اۋتيزم دياگنوزى نەگە ءجيى قويىلادى؟

قازىر اۋتيزمگە شالدىققان بالالار قاتارى كوبەيىپ كەلەدى. ەلىمىزدە عانا ەمەس, تورتكۇل الەم­دە اۋتيزممەن تۋعانداردىڭ سانى ءوسىپ جاتقانى بايقالادى. مى­سا­لى, قازاقستاندا 2016 جىلى – 285, 2017 جىلى – 394, 2018 جىلى – 476, 2019 جىلى – 645, 2020 جىلى – 756, 2021 جىلى 1 184 اۋتيزممەن تۋعان بالا بار ەكەنى انىقتالعان. شىن مانىندە, ءتۇرلى سەبەپتەرگە بايلانىستى شاراناسىنان مۇنداي كەسەلگە شالدىققاندار سانى الدەقايدا كوپ بولۋى عاجاپ ەمەس. بۇعان حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ «قازاقستاندا اۋتيزمگە دۋشار بولعان بالالار سانى 60 مىڭعا جەتەدى», دەگەنى دايەك بولا الادى.

ارينە, بارلىق اۋىرتپالىق الدىمەن اتا-انانىڭ موينىنا تۇسەدى. بالادا اۋتيزم بەلگى­لە­رى بارىن ءبىرىنشى بولىپ باي­قاي­تىن دا, ونىڭ بۇكىل اۋىرت­پا­لىعىن كو­تە­رىپ وتىرعان دا سول بالانىڭ اكە-شەشەسى.

ءبىر جاستان اسقاننان كەيىن عانا بىلىنە باستايتىن كەسەلدىڭ العاشقى بەلگىلەرى قانداي؟ بالا اياعىنىڭ ۇشىمەن جۇرەدى, ءوزى قاسىق ۇستاپ, تاماق ىشۋگە تالپىنبايدى, «ييي» دەگەن دىبىس شىعارىپ, قولىن سىلكىپ جۇگىرە بەرەدى, كوزگە قارامايدى, اتىنا قارامايدى, «ماما», «پاپا», «اتا», «اجە» دەگەن سوزدەردى ايتپايدى, تەلەفونعا, تەلەديدارعا تاۋەلدى, تاماقتى تالعاپ جەيدى, قاراپايىم «بەر, ءجۇر, تۇر» دەگەندى ۇقپايدى, ءسوز تۇسىنبەيدى...

وسى ماسەلەگە وراي, اقتاۋ­لىق جۋرناليست, «ماما» دەشى؟!...» كىتابىنىڭ اۆتورى ساندۋعاش شورتانوۆا: «مەن اۋتيست بالا­لار­دىڭ كوبەيىپ كەلە جاتقانىنا تاڭعالمايمىن. سەبەبى پسيحو-مەديكو-پەداگوگيكالىق كەڭەس جولداماسى ارقىلى جۇمىس ىس­تەي­تىن تۇزەتە دامىتۋ ورتا­لى­عىن­دا ءبىر ايعا سوزىلاتىن رەابيليتاتسيا­­­­نى ءبىر جىل كۇتەسىز. جەكەمەنشىك توپتىق ساباقتار وتەتىن دامىتۋ ورتالىعىندا دا ۇزىن سونار كەزەك. ەكىنىڭ ءبىرى مىقتى لوگوپەد, مىقتى دەفەكتولوگ, مىقتى پسيحولوگ ىزدەپ ءجۇر. ءبىر پودەزدە 15 پاتەر بولسا, ۇشەۋىنىڭ بالاسىندا اۋتيزم بەلگىسى بار. سەنبە­سەڭىز, ىرگەلەس كورشىمنىڭ ەسىگىن قا­عىپ سۇراڭىز, توبەمدە تۇراتىن كورشىمە دە سوعا كەتىڭىز. توبەمدەگى كورشىم مەنىڭ ەسكەرتۋىمە قۇلاق اسقان جوق, ارينە. سەبەبى بالاسى 1,5 جاستا عانا. ءوزى بالاسىن ءالى كىشكەنتاي سانايدى. بىراق ءاۋتيزمنىڭ العاشقى بەلگىلەرى تاپ وسى كەزدە بىلىنەدى», دەيدى.

رەسمي ستاتيستيكا بويىنشا كورسەتكىش نەگە از دەگەن ساۋالعا ساندۋعاش بىلاي دەپ جاۋاپ بەر­دى: «سەبەبى ءبىز بالامىزدىڭ ەرەك­شەلىگىن قابىلدامايمىز. الديارعا 1 جاس 8 ايىندا دياگ­نوز قويىلعانىمەن, مەن دە بالام­نىڭ دەنساۋلىعىن تۇزەتۋدى 2,2 جاسىندا قولعا الدىم. ونىڭ ءوزى ەرتە باستاعان بولىپ سانالادى. كوپ اتا-انا ەم-دومدى 4-5 جاسىندا باستايدى. «قوي, قۇ­رى­سىن, اتى جامان» دەپ, كوبى بالانى ەم­حا­ناعا تىركەتپەيدى, مۇگە­دەك­تىك­كە شىعارمايدى. مەن دە سولاي ۇلىم 5 جاسقا جەتكەنشە ءجۇردىم».

س.شورتانوۆانىڭ ءسوزىنىڭ جانى بار, ەلىمىزدە اۋتيزممەن تۋعان بالالاردىڭ رەسمي ستاتيس­تي­كاسى نەگە از ەكەنىنىڭ ەڭ باس­تى سەبەبىنىڭ ءبىرى وسى بولسا, كەي­بىر اتا-انالار بالاسىنىڭ بو­يىنداعى كىناراتتى بايقاسا دا, ەلەڭ قىلماي جۇرە بەرەتىنى راس. ەندى ءبىرى بالاسىن قاراتۋعا كەل­گەن­دە قاراجاتقا تاۋەلدى. بالا­­لاردىڭ اراسىندا مۇنداي اۋىت­قۋ­شىلىق نەلىكتەن كوپ دەگەن ساۋال­دى ارىپتەسىمىز ساندۋعاش تا وزىنە سان رەت قويعانى انىق.

بالاسىمەن بىرگە وسى كەسەلمەن كۇرەسىپ جۇرگەن الدياردىڭ اناسى: «مۇنىڭ تولىق سىرىن ەشكىم بىلمەيدى. قازاقستاندا عانا ەمەس, بۇكىل الەمدە اۋتيست بالالار كوپ. مەن كىتابىمدا ءتۇرلى نۇسقانى قاراستىرىپ كوردىم. باستى سەبەپ­تەرى: تەحنيكانىڭ دامۋى, گادجەت­تەردىڭ اسەرى, وتباسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ بۇرىستىعى, انا­سى­نىڭ پسيحولوگيالىق جاعدايى, ور­تالىق جۇيكە جۇيەسىنىڭ بۇزى­لۋ­ى, ياعني بوسانىپ جاتقان كەزدە زا­قىم الۋى دا اسەر ەتۋى مۇمكىن» دەيدى.

ارينە, عىلىم ءبىر ورنىندا توق­تاپ تۇرعان جوق, اۋتيزممەن ءتيىمدى كۇرەسۋ جولىندا تىنىمسىز ىزدەنىپ وتىرعان عالىمدار بار. دارىگەرلەر دە ارناۋلى نۇس­قاۋ­­لىقپەن ەم-دومدارىن جۇر­گى­زىپ جاتىر.

اۋتيست بالانىڭ اناسى رە­تىن­دە, وسى اۋتيزم ماسەلەسى تۋرا­­لى بۇكىل اقپارات توپتاسقان قازاق­ستان­داعى اۋتيزم تۋرالى تۇڭ­عىش «ماما» دەشى؟!...» كىتابى­نىڭ اۆتورى رەتىندە ارىپتە­سىمىز ساندۋعاش شورتانوۆا بىلاي دەيدى: «ەمحانالاردا جۇكتى­لىكتى جوس­پارلاۋ جونىندە كونسۋل­تا­تسيا­لىق كابينەتتەر, جۇكتى ايەل­­­دەردى پسيحولوگيالىق قول­داۋ كا­بينەتى جۇمىس ىستەسە, پە­دياتر­­­لار­دىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىر­سا, ەلى­­مىزدىڭ ءاربىر وڭىرىنەن ەلور­دا­­د­اعى رەسپۋبليكالىق ۇلت­تىق بالالاردى وڭالتۋ ورتا­لىعىنىڭ فيليالدارى اشىل­سا, ءار وڭىردەگى جوو-لاردا «دە­فەك­تولوگيا» كافەدراسى اشىلسا, دارىگەرلەردى شەتەلدەردەگى كلي­ني­كالارعا تا­جىري­بەدەن وتۋگە جى­بەر­سە دەگەن ويىم بار».

ءوز كەزەگىندە ەلىمىزدە اۋتيزم­گە شالدىققان بالالاردىڭ ماسە­لە­سىمەن اينالىسىپ, كومەك بەرىپ وتىرعان ۇكىمەتتىك ۇيىمدار دا بار.

جۋىردا «ميلوسەرديە» ەرىك­­­­تىلەر قوعامى» قوعامدىق قو­­­رى­­نىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن دۇ­­نيە­­جۇزىلىك اۋتيزم تۋرالى اق­پا­راتتاندىرۋ كۇنىنە ارنالعان كونتسەرتتە «تەح­نو­دوم» كومپانيا­­­سى دا اۋتيزم­ دەرت­تى بالالارعا ۋلترابۋك­تەر سىي­لادى. وسى كونتسەرتتە بالا­لار ءاۋتيزمدى جەڭۋگە دەگەن ۇم­تىلىسىمەن, نيەتىمەن, ەڭ­بەك­­تەرىنىڭ ناتيجەسىمەن كورەر­مەندەردى تاڭعالدىردى. ولار قاراپايىم بالالارعا وڭاي بولىپ كورىنەتىن كوپتەگەن داع­دى­لار­دى مەڭگەرۋگە تىرىسادى. ويت­كەنى ولار العاشقى كەزدە ءتىپتى سويلەمەيتىن, اينالاسىن «ەستى­مەي­تىن» بولسا, ەندى ولار ساحنادا كوپشىلىكتىڭ الدىندا ونەر كورسەتىپ وتىر. جانە بۇل قانداي ونەر دەسەڭىزشى, ۇلكەن ەڭبەكپەن, جانكەشتىلىكپەن كەلگەن ونەر.

اۋتيزم – بۇگىندە بۇكىل ادامزات بالاسى بەتپە-بەت كەلىپ وتىر­عان ماسەلە, ۇلت تاڭدامايتىن كەسەل. اۋتيزمگە شالدىققاندارعا كومەك كورسەتۋ, الەۋمەتتەندىرۋ, بەيىمدەۋ جانە وڭالتۋ ماسەلەسى ءار مەملەكەتتىڭ الدىندا تۇر. ەلى­­مىزدە ەرتە دياگنوستيكالاۋدا تالاي ماسەلەمەن بەتپە-بەت كەلىپ جات­قانىمىزدى جوققا شىعارۋعا بولمايدى. ۋاقتىلى كومەك كور­سە­تۋ جۇيەسى مەن مامانداردىڭ جەتىسپەۋى, كىمگە جانە قالاي كو­مەكتەسۋ كەرەگىن انىقتاپ, بالا­لارعا كومەكتەسەتىن ناقتى تە­تىك­تەردىڭ جوقتىعى ءاۋتيزمدى با­عىن­دىرۋ باعىتىندا جاعدايدى كۇردەلەندىرىپ كەلە جاتقانىنا دا كوزدى جۇما بەرمەۋ كەرەك.

ءاۋتيزمدى ەمدەۋ تەك ما­مان­دار­­دىڭ – نەۆرو­پا­تو­لوگ­تەردىڭ, پسي­حولوگتەردىڭ, لوگوپەدتەردىڭ جانە باسقالاردىڭ كومەگىن عانا قاجەت ەتپەيدى. اۋتيزممەن اۋى­­راتىن بالالار بۇكىل وتباسى كۇندەلىكتى ومىردە بالامەن قا­رىم-قاتىناستى قۇرۋ تۋرالى قاجەتتى ءبىلىم مەن داعدىلاردى مەڭ­گەرگەن جاعدايدا عانا وڭالتۋ ىسىن­دە ىلگەرىلەۋگە مۇمكىندىگى بار. بالالار وتباسىندا, ۇيدە – ەڭ جاقىن ادامدارىمەن جانە كۇن­دەلىكتى ومىردە بىرلەسكەن ءۇي جۇ­مىستارى مەن ءىس-ارەكەتتەر ارقىلى, سىرتقى الەممەن قارىم-قاتىناس جاساۋعا بەيىمدەلىپ, مىنەز-ق ۇلىقتاعى كەمىستىكتەردى جە­ڭۋ ارقىلى ءبىلىم العاندا, ەسەيگەن كەزدە ءوز مۇمكىندىكتەرىن تو­لىق ىسكە اسىرۋى كەرەك. ال زاماناۋي تەحنولوگيانى پايدالانا ءبىلۋ – بۇل ەمدەۋدىڭ ماڭىزدى ءبىر اسپەكتىسى.

الماتى قالاسىنداعى ەرەكشە بالالاردى تاربيەلەپ وتىر­عان اتا-انالاردىڭ باستاماسى­مەن 2013 جىلى قۇرىلعان «ميلو­سەر­ديە» ەرىكتىلەر قوعامى» قو­عام­دىق قورى دا قازىر جوبا رە­تىندە قالىپتاستى. بۇل قور Samruk-Kazyna Trust اجدق قول­داۋى­مەن قۇرىلعان. ء«بىز ءاۋتيزمدى جە­ڭە­مىز!» ورتالىعىندا كۇن سايىن جۇزدەن استام بالا وقيدى, ودان بولەك, ينتەرنەت ارقىلى تاجىريبە مەن ءبىلىم بەرىلىپ, وڭىرلەردە كوش­پە­لى سەمينارلار وتكىزەدى.

بالالاردىڭ وسىناۋ جەتىس­تىك­تەرى – ماماندار مەن اتا-انا­لار­دىڭ وراسان زور ەڭبەگىنىڭ ناتي­جەسى. بالالاردىڭ 100%-ىن­دا دامۋ ديناميكاسى, سويلەۋ قا­بى­لەتى ىسكە قوسىلادى. 2 جىل ىشىن­دە توعىز تۇلەك (30%) كادىمگى بالا­باق­شاعا بارا باستاسا, 30 پايىزى اسب دياگنوزىنان قۇتىلدى.

الماتى