كەشە سەنات سپيكەرى ماۋلەن اشىمباەۆتىڭ توراعالىعىمەن پالاتا وتىرىسى ءوتتى. ءسوز باسىندا سەنات توراعاسى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قازاقستان حالقىنا ارناعان جولداۋىنا نازار اۋداردى. پالاتا سپيكەرى ەل پرەزيدەنتى جاڭا جولداۋىمەن قوعامدى الاڭداتقان بىرقاتار تۇيتكىلگە, ونىڭ ىشىندە ەلىمىزدى ساياسي جاڭعىرتۋعا قاتىستى ماسەلەگە ناقتى جاۋاپ بەرگەنىن ايتتى.
«پرەزيدەنتىمىز جولداۋدا ەلىمىزدىڭ ساياسي جۇيەسىن كەشەندى جاڭعىرتۋ باعدارلاماسىن ۇسىندى. سونىڭ ىشىندە پارلامەنتتىڭ ءرولىن كۇشەيتۋ كەرەكتىگى ايتىلدى. وسىلايشا, دەپۋتاتتارعا مەملەكەت باسشىسىنىڭ ەلىمىزدى جاڭعىرتۋ باعدارىن ىسكە اسىرۋ جونىندە اۋقىمدى مىندەت جۇكتەلىپ وتىر», دەدى ماۋلەن اشىمباەۆ.
سەنات سپيكەرى جولداۋدا ەلىمىزدىڭ سايلاۋ جانە پارتيالىق جۇيەسىن جەتىلدىرۋگە, جەرگىلىكتى بيلىك ورگاندارىنىڭ دەربەستىگىن كۇشەيتۋگە ارنالعان ناقتى ۇسىنىستار ايتىلعانىن اتاپ ءوتتى.
«جەرگىلىكتى اتقارۋشى جانە وكىلەتتى بيلىك ورگاندارىنىڭ جۇمىسىن جانداندىراتىن باسىمدىقتاردىڭ ماڭىزى زور. پرەزيدەنتىمىز ءماسليحاتتاردىڭ ءرولىن ارتتىرۋ, ولاردىڭ دەربەستىگىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان باستامالاردى جاريالادى. بۇل ازاماتتاردىڭ وكىلدى بيلىككە دەگەن سەنىمىن نىعايتاتىنى انىق», دەدى پالاتا توراعاسى.
سونىمەن قاتار ول مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستامالارىن زاڭنامالىق تۇرعىدان قولداۋدىڭ ماڭىزدى ەكەنىن ايتتى. سوندىقتان سەنات جولداۋدا بەلگىلەنگەن باسىمدىقتاردى زاڭمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن الداعى ۋاقىتتا جۇيەلى ءارى كەشەندى جۇمىس جۇرگىزۋى كەرەكتىگىن تىلگە تيەك ەتتى.
وسى رەتتە سەناتورلار بۇگىننەن باستاپ وڭىرلەرگە بارىپ, حالىقپەن كەزدەسەتىنىن اتاپ وتكەن ءجون. سوعان سايكەس ماۋلەن اشىمباەۆ ازاماتتارمەن كەزدەسۋدە مەملەكەت باسشىسى جولداۋىندا ايتقان باستامالارعا باسا ءمان بەرۋ كەرەكتىگىن جەتكىزدى.
«وڭىرلەرگە ساپار بارىسىندا جولداۋدا ايتىلعان باسىمدىقتاردىڭ جانە قابىلداناتىن زاڭداردىڭ ماڭىزىن, ولاردىڭ ناقتى پايداسىن ازاماتتارعا تولىق جەتكىزۋ كەرەك. سونداي-اق وڭىرلەردەگى وزەكتى ماسەلەلەرگە باسا ءمان بەرىپ, ەلدىڭ پىكىرى مەن ۇسىنىستارىنا باسا نازار اۋدارعان ابزال», دەدى ماۋلەن اشىمباەۆ.
سەناتورلار وتىرىس بارىسىندا «دەربەس دەرەكتەر الماسۋ سالاسىنداعى اكىمشىلىك ماسەلەلەر بويىنشا ءوزارا قۇقىقتىق كومەك تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن قاراپ, قابىلدادى. كەلىسىمگە سايكەس ادام باسقا ەلدە العان جەكە باسىن كۋالاندىراتىن قۇجاتتارىن جوعالتقان كەزدە ونىڭ جەكە باسىن راستاۋ, سونداي-اق شەتەلدە تۇراتىن جەرىن انىقتاۋ بويىنشا قوسىمشا جاعدايلار جاسالادى.
«كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تمد ەلدەرىنەن ازاماتتىقتىڭ بولۋى نەمەسە بولماۋى, جەكە باستى كۋالاندىراتىن قۇجاتتار, كوشى-قون ەسەبىندە تۇرعان ادامدار, شەتەلدىكتەرگە وسى ەلدەرگە كەلۋگە جانە وندا بولۋعا بەرىلگەن ۆيزالار, قىلمىستىق نەمەسە اكىمشىلىك جاۋاپقا تارتىلعانى تۋرالى مالىمەتتەردى الۋعا بولادى. اتالعان قۇجات قوس ازاماتتىقتى بولدىرماۋعا مۇمكىندىك بەرەدى», دەدى قۇجات جونىندە بايانداما جاساعان ىشكى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى مارات قوجاەۆ.
بۇدان باسقا كەلىسىم بويىنشا قوسىمشا اقپارات الۋعا جول اشادى. باسقا ەلدەن الىنعان جەكە باسىن كۋالاندىراتىن قۇجاتتاردى جوعالتقان كەزدە ادامنىڭ كىم ەكەنىن, ازاماتتىڭ شەتەلدە تۇراتىن جەرىن انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن قاتار اكىمشىلىك نەمەسە قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىق جاساعانى ءۇشىن ادامداردى جاۋاپقا تارتۋ تۋرالى مالىمەتتەر قۇقىقتىق كومەك كورسەتۋ اياسىندا پايدالانىلۋى مۇمكىن. بۇل اقپاراتتاردى وكىلەتتى ورگاندار سۇراۋ سالۋ ارقىلى الادى. جاۋاپ مەرزىمى ەكى ايدان اسپاۋى ءتيىس.
«بۇل رەتتە كەلىسىمدە ازاماتتارعا قاتىستى مالىمەتتەردىڭ قۇپيالىلىعى, ول دەرەكتەردى پايدالانۋعا شەكتەۋلەر, سونداي-اق سۇراۋ سالۋدى قاناعاتتاندىرمايتىن تالاپتار ناقتى جازىلعان. قۇجاتتى راتيفيكاتسيالاۋ تمد ەلدەرىندەگى قۇزىرەتتى ورگانداردىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. زاڭ جوباسى ەلىمىزدىڭ بارلىق مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندارىمەن كەلىسىلدى», دەدى م.قوجاەۆ.
بۇدان بولەك وتىرىستا بىرقاتار دەپۋتاتتىق ساۋال جولداندى. سەناتور نۇرجان نۇرسيپاتوۆ پرەمەر-مينيستر ءاليحان سمايىلوۆتىڭ اتىنا جولداعان دەپۋتاتتىق ساۋالىندا قازاقستاننىڭ قارۋلى كۇشتەرىندە اۋتسورسينگتى قولدانۋ ماسەلەلەرى تۋرالى ايتتى.
دەپۋتات توتەنشە جاعداي كەزىندە اسكەرلەردى ۇزدىكسىز قامتاماسىز ەتۋ بۇزىلعان فاكتىلەر بايقالعان قاڭتار وقيعاسى كۇندەرىندە الەۋەتتى ورگانداردا اۋتسورسينگتى قولدانۋ ەلەۋلى قاۋىپ-قاتەر توندىرەتىنىن ايقىن كورسەتكەنىن اتاپ ءوتتى.
«مىسالى, «قازمۇنايگاز-اەرو» مۇناي ونىمدەرىن جەتكىزۋ جونىندەگى بىرىڭعاي وپەراتور سول كەزەڭدە ەلدىڭ اۋەجايلارىندا, ونىڭ ىشىندە استانادا تەمپەراتۋرا تومەن بولعان كەزدە الەۋەتتى ورگاندارداعى اۋە كۇشتەرى اۆياتسيالىق وتىنىنىڭ قاتىپ قالۋ مۇمكىندىگىن ازايتۋعا ارنالعان كريستالدانۋعا قارسى سۇيىقتىقپەن قامتاماسىز ەتە المادى», دەدى ن.نۇرسيپاتوۆ.
سەناتور كوتەرگەن تاعى ءبىر ماسەلە – قارۋلى كۇشتەردى ساپاسىز ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ. توتەنشە جاعداي كەزىندە ەلوردادا اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ ىشەك جولدارىنىڭ جاپپاي ۋلانۋ فاكتىلەرى تىركەلدى. تاماق بەرۋدى ۇيىمداستىرۋ جونىندەگى قىزمەتتەردى ساتىپ العان مەردىگەردىڭ كىناسىنەن قوعامدىق ءتارتىپتى قامتاماسىز ەتۋگە جاۋاپتى ەلۋدەن استام اسكەري قىزمەتشى اۋرۋحانا توسەگىنە جاتۋىنا تۋرا كەلدى.
سەناتور نۇرجان نۇرسيپاتوۆ وسىعان بايلانىستى ۇكىمەت باسشىسىنان قارۋلى كۇشتەردەگى, باسقا دا اسكەرلەر مەن اسكەري قۇرالىمدارداعى اۋتسورسينگتىڭ قازىرگى جۇيەسىنە كەشەندى تالداۋ جۇرگىزۋدى, سونداي-اق تۇراقتى جاۋىنگەرلىك ازىرلىكتى قامتاماسىز ەتۋگە قاتىسى جوق قۇرالىمداردا اۋتسورسينگ قىزمەتى ساقتالاتىن كۇشتىك ورگاندارعا ماتەريالدىق-تەحنيكالىق قامتاماسىز ەتۋدى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ارالاس قاعيداتىن ەنگىزۋدى سۇرادى.
سەناتور عۇمار دۇيسەمباەۆ اتىراۋ وبلىسىنداعى جىلىوي اۋدانىنىڭ تۇرعىندارىن ۇزاق جىلدار بويى مازالاعان ماسەلەلەردى ۇكىمەت باسشىسىنىڭ اتىنا جولداعان دەپۋتاتتىق ساۋالىندا ايتتى.
ع.دۇيسەمباەۆ جىلىوي اۋدانىنداعى قۇلسارى قالاسىنىڭ ينجەنەرلىك جانە الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمداردىڭ جاي-كۇيى وتە ناشار ەكەنىنە ەكپىن بەردى. اتاپ ايتقاندا, سۋ قۇبىرى, كارىز, جىلۋ جانە ەلەكتر جەلىلەرى تولىعىمەن توزعان, سالىنعان ساتتەن باستاپ وعان كۇردەلى جوندەۋ جۇرگىزىلگەن جوق. سەناتوردىڭ پىكىرىنشە, وڭىردەگى جول پروبلەمالارىن شەشۋ دە ەرەكشە نازار اۋدارۋدى تالاپ ەتەدى.
«قۇلسارى قالاسىنا اۆتوكولىك جولدارىنا قايتا جاڭعىرتۋ جۇمىستارىن قارقىندى جۇرگىزۋ كەرەك. قازىرگى كەزدە اۆتوموبيل جولى ماسەلەسى تۇرعىندار اراسىندا ءجيى كوتەرىلىپ وتىر. بۇگىنگى تاڭدا قالاداعى 416 شاقىرىم كوشەنىڭ تەك قانا 52,6 پايىزى اۆتوموبيل جولىمەن قامتاماسىز ەتىلگەن. جولدىڭ قالعان بولىگى اسفالت توسەۋدى, وركەنيەتتى جول سالۋدى تالاپ ەتەدى», دەدى عۇمار دۇيسەمباەۆ.
سەناتور سالىق ستاتيستيكاسىن اتاپ ءوتتى, وعان سايكەس جىلىوي اۋدانىنان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت پەن ۇلتتىق قورعا 2021 جىلى شامامەن 1,7 ترلن تەڭگە ءتۇستى. دەپۋتات بۇل قاراجاتتىڭ ءبىر بولىگىن جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدى جەتىلدىرۋ جانە ءتورتىنشى دەڭگەيدەگى بيۋدجەتتى دامىتۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋگە باعىتتاۋ ماڭىزدى دەپ سانايدى.
سەناتور جىلىوي اۋدانىنىڭ ورتالىعى قۇلسارى قالاسىندا مۇگەدەك بالالارعا ارنالعان وڭالتۋ ورتالىعىن سالۋ قاجەتتىگىنە ەرەكشە توقتالدى. ول وتباسىندا قوسىمشا كۇتىمدى قاجەت ەتەتىن مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بالالارى بار ءوڭىر تۇرعىندارى وسىنداي ءوتىنىش ايتقانىن اتاپ ءوتتى.
«وبلىستا مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بالالاردى ەمدەيتىن ارنايى ماماندار جەتىسپەيدى. سوندىقتان اتا-انالار بىرلەسىپ قارجى جيناپ, ءىرى قالالارداعى وڭالتۋ ورتالىقتارىنان لوگوپەد, ترۋدوپەد, دەفەكتولوگ, ەمدىك دەنەشىنىقتىرۋ ماماندارىن شاقىرىپ, ەمدىك شارالاردى ۇيىمداستىرۋعا ءماجبۇر بولىپ وتىر. وسى جاعدايدى ەسكەرە وتىرىپ, اتىراۋ وبلىسىنداعى قۇلسارى قالاسىندا مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بالالارعا ارنالعان قازىرگى زامانعى جابدىقتارى مەن ەمدەۋ باسسەينى بار جانە ماماندارمەن تولىق قامتىلعان وڭالتۋ ورتالىعىن سالدىرۋدى سۇرايمىن», دەدى سەناتور.
مۇرات باقتيار ۇلى پرەمەر-ءمينيستردىڭ اتىنا جولداعان دەپۋتاتتىق ساۋالىندا جەر قويناۋى جانە ونى پايدالانۋ تۋرالى زاڭناماعا وزگەرىستەر ەنگىزۋدى ۇسىندى. سەناتور وسى ساۋالعا قىزىلوردا وبلىسىنىڭ شيەلى اۋدانىندا جۇمىس ىستەيتىن ۋران ونەركاسىبىنىڭ 2 مىڭعا جۋىق قىزمەتكەرىنىڭ ءوتىنىشى نەگىز بولعانىن اتاپ ءوتتى.
دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, 2018 جىلى كۇشىنە ەنگەن كودەكس نورمالارىن قولدانۋ بارىسىندا وسى كودەكس قولدانىسقا ەنگىزىلگەنگە دەيىن جاسالعان شارتتاردىڭ قولدانىلۋ مەرزىمىن ۇزارتۋ سياقتى ماسەلەدەگى ولقىلىق بايقالعان. مۇنداي جاعداي ۋران كەنىشتەرىندە ءوندىرىستىڭ توقتاپ قالۋ قاۋپىن تۋعىزادى. ال بۇل ءوز كەزەگىندە جۇمىسسىزدىققا, وڭىرلەردەگى الەۋمەتتىك شيەلەنىستىڭ وسۋىنە, سالىق جانە بيۋدجەتكە تولەنەتىن باسقا دا اۋدارىمدار مەن تولەمدەردىڭ, سونداي-اق جىل سايىن ءوڭىردىڭ الەۋمەتتىك دامۋىنا اۋدارىلاتىن قاراجاتتىڭ توقتاتىلۋىنا اكەپ سوقتىرۋى مۇمكىن.
«وڭىرلەردە بەلگىلى ءبىر الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتەتىن جوعارىدا اتالعان ۋران كەنىشتەرىنىڭ قىزمەت ەتۋ مەرزىمىن ۇزارتۋ ماقساتىندا, اعىمداعى جىلدىڭ قاراشا ايىنىڭ سوڭىنا دەيىن «جەر قويناۋى جانە جەر قويناۋىن پايدالانۋ تۋرالى» كودەكسىنە اتاپ ايتقاندا, وتپەلى ەرەجەلەر تاراۋىنا وسى كودەكس كۇشىنە ەنگەنگە دەيىن جاسالعان ۋراندى وندىرۋگە ارنالعان كەلىسىمشارتتاردىڭ قولدانىلۋ مەرزىمىن ۇزارتۋ مۇمكىندىگىن بەرەتىن وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ قاجەت. وسىعان وراي قۇرمەتتى ءاليحان اسحان ۇلى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭنامالارىمەن رەتتەۋ تۋرالى ماسەلەنى قاراستىرۋىڭىزدى جانە قاراپايىم جۇمىسكەرلەردىڭ جۇمىس ورنىن ساقتاپ قالۋعا بارىنشا ىقپال جاساۋىڭىزدى سۇرايمىز», دەدى سەناتور.
اقمارال ءالنازاروۆا ەلىمىزدەگى جولداردا ادامداردىڭ جاراقاتتانۋ جانە قازا بولۋ وقيعالارى جيىلەپ كەتكەنىنە الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى. ول ءوز ساۋالىندا وسى جاعدايدى جاقسارتۋعا باعىتتالعان بىرقاتار شارانى قاراستىرۋدى ۇسىندى.
سىبايلاس جەمقورلىق جانە جۇرگىزۋشى كۋالىگىن الۋدىڭ وڭايلىعى, ينفراقۇرىلىمنىڭ السىزدىگى, قالا سىرتىنداعى كۇرە جولداردا دارىگەرلەر مەن پوليتسەيلەردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى – جول-كولىك وقيعالارىندا كوپتەگەن اۆاريا مەن ادامنىڭ قازا تابۋىنا اكەپ سوعادى. سەناتور اقمارال ءالنازاروۆا وسى سالاداعى كۇردەلى جاعدايعا نارازىلىق ءبىلدىردى. ول پرەمەر-مينيسترگە جولداعان دەپۋتاتتىق ساۋالىندا جاعدايدى جاقسارتۋعا كومەكتەسەتىن ناقتى شارالار تۋرالى ايتتى.
سەناتوردىڭ مالىمەتىنشە, وتكەن جىلدىڭ وزىندە جكو-دا 40 593 زارداپ شەگۋشى تىركەلگەن, بۇل 2020 جىلعى كورسەتكىشتەن 30%-عا جوعارى. دەپۋتاتتىڭ پىكىرىنشە, بۇل جول ينفراقۇرىلىمىنىڭ سايكەس كەلمەۋىنەن, جۇرگىزۋشى كۋالىكتەرىن بەرۋ كەزىندەگى باقىلاۋدىڭ ناشارلىعىنان, پوليتسەيلەردىڭ العاشقى مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋدەگى پراكتيكالىق داعدىلارىنىڭ جەتكىلىكسىزدىگىنەن بولىپ وتىر. جولدارداعى وسىنداي جاعدايدىڭ ءبارى ەلدىڭ دەموگرافيالىق دامۋىنا قاۋىپ توندىرەدى.
«جول-كولىك وقيعالارىنداعى ءولىم-ءجىتىم بويىنشا الەمدىك رەيتينگتە 100 مىڭ تۇرعىنعا شاققاندا قازاقستان 10,4 قازا تاپقانداردىڭ كورسەتكىشىمەن 107-ورىندا تۇر. حالىقارالىق ساراپشىلار جول-كولىك وقيعالارىنان بولاتىن ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق شىعىندارى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 3% كولەمىندە دەپ باعالاعان, سوڭعى 5 جىلدا – 1 971 ادام», دەدى سەناتور.
اقمارال ءالنازاروۆا جول-كولىك جاراقاتىنىڭ الدىن الاتىنىمىزعا سەنىمدى, بىراق بۇل جۇيەلى جانە كەشەندى شارالاردى تالاپ ەتەدى. جول جۇرىسىنە قاتىسۋشىلاردىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىنىڭ باسىمدىعى جانە قاتەردى ازايتۋ جول ءجۇرىسىنىڭ نەگىزگى قاعيداتى بولىپ قالۋعا ءتيىس.
پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى ەرالى توعجانوۆقا جولداعان ساۋالىندا سەناتور باقىتجان جۇماعۇلوۆ ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ودان ءارى ىلگەرىلەتۋ جانە جاستاردى ادامگەرشىلىك پەن ەڭبەكسۇيگىشتىك رۋحىندا تاربيەلەۋگە قاتىستى ماسەلەنى كوتەردى.