وتىرارعا اراشا تۇسكەن

جالا جابىلىپ, قىرعىزدىڭ مانا­سى دا, قازاقتىڭ جامبىل جاباە­ۆى دا تەرىستەلگەن شاقتا اراشا ءتۇسىپ, زيا­لىلىعىن تانىتقان مۇحتار اۋەزوۆ بولاتىن. ال جازۋشىنىڭ كونە وتىراردى تالقانداۋدان امان الىپ قالعانىن ەكىنىڭ ءبىرى بىلە بەرمەيدى...

بايىرعى قالا ورنى حح عاسىردىڭ ورتاسىندا, دالىرەك ايتساق, 1960 جىلى تەحنيكامەن قوپارىلىپ, قۇرىپ كەتۋ قاۋپى الدىندا بولعانىن كوپشىلىك بىلە بەرمەس. سەبەبى وتىرار ەسكەرتكىشتەرىنە قورعان بولعاندار دا ءبىز وسىلاي ەتتىك دەپ كوكىرەكتەرىن ۇرىپ ەشقايدا بارعان ەمەس-ءتى. بولعان جاعدايدى سول كەزدە جاس بولعان, وتىرارتوبەنى بۇزىپ قىش ال دەگەن تاپسىرمانى ورىنداۋ­شى, جۇمىسشىلاردىڭ بريگاديرى, قازىرگى تۇركىستان وبلىسىنىڭ وتىرار اۋدا­نىنا قاراستى ءشاۋىلدىر اۋىلىنىڭ تۇرعىنى يبراھيم بروننىڭ اۋزىنان ءتىرى كەزىندە ەستى­گەندەر بار. يبراھيم بروندى كو­بىنە اۋىلداستارى فوما دەپ تە اتايتىن, وتىرار اۋدانىندا ءبىراز ۋاقىت كومحوزدى باسقاردى, قىزىلقۇمعا مولداۆيادان سوۆەت وكىمەتى كۇشتەپ كوشىرىپ اكەلگەندەردىڭ ءبىرى. فومانىڭ قازاققا ءسىڭىسىپ كەتكەنى سونشالىقتى ءوزىن دۇنيە سالعان سوڭ مۇسىلمانشا جەرلەۋدى وسيەت ەتكەن ەكەن. ەستۋىمشە, سول تىلەگى قابىل بولىپتى.

حح عاسىردىڭ 60-شى جىلدارى كاۆكازتەكتەس تابيتوۆ دەگەن ازامات «ارىس» سوۆحوزىنىڭ ديرەكتورى بولعان. ول بۇدان بۇرىن كونە ەسكەرتكىشتەرگە باي تۇركمەنيادا قىزمەت جاساپ جۇرگەن كەزىندە قۇرىلىس ءۇشىن قاجەتتى كىرپىشتى بايىرعى عيماراتتاردى بۇزىپ الىپ پايدالانعان تاجىريبەسى بار اتقامىنەر ەكەن. ەسكى ءتاسىلدى پايدالانۋ ماقسا­تىندا اۋداننىڭ قاريالارىنان قاي جەردەن قىش الۋعا بولاتىنىن سۇراپ, كونە وتىرار ورنىن انىقتاپ العان سوڭ, ول وتىرارتوبە ۇستىنە تراكتورمەن قوسا جۇمىسشىلار بريگاداسىن جىبە­رىپتى. وتىرارتوبەنىڭ ۇستىندە قىش الۋ ماقساتىندا ەسكەرتكىشتى تاس-تالقان ەتۋ جۇمىستارى باستالادى. بۇل جاعدايدى كوزبەن كورىپ, بەيجاي قالا الماعان قوعام اۋىلىنداعى مەكتەپتىڭ بيولوگيا ءپانىنىڭ مۇعالىمى اكىمقۇل ءابدىرايىموۆ (قازىرگى ايگىلى «شانشار» تەاترىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى ۋاليبەكتىڭ اكەسى) ء«بىلىم جانە ەڭبەك» جۋرنالىنا حات جازادى. «وتىرارتوبەدە گۇرىلدەگەن تراكتوردى, قولدارىنا كۇرەك ۇستاپ, جۇمىسقا قىزۋ كىرىسكەن ادامداردىڭ جۇرگەنىن كوردىك. بۇل بۇرىنعى وتىرار قالاسىنىڭ ورنى ەدى. توبەدەن 70 ماشينادان استام ادەمى كۇيگەن كىرپىشتەر شىقتى. ونىڭ كەيبىرەۋىنىڭ بەتىندە

1 219, 1 220 دەگەن تسيفرلار بار. قازىلعان جەردىڭ تەرەڭدىگى 8-9 مەتردەي... كىرپىش الىنعان جەرلەر تەرەڭدەگەن سايىن كۇيگەن اعاش, مايدا تيىندار, ويۋلى كەسەلەردىڭ سىنىقتارى, 50 ليترلىك سۋ قۇياتىن قۇمىرالار, ءىرى جانۋارلار سۇيەگى, تاعى باسقا زاتتار تابىلدى. ءبىز­دىڭ مەكتەپ وقۋشىلارى ساباقتان تىس ۋاقىتتارىن وسى توبەدە وتكىزەدى. ولار تاۋىپ العان ءبىر كەسەك كۇكىرت, جانعان اعاش كومىرى, ارابشا جازىلعان تيىندار, كىرپىش, شىنى سىنىقتارى, تەمەكى تارتاتىن مۇشتەكتى رەداكتسياعا جولداپ وتىرمىز. ال جىبەرۋگە بولمايتىن زاتتار مەكتەبىمىزدە ساقتالىپ تۇر», دەپ اياقتايدى حاتىن ءا.ءابدىرايىموۆ.

يبراھيم بروننىڭ ايتۋىنشا, وتىراردان كىرپىش تاۋسىلعانشا الۋدى جوسپارلاعان سوۆحوز ديرەكتورىنىڭ بۇيرىعىن مۇحتار اۋەزوۆ توقتاتىپتى. قازۋ جۇمىسى ءجۇرىپ جاتقاندا عۇلاما جازۋشى كەلىپ قالىپتى. وتىرارتوبەدەگى سۇمدىقتى كورگەندە مۇحاڭ كۋالەردىڭ ايتۋىنشا, كەيىپ الگىلەردى «ۆارۆارلار» دەپ, ياعني جابايىلار دەپ ۇرسىپتى. «وسىدان سوڭ ءبىز وتىراردان قىش الۋ­­­دى توقتاتتىق», دەيدى ف.برون. ء«بى­­لىم جانە ەڭبەك» جۋرنالىنىڭ 1961 جىل­عى 4-سانىندا اۋىل مۇعالىمى اكىم­­قۇل ءابدىرايىموۆتىڭ حاتىمەن قوسا ايگىلى ارحەولوگ, اكادەميك الكەي مار­عۇلاننىڭ ماقالاسى جاريالاندى. ماقالادا وتىراردا مۇحتار اۋەزوۆتىڭ بولعانى ايتىلادى. اكادەميك «الىس­تان كورىنەتىن وسى ءزاۋلىم ءۇيىندىنىڭ ءوزى كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىن تارتىپ, «وسىندا اشىلماي جاتقان ءبىر سىر بار-اۋ!» دەگەندەي, وتىرار قالاسىنىڭ تاري­حي ماڭىزىن كوزگە ەلەستەتكەندەي بولادى. سىرداريا بويىنا بارعان ادام­­داردىڭ مۇنى كورمەي كەتەتىنى كەمدە-كەم-اق! وتكەن جىلى بۇل تاريحي ورىندى جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆ تە بارىپ كورىپ, «زەرتتەۋگە تۇراتىن م ۇلىك ەكەن», دەپ كەتكەن», دەپ جازادى. وسىعان قاراعاندا عۇلاما جازۋشى 1960 جىلى وتىراردا بولعان. اكادەميك وتىرارتوبەنىڭ بۇزىلىپ جاتقانىن قىنجىلا جازادى: «بىراق بۇل قىمباتتى قازىناعا ءشاۋىلدىر اۋدانىنىڭ كەيبىر شارۋاشىلىق ورىندارى سوڭعى 20 جىلدىڭ ىشىندە قول سۇعىپ, ونىڭ عاسىرلار بويى سىر بولىپ كەلە جاتقان مۇلكىن بۇزا باستادى. اۋداندىق مەكە­مە­­لەردىڭ كەيبىرىنە كىرگەندە ونىڭ ەدەنىنىڭ وسى وتىرار قالاسىنان الىن­عان كىرپىشتەن توسەلگەنىن كورەسىز. كىرپىش ىزدەۋ ماقساتىمەن رۇقساتسىز قازىل­عان بۇل قالانىڭ ورنىنان قان­شاما قىمبات زاتتار, ونىڭ ىشىندە يسكۋسستۆو بۇيىمدارى شىقتى دەسەڭىز­شى! بىراق عىلىمي ادىسپەن, رەتىمەن قازىلماعان سوڭ ولاردىڭ بارلىعى ەكسكاۆاتوردىڭ ەكپىنىمەن تاس-تالقانى شىعىپ, ىسكە العىسىز بولىپ قالعان. وتىرار قالاسىنىڭ كيەلى جەرىن رۇق­سات­سىز قازىپ, ودان 70 ماشينا تاسىپ العانشا ءشاۋىلدىر اۋدانىنىڭ اكىمشىلىك ورىندارىنىڭ ۇندەمەي تىيىم سالماي قالعانىنا تاڭعالۋعا بولادى».

اتاقتى ارحەولوگتەر كەمەل اقىشەۆ, كارل بايپاقوۆ, لەۆ ەرزاكوۆيچ بىرلە­سىپ جازىپ, 1972 جىلى باسىلعان «ەجەل­گى وتىرار» اتتى مونوگرافيا­دا وتىرارتوبە سيپاتتالىپ, ونداعى توناۋ­شىلىقپەن جاسالعان شۇڭقىرلار تۋرالى ايتا كەلە كونە قالانىڭ ورتا­لىق بولىگىندە ۇزىندىعى 20 مەتر, ەنى – 3 مەتر, تەرەڭدىگى 2 مەتر ترانشەيا بارى اي­تىلادى. جانە ونى جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ ايتۋىنشا, كۇيدىرگەن قىش الۋ ماقساتىندا بۋلدوزەرمەن قازعانى كورسەتىلەدى.

يبراھيم بروننان توبەنى قازعاندا قانداي قۇرىلىس بۇزىلعانىن سۇرا­عاندا قابىرعالارى لوتوس گ ۇلىمەن ور­­نەكتەلگەن ەدى دەپ جاۋاپ بەرەدى. ءبىز­دىڭ بولجامىمىزشا بۇل اتاقتى ءامىر تەمىر قايتىس بولعان وتىرار بيلەۋ­شىسىنىڭ بەردىبەك سارايىنىڭ كورى­نىس­حاناسى بولعان. شاراف اد-دين ءالي ءيازديدىڭ «زافار-نامە» اتتى قول­­جازباسىندا تەمىردىڭ وتىرارعا كەلۋى بىلاي سۋرەتتەلەدى: «سەيحۋن جا­عا­سى­نان اتتانعان تەمىر سارسەنبى 12 راد­جاب كۇنى وتىرارداعى بەردىبەكتىڭ سارايىنا كەلىپ توقتادى. بارلىق حانزادالار, امىرلەر جانە تەمىرگە جاقىن بولىپ سانالاتىنداردىڭ ءاربىرى جەكە بولمەلەرگە ورنالاستى... وسى كەزدە تە­مىرگە كوپتەن بەرى دەشتى قىپشاق دالاسىندا ءبىر جەرگە قاڭباقتاي تۇراقتاي الماي جۇرگەن توقتامىستىڭ ەسكى قىز­مەتشىسى – قاراقوجا كەلدى. سول كۇنى تەمىر كورىنىسحاناعا سالتاناتتى تۇردە كىرىپ, بيىك تاققا جايعاستى. ونىڭ وڭ قول جاعىنا ۇگەدەي قاعاننان تاراعان تانزي وعلان, جوشى حاننان تاراعان باستەمىر وعلان مەن شەكىرە وعلان, سول جاعىنا حانزادالار ۇلىقبەك, يبرايم سۇلتان, ايدجەليا وتىردى. توقتامىس ەلشىسىن امىرلەر بەردىبەك, ونىڭ اعاسى شايح نۇر اد-دين, شاح مەليك, قوجا ءجۇسىپ الىپ كىردى».

جەتپىس ماشينا قىش الىنعان جەردە نە بولعان؟ يبراھيم بروننىڭ جاۋابىن ەسكەرسەك, قابىرعالارى لوتوس گ ۇلىمەن ورنەكتەلگەن دەپ سيپاتتاعان قىشتان ورىلگەن قۇرىلىس بەردىبەك سارايىنىڭ كورىنىسحاناسى بولسا كەرەك دەپ بولجايمىز. بەردىبەك سارايىنىڭ ەڭ سالتاناتتى بولىگى – كورىنىسحانا ءوز قالپىندا جەتسە وتىرار قازىر تۋريستىك مەككە بولارى انىق. وكىنىشكە قاراي, قازاق جەرىندە بايىرعى بيلەۋشىلەردىڭ سارايى ساقتالعان ورىن جوقتىڭ قاسى.

مۇحتار اۋەزوۆتىڭ تىكەلەي ارالاسۋى­مەن وتىرارتوبەنىڭ بۇزىلۋى توقتاپ, سارايدىڭ قالعان بولىكتەرى, باسقا دا جادىگەرلەر امان قالدى دەۋگە نەگىز بار. كەيدە ويلايمىن, ءدال سول زاماتتا مۇحاڭ كەلمەي قالىپ وتىراردان قىش الۋ جالعاسا بەرسە نە بولار ەدى؟ قازىرگى ارحەولوگتەر عىلىمي قازبا جۇرگىزىپ اشقان جادىگەرلەر بولار ما ەدى, ءوزىمىزدىڭ, نە شەتەلدىڭ تۋريستەرىنە نە كورسەتەر ەدىك؟ وتىرارعا اراشا ءتۇسۋى – مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ءوز ۇلتىنىڭ, ادامزاتتىڭ پەرزەنتى ەكەنىن تاعى دا پاش ەتتى. مۇحتار اۋەزوۆتىڭ 20 جاسىندا جازعان مىنا جولدارى ومىرلىك باعىتىن كورسەتىپ تۇرعانداي: «ادامدا ەكى ءتۇرلى قىلىقتىڭ جولى بار: ءبىرى – تىرشىلىك قامى, ءبىرى – ادامشىلىق قامى. بارشا دۇنيەدەگى پايدا-ماقتان اۋەلى باسىما بولسا نەمەسە تۋىسقانىما, ەڭ بولماسا اتالاسىما بولسا دەپ نەعۇرلىم وزىنە قاراي تارتىپ تالاپ قىلۋ, بۇل ءبىر عانا تىرشىلىك قامىن كوزدەگەن حايۋاني سالاحيات دەپ ايتىلادى. ەكىنشى, مەنەن جاقسىلىق تاراپ, ادام بالاسىنا ءالىم كەلگەنشە پايدامدى تيگىزسەم ەكەن دەگەن جول. بۇل ينسانيات, ياعني ادامدىق جول».

گۇلجانات بايساريەۆا,

وتىرار مەملەكەتتىك ارحەولوگيالىق

قورىق-مۋزەيىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى

تۇركىستان وبلىسى