كومەيدىڭ قۇدىرەتى

ەتنومۋزىكانت ەدىل سەيىلحان ۇلى ءتۇس اۋا كاتوننان ات شانا جەگىپ, تاۋدىڭ يەك تۇسىنا كەلىپ توقتاعان ەدى. سارىمساقتى جوتاسىنىڭ بەلدەۋىنە دەيىن سىڭسىعان قايىڭ, جايقالعان سامىرسىن. ءور جاعىن تاۋ باسىنا دەيىن قار باسقان. كومەيدىڭ, شاڭقوبىزدىڭ ءۇنى التايدىڭ اسقار شىڭدارمەن, تۇتاسقان ورمان-تو­عايىمەن, مۇز استىنان سىڭعىرلاي اققان تاۋ بۇلاعىمەن ۇندەسىپ بارا جاتقانداي.

– مىنە, ءومىر. تازا اۋا, جايلى اۋىلدان قۇمىرسقانىڭ يلەۋىندەي قاربالاس قالاعا نەگە كوشەدى ەكەن ەل؟! – دەپ قارت التايعا قۇشاعىن جايدى ەدىل ەمىرەنە. توبەدەن ءتونىپ تۇرعان تاۋدان ەنەرگيا الىپ تۇرعانداي ۇزاق قارادى. تابيعاتى بولەك ادام. قالالىق جەردە وسكەنىمەن, ەتنو­اۋەنگە, ۇلتتىق مۋزى­كالىق اسپاپ­تارعا جاقىن, جانى بىرگە.

ەدىل سەيىلحان ۇلى ارنايى كاتون­قاراعايعا كەلىپ, س.لاستاەۆ اتىنداعى ورتا مەكتەپتە وقۋشىلارعا كاسىبي مۋزىكالىق ءبىلىم بەرىپ ءجۇر. سوناۋ نۇر-سۇلتاننان ءتۇۋ تۇكپىردەگى اۋىل­عا كەلىپ ساباق بەرەتىن ۇستازدار ىلەۋ دە بىرەۋ شىعار. ايتۋىنشا, تۇر­كى­لەردىڭ التىن بەسىگى – التايدا ەتنو­مۋزىكانىڭ تامىرى جاتىر. سى­بىزعىنىڭ وتانى وسى – التاي. ولاي دەيتىنى, كاتونقاراعاي وڭىرىندە مۇسا, وسپانعالي قوجابەرگەنوۆ, شاناق اۋعانباەۆتاي مىقتى سىبىز­عى­شىلار وتكەن. كەزدەيسوقتىق پا, الدە جەردىڭ قاسيەتى مە, كىم ءبىلسىن, ايتەۋىر ەدىل سەيىلحان ۇلىنىڭ داۋىسى كومەيدەن العاش رەت وسىندا, ورەل اۋىلىندا شىققان ەكەن. كومەي دەگەن, ات ۇستىندە ىڭىلداپ ءان ايتۋ ەمەس, جىلدار بويى دايىندالىپ بارىپ قانا شىعاتىن ونەر. قازىر ونەر عوي, اۋەلدە باقسىلاردىڭ الاستاۋى, جىن-شايتاندى قۋالاۋى, دەم سالۋى سەكىلدى ءجون-جورالعىلار ەدى. راس, سولاي. كەيىن ەدىل قۇسايىنوۆ ونى قايتا جاڭعىرتىپ, ساحناعا ونەر رەتىندە الىپ شىقتى.

– مەن ەتنومۋزىكاعا كەلە سالعانىم جوق. تاريحىن زەرتتەدىم, وقىدىم. 1995 جىلى وسى كاتونقاراعايعا, ورەل اۋىلىنا جولىم ءتۇستى. ستارشي­ناەۆتار وتباسىندا بولىپ, ولار اققاينار اۋىلىنا, قازانعاپ باتىر­دىڭ باسىنا الىپ باردى مەنى. قۇران باعىشتادىق, قول جايدىق... ءبىر قى­زى­عى, ورەلدە جۇرگەنىمدە العاش رەت كومەيدەن داۋىسىم شىقتى. ء«ور التاي, جەرىم-اي, اعىلدىم ەلىم-اي...», دەپ اندەتتىم. ول كەزدە كومەيمەن ايتۋ دەگەن جوق-تىن, – دەپ ات شانانىڭ ۇستىنە جايىلعان كوڭ تۋلاقتى ءبىر سىلكىپ الدى. سىلكىپ الدى-داعى شاناعا قايتا جايىپ, ىڭعايلانا وتىردى. كۇن دە نۇرىن التايعا اياماي توگىپ تۇرعان.

– كوپ ەلدى ارالادىم. ونداعى ماقساتىم – تۇركى  حالىقتارىنىڭ مۋزى­كاسىن زەرتتەۋ ەدى. العاش حاكا­سياعا تابانىم ءتيدى. مۋزىكالىق اس­پاپ­تارى بىزدىكىنە ۇقساس. بىراق نە­گىزگىسى – جەتىگەن. وزدەرى «جادىعان» دەيدى. ال ياكۋتتار دومبىرا ىسپەتتى قوس ىشەكتى اسپاپتا, شاڭقوبىزدا وينايدى. شاڭقوبىزدى ءوز تىلدەرىندە «حامۋس» دەيدى ەكەن. اۋەندەرى رۋحتى, جىگەرىڭدى جانيدى, – دەپ تاڭدايىن قاعىپ, باسىن شايقادى ەدىل سەيىلحان ۇلى.

الەم الدىندا ونەر كورسەتىپ جۇر­گەن ەتنومۋزىكانتىمىز باسىن شايقاپ, تاڭعالىپ وتىرسا, «قۇلاق­تان كىرىپ, بويدى الاتىن» اۋەن بولسا كەرەك. الەمدىك دەگەندەي, عازيزا جۇبانوۆا, ەركەعالي راحما­ديەۆتەردەن ساباق الىپ, مارات بەيسەن­عاليەۆ سىندى ايگىلى مۋزىكانتتارمەن يىقتاسا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن ەدىل قۇسايىنوۆتان ونەر ۇيرەنۋ – كاتونقاراعايدىڭ بالالارىنا ۇلكەن مۇمكىندىك.

– كومەي دەگەن – ارقانى قوزعايتىن, تىلسىم كۇشى بار باقسىلىق ونەر. 1995 جىلدارى قازاق حالقى رۋحاني بايلىعىن قويىپ, اياقتان ەندى-ەندى تۇرا باستاعان ۋاقىت. سول جىلدارى كومەيمەن ءان سالۋدى قايدان ۇيرەندىڭىز, – دەدىم, اڭگىمەنى تەرەڭنەن قوزعاسا ەكەن دەپ. سەبەبى, قازاقستاندا توقسانىنشى جىلدارى كومەيگە سالىپ ءان ايتاتىندار ءاي بولعان جوق-اۋ.

– ەتنومۋزىكاعا قىزىققانىم سونداي, ءار اسپاپتى ءوز مەكەنىنە بارىپ ۇيرەندىم. ەسكەرتە كەتەيىن, تاباقتاي سەرتيفيكات ءۇشىن ەمەس, ءبىلىم العىم كەلدى. قازىر عوي, قاعاز ءۇشىن وقيتىن بولدى. ايتىپ وتكەندەي, جەر-جەردى ارالادىم. باشقۇرتستاندا سىبىزعى تارتۋدى وقىدىق, قاراقالپاقتىڭ قىل­قوبىزشىلارىن كوردىك دەگەن­دەي... ال كومەي ونەرىن تۋۆالاردان ۇيرەندىم. ورىنداۋلارى عالامات. ياكۋتيادا باقسىلار ءالى كۇنگە دەيىن بار ەكەن. سىبىرلىكتەر كومەيدى «قاي» دەسە, موڭ­عولدار «حومەي» دەيدى. كومەي – باقسىلاردىڭ ونەرى. تاڭىرشىلدىك. ونى مەن ويدان شىعارعان جوقپىن. تەك جاڭعىرتتىم. بىراق فولكلورشى رەتىندە ايتايىن, يسلامعا دەيىنگى ءداستۇرىمىزدى ۇمىتۋعا بولمايدى. ما­سە­لەن, ناۋرىزدى تويلايمىز, ارۋاق دەيمىز, ء«ولى ريزا بولماي, ءتىرى بايى­مايدى» دەپ جاتامىز. داۋ-دا­مايى كوپ. ارعى جاعىن قوزعاماي-اق قويايىق. ءبىر قىزىعى, كومەيمەن ايتقاندا, كۇشىڭ تاسيدى, ارقاڭ قوزادى. ىشىڭە بارىس پا, ايۋ ما, كىرىپ كەتكەندەي الاپات كۇش سەزىنەسىڭ. بىراق ەنەرگياڭدى الىپ قويادى.

– بايقاۋىمشا, كومەي كونەدەن كەلە جاتقان ونەر بولعانىمەن, ءسوزى ساقتالماعان. ونى ويدان شىعاراسىز با, قالاي؟ – دەپ كوكەيگە ساق ەتە قالعان سۇراقتى قويعام. 

– زامانىندا ونى اۋەن رەتىندە قابىلداماعان. سوندىقتان شىعار, كومەيدى نوتاعا تۇسىرمەگەن, ءسوزىن جاز­باعان. مىسالى, شاڭقوبىزدىڭ نوتاعا تۇسىرىلگەن ەكى-اق كۇيى جەتكەن بىزگە. قىلقوبىزدان قالعان كۇيلەر ون­نان اسپايدى. ونەردى ولتىرمەۋىمىز ءۇشىن كومەيدىڭ ءانىن وزىمە جازۋعا تۋرا كەلدى, – دەدى.

ەدىل سەيىلحان ۇلى ۇلتتىق ونەردى, ەتنومۋزىكانى ابدەن مەڭگەرگەنىنە قاراپ, قالالىق جەردە تۋىپ-ءوستى دەپ ويلامايسىز. كەرىسىنشە, كوپشىلىك موڭعوليادان نەمەسە قىتايدان كەلگەن دەپ توپشىلايدى ەكەن. ولاي دەسەتىن جوندەرى دە بار. قان­داستارىمىزبەن بىرگە ۇمىت بولىپ بارا جاتقان قانشاما ونەرىمىز كەل­دى, جاڭعىردى.  

– 1980-1990 جىلدارى موڭعولياعا كوپ باردىم. سوندىقتان دا شىعار, ەتنومۋزىكاعا قىزىعۋشىلىعىم باسىم بولدى. بىراق مەن مۋزىكانتتار وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن سوڭ, باسقا مامان يەسى بولۋىم مۇمكىن ەمەس ەدى. دومبىرانىڭ كۇمبىرىمەن, قوبىز سارى­نىمەن ءوستىم. اكەم سەيىلحان قۇسايىنوۆ گۋرەۆتىڭ مۋزىكالىق ۋچيليششەسىنىڭ ىرگەسىن قالاعان دومبىراشى. «مەركە» دەگەن كۇيى بار. انام راۋشان نۇرپەيىسوۆا اتاقتى قوبىزشى. بىردە وركەستردەگى ۇرمالى اسپاپتىڭ مۋزىكانتى اۋىرىپ قالدى دا اكەم مەنى ورنىنا وتىرعىزدى. اكەم ىمداعاندا, ۇرىپ وتىردىم. ءسويتىپ, قايناعان ونەر ورتاسىندا ءوستىم. مۋزىكا ۋچيليششەسىن تامام­­داعان سوڭ اكەم الماتىعا تارت دەدى. بىردەن چايكوۆسكي اتىن­داعى ۋچيليششەگە ءتۇستىم. مۋزىكا زەرتتەۋشىسى ماماندىعىن الىپ شىعىپ, شىعار­ماشىلىقپەن اينالى­سا باستادىم. كومپوزيتور رەتىندە كونس­ەرۆاتورياعا وقۋعا تاپسىرىپ, ءبىلىمىمدى شىڭدادىم. اكە-شەشەم الما­تىعا كوشىپ كەلىپ, بولات سارىباەۆپەن جاقىن ارالاستى. ءبىر كۇنى سول كىسى ماعان سازسىرناي سىيلادى. ويناپ كورىپ ەدىم, ماعان ۇنادى. الگى سازسىرناي ۇلكەن ونەرگە جول اشقانداي بولدى. 1980 جىلدارى «وتىرار» ءانسامبلى قۇرىلىپ, اكەم سوعان باراسىڭ دەدى. قازىر ول وركەستر. ءاۋ باستا 17 ادام بولدىق. سوندا سازسىرناي, سىبىزعى, جەتىگەندى ۇيرەندىم. گۇلسارا ءپىرجانوۆا دەگەن اتاقتى سىبىزعىشىنىڭ ۇيرەتكەنى كوپ ەدى. وسى ونەرىم ورگە سۇيرەپ كەلەدى. 1990 جىلدارى كەڭەس وكىمەتى تاراعان سوڭ, اقشاسىز قالدىق. قيىن-قىستاۋ كەزدە گەرمانيا اسىپ, مۋزىكانت بولىپ جۇمىس ىستەدىم. شى­نىمدى ايتسام, كوشەدە مۋزى­كالىق اسپاپتا ويناپ, ناپاقا تاپتىق. نەمىس حالقى بىزگە قاتتى قىزىقتى. ويتكەنى مۋزىكا ولاردىڭ قانىندا وينايدى. بەتحوۆەن, باح, گايدارت, شۋبەرتتەردىڭ ۇرپاعى عوي. كوشەدەگى مۋزىكانت دەمەي, شىنايى قۇرمەت كورسەتتى, – دەپ قيىن-قىستاۋ كەزدەگى كۇنكورىسىن ايتىپ, اعىنان جارىلدى ەدىل سەيىلحان ۇلى.

– قازاقتىڭ تاريحىندا ايگىلى سى­بىزعىشىلار ىسقاق ۋاليەۆ, وس­پان­­­عالي قوجابەرگەنوۆ, شاناق اۋ­عان­­­­باەۆ دەسەك, سونىڭ ەكەۋى كاتون­قارا­­عايدىڭ تۋماسى. بالكىم قازاق دا­لا­­سىندا سىبىزعى سازى العاش ال­تاي­دان ەستىلگەن شىعار. سىبىزعى عانا ەمەس, كونە قىلقوبىزى دا التاي­دان, قاباداعى ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى كەزىندە تابىلعان, – دەپ ازدى-كوپتى بىلەتىنىمدى ايتىپ, ماقتانعىم كەلدى.

– شىنىمدى ايتسام, وقۋدا جۇر­گەنىمدە شاناق اۋعانباەۆتىڭ اتى ءجيى ايتىلاتىن. ال كاتونقاراعايدىڭ تۋماسى ەكەنىن كەيىن, وسى جاقتا ەس­تىدىم. ەستىگەندە, ويشا تاريحتى تۇ­گەندەپ, سىبىزعىنىڭ دا ءتۇپ-تامىرى التايدا ەكەن عوي دەدىم. بىراق قازىر ۇمىتىلىپ كەتتى. سىبىزعىمەن كۇي تارتىپ جۇرگەن ەشكىم جوق. سو­نى قايتا جاڭعىرتۋىمىز كەرەك. كاتون­قاراعايدىڭ جاستارى جاڭعىرتۋ كەرەك, – دەپ جاستارعا جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەدى.  

شىن, التايدان شىققان دەپ كەۋدەنى قۇر سوقپاي, ىسپەن دالەلدەۋىمىز كەرەك. ول ءۇشىن وقۋشىلار, جاستار نيەت ءبىلدىرىپ, ىنتا قويىپ, ەدىل سەيىلحان ۇلىنان ۇلتتىق اسپاپتاردا ويناۋدى مەڭگەرۋى كەرەك. ءدال قازىرگى تاڭدا ۇيرەنەم دەگەن ازاماتتارعا بارلىق جاعداي جاسالعان. س.لاستاەۆ ورتا مەكتەبىنەن كابينەت بەرىلگەن, مۋزىكالىق اسپاپتاردىڭ بارلىعى دەرلىك بار. ەڭ باستىسى, ۇيىرمە تەگىن. 

شىعىس قازاقستان وبلىسى,

كاتونقاراعاي اۋدانى