى قوعام دا, ءاربىر وتباسى دا كىنالى. قازىرگى جاس ۇرپاق اگرەسسيۆتى مورالدىق شەكتەۋسىز ساندىق-اقپاراتتىق ورتادا ءوسىپ كەلەدى, سوعان كۇنى بويى تاۋەلدى, مىندەتتى, قاجەتتى وقۋلىقتاردان باسقا كىتاپ وقي بەرمەيدى. ارينە مەملەكەت بۇگىندە بالالارعا, جاستارعا ءبىلىم بەرۋدىڭ ەڭ وزىق تاجىريبەسىن ەنگىزۋدە, بىراق مەملەكەتتىڭ, ۇلتتىڭ بولاشاعى تەك ءبىلىمدى ۇرپاقتا عانا ەمەس, ول نەگىزىنەن تاربيەلى ۇرپاقتا. وسى جەردە اكە-شەشەنىڭ, اتا-اجەنىڭ ءرولى ەرەكشە, ولار ءوز ۇرپاعىنىڭ بويىنا ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى سىڭىرە وتىرىپ تاربيەلەۋى پارىز. مىسالى, مەن قازىر شەتەلدىڭ ەڭ بەدەلدى جوعارى وقۋ ورنىندا ءبىلىم الىپ كەلگەن, الەمدەگى بارلىق جەتىستىكتى جەتىك بىلەتىن جاستاردى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ باسشىسى نەمەسە ورىنباسارى رەتىندە ءجيى كورەمىن. بىراق ولاردىڭ كەيبىرى جورگەگىندە ۇلتتىق تاربيەمەن سۋسىنداماعاندىقتان ءوز انا تىلىندە ەركىن سويلەي المايدى. قاراپايىم سوزبەن ويىن جەتكىزە الماي, پارلامەنت مىنبەرىندە نەمەسە جۋرناليستەردىڭ ساۋالىنا جاۋاپ بەرە الماي قينالادى, قىسىلادى. ەندى وعان قانشا وقىعانمەن, كۇشىن سالعانمەن وسى كومپلەكستەن ارىلۋ قيىنعا سوعادى. سول سەبەپتەن دە وزىق ءبىلىم مەن ۇلتتىق تاربيە ءبىر-بىرىمەن توننىڭ ىشكى باۋىنداي قابىسىپ, قاتار ءجۇرۋى كەرەك. ارينە قازىرگى زاماننىڭ جىلدامدىعى, سالماعى, اۋىرتپالىعى اتا-اناعا كۇنىنە جارتى ساعات تا بالامەن اسىقپاي سويلەسۋگە, ىشكى الەمىنە ۇڭىلۋگە مۇمكىندىك بەرمەيدى دەپ جاتادى. بىراق ۇرپاق تاربيەسىنەن, بالانىڭ بولاشاعىنان ارتىق قۇندىلىق جوق ەكەنىن ءاربىر اتا-انا جادىنا تۇيسە يگى ەدى. مەنى الاڭداتقان ەڭ وزەكتى جاي وسى. ال نەگىزىنەن قوعامداعى جاڭا بەتبۇرىستار كوڭىلگە ءۇمىت سىيلايدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ارمان وكتيابر,
«Egemen Qazaqstan»