«قاسىرەتتى قاڭتار» وقيعاسىنان كەيىن مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ الەۋمەتتىڭ الەۋەتىن جاقسارتىپ, حالىقتىڭ قالتاسىن قالىڭداتۋ جونىندە ۇكىمەتكە تاپسىرما بەرگەنى بەلگىلى. وسىلايشا, «جاڭا قازاقستاندى» قۇرۋ يدەياسىن ورتاعا تاستادى. قازىرگى تاڭدا ەكونوميكالىق وزگەرىستەر لەگى باستالىپ كەتتى. بۇيىرتسا, ناۋرىزدىڭ ورتا شەنىندە پرەزيدەنت ساياسي رەفورمالار پاكەتىن تانىستىرماق.
«تاۋەلسىزدىك تاريحىندا ءبىز العاش رەت اسا كۇردەلى جانە قاتەرلى كەزەڭگە تاپ بولدىق. ەل باسىنا تۇسكەن وسىنداي سىناقتى قايىسپاي ءبىرتۇتاس ەل بولىپ ەڭسەرە بىلدىك. ەندى ءبىز مۇنداي جاعدايعا ەشقاشان جول بەرمەۋىمىز قاجەت. سوندىقتان ەلىمىز دۋشار بولعان اۋىر قاسىرەتتىڭ سەبەپتەرىن سارالاپ, ونىڭ سالدارىنا ناقتى باعا بەرۋ – الدىمىزدا تۇرعان وتە ماڭىزدى مىندەت», دەگەن ەدى ق.توقاەۆ قاڭتار وقيعاسىنان كەيىن وتكەن ءماجىلىستىڭ وتىرىسىندا.
جاڭا قازاقستاننىڭ باعدارلامالىق باعىتى ىسپەتتى بولعان وسى سوزىندە مەملەكەت باسشىسى بىرقاتار سالادا جاسالۋعا ءتيىس وزگەرىستەرگە توقتالدى. ماسەلەن, پرەزيدەنت قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن رەفورمالاۋعا شۇعىل تۇزەتۋلەر ەنگىزۋگە شاقىردى. سونداي-اق مەملەكەتتىك ورگاندار جۇمىسىنىڭ تيىمسىزدىگى, ولقىلىعى سالدارىنان ەلدە الەۋمەتتىك تەڭسىزدىك قالىپتاستى. جەكە اتقارۋشى ورگاندار كۇردەلى جاعداي مەن ازاماتتاردىڭ قاجەتتىلىكتەرىنەن حابارسىز. بيلىك قۇرىلىمدارىنىڭ وكىلدەرى حالىقتىڭ ومىرىنە, ولاردىڭ ۇمتىلىستارى مەن قاجەتتىلىكتەرىنە قاتىستى قاتە كوزقاراس قالىپتاسقانىن دا اتاپ ءوتتى.
«تەڭسىزدىك ماسەلەسى دە ۋشىعا ءتۇستى. ول جىلدان-جىلعا قيىنداي بەردى, ال حالىق تابىسى قاعاز جۇزىندە بولسا دا جىل ساناپ ءوسىپ جاتقانداي كورىندى. الايدا ەلەۋلى ورتاشا تابىستىڭ ارتىندا قوعامداعى م ۇلىكتىك كۇشتى جىكتەلۋ جاسىرىنىپ جاتىر. ازاماتتاردىڭ كوپتەگەن كۇردەلى پروبلەماسى شەشىلگەن جوق. حالىقتى ساپالى ومىرمەن قامتۋ مەن ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋ – مەملەكەتتىڭ باستى مىندەتى. بۇل سوزدەردى شىنايى ىسكە اينالدىرۋ قاجەت. حالىقتىڭ تابىسى ەكونوميكامەن قاتار ءوسۋى كەرەك. بۇل وزگەرمەيتىن اكسيوما ءبىزدىڭ جاعدايىمىزدا جۇمىس ىستەمەي تۇر», دەگەن ەدى پرەزيدەنت.
وسىلايشا, قوعامداعى كۇردەلى ماسەلەلەردى ناقتى كورسەتە وتىرىپ, ۇكىمەتكە قازاقستان دامۋ بانكىنىڭ قىزمەتىن قايتا قۇرۋدى تاپسىردى. وڭىرلەردە شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋعا ەرەكشە كوڭىل بولۋگە ەكپىن بەردى. «سامۇرىق-قازىنا» قورى قىزمەتىن سىنعا الدى. جەكەشەلەندىرۋ جۇيەلى جانە اشىق جۇرگىزىلىپ جاتپاعانىنا توقتالدى.
سونىمەن قاتار قوعامدا سىننىڭ استىنا قالعان ۋتيلدىك الىم تۋرالى اڭگىمە قوزعاپ, وعان جاۋاپتى «وپەراتور روپ» جشس مەكەمەسىنىڭ ونى جيناۋ مەن پايدالانۋىن توقتاتۋ بويىنشا تاپسىرما بەردى. سونىڭ ناتيجەسىندە بۇگىندە اتالعان ورتالىقتىڭ قىزمەتى توقتاتىلىپ, ۋتيلدىك الىم كولەمى ەكى ەسەگە ازايدى.
پرەزيدەنت بيۋدجەتكە قوسىمشا كىرىستەر اكەلۋ ءۇشىن كەدەندىك باقىلاۋدى كۇشەيتۋدى تاپسىردى. وسى ورايدا مەملەكەت باسشىسى قىتايمەن اراداعى كەدەندەگى بىلىقتاردان حاباردار ەكەنىن جەتكىزگەن-ءدى. بۇل – كەيىنگى كەزدە ءجيى ايتىلىپ جۇرگەن ماسەلە. قىتايدىڭ كەدەن ورگاندارىمەن سالىستىرمالى ستاتيستيكاداعى سايكەسسىزدىك ميللياردتاعان دوللارعا جەتكەنى جونىندە تالاي مارتە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى جازعان ەدى.
ايتپاقشى, بۇعان دەيىن دە ەلىمىزدە تالاي مارتە اۋقىمدى جوبالار جاريالانعان. بىراق ءىس جۇزىندە ولاردىڭ ءبارى ءوز دەڭگەيىندە جۇزەگە اسقان جوق. مەملەكەت باسشىسى مۇنىڭ باستى سەبەبى رەتىندە بيۋروكراتيانى اتاپ كورسەتتى. رەفورمالاردىڭ ساپاسىز ورىندالۋىنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى وسىعان بايلانىستى.
جالپى, ەلىمىزدە ساياسي سالادا از شارۋا ىستەلگەن جوق. پرەزيدەنت ساياسي رەفورمالاردىڭ ءتورت پاكەتىن ۇسىندى. سولاردى جۇزەگە اسىرۋ اياسىندا 10-نان استام زاڭ قابىلداندى. ميتينگتەر تۋرالى شىن مانىسىندە جاڭا زاڭناما ىسكە قوسىلدى. پارتيا قۇرۋ ءۇشىن تىركەۋ كەدەرگىلەرى مەن ولاردىڭ پارلامەنتكە ءوتۋ مەجەسى تومەندەتىلدى. ايەلدەر مەن جاستاردىڭ ءماجىلىس پەن ءماسليحاتتاردا وكىلدىك ەتۋ اياسى كەڭەيدى. پارلامەنتتىك وپپوزيتسيا ينستيتۋتى ەنگىزىلدى, سايلاۋ بيۋللەتەندەرىندە «بارىنە قارسىمىن» دەگەن باعان پايدا بولدى.
ەل تاريحىندا تۇڭعىش رەت اۋىل اكىمدەرىن تىكەلەي سايلاۋ ءوتتى. ادام قۇقىعىن قورعاۋ سالاسىندا سالماقتى ىلگەرىلەۋلەر بولدى. اتاپ ايتقاندا, قىلمىستىق كودەكستىڭ 130 جانە 174-باپتارى دەكريمينالداندىرىلدى جانە ىزگىلەندىرىلدى. ەلىمىز ازاماتتىق جانە ساياسي قۇقىقتار تۋرالى حالىقارالىق پاكتىنىڭ ەكىنشى فاكۋلتاتيۆتىك حاتتاماسىنا قوسىلدى. ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىلەتتى وكىل ينستيتۋتى جۇيەلى نىعايتىلا باستادى. ءولىم جازاسى تولىعىمەن الىنىپ تاستالدى.
قالاي دەگەنمەن «قاسىرەتتى قاڭتار» وقيعاسى ەلىمىزگە ۇلكەن ساباق بولدى. تاۋەلسىزدىك العالى وتىز جىلدا جىبەرگەن كەمشىلىكتەرىمىزدى سارالاپ, دۇرىس قادام جاسايتىن ءسات تۋدى. ەلدى دەموكراتيالىق دامۋدىڭ داڭعىل جولىنا تۇسىرەتىن ساياسي-الەۋمەتتىك رەفورما قابىلداي-تىن كەزەڭ كەلدى. وسىندايدا قوعام اراسىندا وزگەرىس نەگە جىلدام جۇزەگە اسپايدى دەگەن ساۋال تۋىنداپ جاتقانى جاسىرىن ەمەس. بۇل ءبىر جاعىنان تۇسىنىكتى دە. كەز كەلگەن ادام ماسەلەسىنىڭ بۇگىن-ەرتەڭ شەشىلگەنىن قالايدى. الايدا مۇنى جۇزەگە اسىرۋ وڭاي شارۋا ەمەس.
تاريحقا نازار اۋدارساق, كەز كەلگەن رەفورمانى ءساتتى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن شىدامدىلىق پەن قاجىر-قايرات كەرەك ەكەنىنە كوز جەتكىزەمىز. «وركەنيەتتەر قاقتىعىسى» اتتى ەڭبەگىمەن تانىمال امەريكالىق ساياساتتانۋشى ساميۋەل حانتينگتون مەملەكەتتە جاسالاتىن رەفورمانى جەدەل جۇرگىزۋگە قارسى. الەمدەگى ساياساتتانۋدى زەرتتەۋشىلەر ءار سوزىنە دەن قوياتىن عالىمنىڭ بۇلاي پىكىر ءبىلدىرۋى بەكەر ەمەس. اق ۇيدە ەڭبەك ەتكەن, گارۆاردتا تالاي تۇلەكتىڭ توماعاسىن سىپىرعان حانتينگتون مىرزا تالاي جىل دەموكراتيالىق ەلدەردە دە, اۆتوكراتيالىق مەملەكەتتەردە دە كەڭەسشى رەتىندە تەر توكتى. برازيليانىڭ دەموكراتيالىق جولعا باعىت الۋى دا وسى ساميۋەل حانتينگتون ەسىمىمەن تىعىز بايلانىستى. «ساياسي رەفورما كەزەڭ-كەزەڭىمەن, ء«بىر ساتتە ءبىر ماسەلە» اياسىندا اتقارىلسا عانا ءساتتى جۇزەگە اسادى», دەيدى ول. سوندىقتان عالىم ليبەريزاتسيانىڭ جەدەل ەمەس, بىرتىندەپ ورىندالعانىن قۇپ كورەدى.
رەفورما تۋرالى ءسوز قوزعالعاندا فرانتسيانىڭ پرەزيدەنتى شارل دە گولل ەسكە تۇسەدى. ول ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان تۇرالاعان ءۇش جولاقتى ەلدى اياققا تۇرعىزىپ, «بەسىنشى رەسپۋبليكانىڭ» قانات جايۋىنا مول ۇلەس قوستى. گولليزم يدەياسىنىڭ نەگىزىن قالادى. «ساياساتتىڭ عالاماتى» اتانعان ونىڭ باستى ۇستانىمى – ىرگەسى بەرىك مەملەكەت بولاتىن. سوندىقتان حالىقتىڭ ءۇنىن ەستىپ, وعان قۇرمەت كورسەتىپ, تالاپ-تىلەكتى جۇزەگە اسىرۋ گولليزم ۇستانىمىنىڭ ىرگەتاسىنا اينالدى. ءبىر قىزىعى, شارل دە گولل رەفورمانى جەدەل ەمەس, ساتىلاپ جۇرگىزگەندى قۇپ كوردى. سوعىستان ىڭىرشاعى شىققان فرانتسيانىڭ دامۋى ءۇشىن كۇردەلى ساياسي وزگەرىس قاجەت ەدى. مۇنى جەتە تۇسىنگەن شارل دە گولل الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق, ساياسي سالالاردا كوپتەگەن وزگەرىس جاسادى. سونىڭ ناتيجەسىندە فرانتسيا الەمدىك ارەناداعى ورنىن مىقتاپ بەكىتتى. ايتا كەتەرلىگى, دە گولل وتكەندى ۇمىتپاي, تاريحتاعى فرانتسۋز قايراتكەرلەرىنىڭ كەمشىلىگىن ايتا وتىرىپ, ولاردى ءبىرجولا مانسۇقتاماي, تاريحتاعى ورنىنا ءادىل باعا بەرۋگە دە اتسالىستى.
مەملەكەتتىڭ ىرگەتاسىن نىعايتۋ جونىنەن نەلسون ماندەلاعا تەڭ كەلەتىن ەشكىم جوق. نەلسون ماندەلا ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇرەسىپ, ءومىرىنىڭ جيىرما جەتى جىلىن تۇرمەدە وتكىزدى. وڭتۇستىك افريكا تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەن سوڭ, دەموكراتيالىق جولمەن ەل پرەزيدەنتتىگىنە سايلاندى. بەس جىل ەل باسقاردى. بۇگىندە ماندەلا بۇكىل افريكا ەرەكشە قادىرلەيتىن تۇلعاعا اينالدى.
ەل تىزگىنىن قولىنا العاننان كەيىن ول اپارتەيدكە كىنالىلەرگە قاتاڭ شارا قابىلداۋعا قارسى بولدى. ماندەلا بۇل ۇستانىمىن زاڭنىڭ ۇستەمدىگىنە بايلانىستى تۇسىندىرەدى. ياعني كىنالىلەر زاڭ اياسىندا ءوز جازاسىن الۋعا ءتيىس. ءسويتىپ, «شىندىق جانە تاتۋلىق جونىندەگى كوميسسيا» قۇرىپ, ماسەلەنى رەۆوليۋتسيالىق جولمەن ەمەس, ەۆوليۋتسيالىق جولمەن شەشۋدى تاڭدادى. جاڭادان قابىلدانعان كونستيتۋتسيانى مۇقيات زەردەلەدى. وسىدان-اق نەلسون ماندەلانىڭ ساياسي رەفورمالاردى قانشالىقتى مۇقيات جۇرگىزگەنىن اڭعارۋعا بولادى. سوندىقتان شىعار, ونىڭ «ساياساتتا تابىستى بولۋ – حالىقتى ءوز كوزقاراسىڭا يلاندىرىپ, ولارعا انىق, سىپايى, سابىرلى ءارى اشىق تۇردە ءتۇسىندىرۋدى قاجەت ەتەدى», دەگەن ءسوزى بۇگىندە اڭىزعا اينالعان.
ناۋرىزدا مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆ ساياسي رەفورمالار پاكەتىن جاريالايدى. وندا ەل دامۋىنا قاجەتتى باعىتتار ايتىلاتىنى انىق. وسى ورايدا, ايگىلى شوتلانديالىق رەفورماتور سەميۋەل سمايلستىڭ «ساياسي رەفورما قوعامدى مازالايتىن سان الۋان ز ۇلىمدىقتى ەمدەي المايدى. ول ءۇشىن الەۋمەتتىك رەفورما, ىشكى رەفورما, جەكە رەفورما قاجەت» دەگەن ءسوزى ەسكە تۇسەدى. ەندەشە, قازاقستاننىڭ ىرگەتاسى نىعايىپ, قابىرعاسى بەرىك, شاڭىراعى شايقالماۋى ءۇشىن شىدامدىلىق پەن قاجىر-قايرات كەرەك.