اكمەقوعام – ىزگىلىك مەكەنى

نەمەسە قازاق ەلىنىڭ بەيبىتشىل بولمىسى تۋرالى تولعانىس

«ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى ورتا, تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك, جوعارى وقۋ ورىندارىندا «اكمە­ولوگيا, جەكە جانە الەۋمەتتىك تابىس نەگىزدەرى», «قازاقستان قۇقىعى», «ولكەتانۋ» سياقتى مىندەتتى وقۋ كۋرستارىن ەنگىزۋ جونىندە ۇسىنىس جاساسىن».

ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ «قازاقستاننىڭ جاڭعىرتىلۋى:

جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامىنا قاراي 20 قادام» ماقالاسىنان.

نەگىزگى انىقتاما: اكمەولوگيانى – ادامنىڭ شىعارماشىلىق عۇمىرىنا, كاسىپتىك شىڭعا جەتۋىنە ىقپال ەتەتىن فاكتورلار مەن زاڭدىلىقتاردى زەرتتەيتىن عىلىم, جاراتىلىستانۋ, قوعامدىق جانە گۋمانيتارلىق پاندەر توعىسىندا پايدا بولعان, بەلگىلى ءبىر ءىس-ارەكەت سالاسىندا ادامنىڭ جوعارى دارەجەدە اكمە دامۋى جونىندەگى عىلىم. كەمەلدەنۋدى وزدىگىنەن ءبىلىم الۋ, ءوزىن ءوزى تۇزەۋ, ءوزىن ءوزى باسقارۋ قۇرالدارى ارقىلى ءوزىن ءوزى جەتىلدىرۋگە قابىلەتتىلىك دەپ قاراستىرادى. اكمەقوعام – ادامزاتتىڭ باعزى زامانداردان ارمان ەتىپ كەلە جاتقان قوعامى. ادامزات تاريحىنداعى اقىل-وي الىپتارى سوكرات, اريستوتەل, قۇڭفۋدزى, ءوز توپىراعىمىزدان شىققان ءابۋناسىر ءال-فارابي, اباي, شاكارىم سىندى دانالارىمىز ادام بويىندا بولۋى ءتيىس اسىل قاسيەتتەردى دارىپتەي كەلە, ادام ءومىرىنىڭ ءمان-ماعىناسى مەن اسىل مۇرات, ماقساتىن ايقىنداپ بەرگەنى ءمالىم. جالپى, وتكەن زاماندارداعى بارلىق عۇلامالاردىڭ ومىرگە دەگەن كوزقاراستارى سايىپ كەلگەندە ءبىر ارناعا – ادام بويىنداعى ىزگىلىكتى قاسيەتتەر ارناسىنا كەلىپ توعىسىپ جاتادى. سولاردىڭ بارلىعى دا ادامزاتتىڭ باقىتقا جەتۋ جولىن وسى ىزگىلىك ارناسىنان كورەدى. دانىشپان بابامىز ءابۋناسىر ءال-فارابي «باقىتقا جەتۋ جايىندا» تراكتاتىندا: «ادامنىڭ باسىنا دارىعان ءتورت ءتۇرلى نارسەگە حالىقتار مەن قالا تۇرعىندارى قول جەتكىزسە ولار بۇل ومىردە دۇنيە باقىتىنا, باسقا ومىردە الىس باقىتقا جەتەدى. بۇلار تەوريالىق ىزگىلىكتەر, ويشىلدىق ىزگىلىكتەر, ەتيكالىق ىزگىلىكتەر جانە پراكتيكالىق ونەرلەر» دەپ جازعان. الەمدەگى ءاربىر حالىق سياقتى ءبىزدىڭ قازاق حالقى دا بوستاندىق پەن باقىت جولىندا عاسىرلار بويى كۇرەسۋمەن كەلگەنىن تاريحتان بىلەمىز. باقىتتى زامان – قازاق ۇعىمىندا «قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان» زامان. سول باقىت جولىنداعى كۇرەستە حالقىمىز قانشاما قاسىرەتتى تاعدىردى باستان كەشكەنىن وكىنىشپەن ەسكە الا وتىرىپ, ەندى, مىنە, تاۋەلسىزدىكتىڭ اق تاڭى اتىپ, بابالار ارمانىنىڭ ورىندالىپ, شىنايى بوستاندىققا قول جەتكىزگەنىمىز ءۇشىن بۇگىنگى ۇرپاق تاڭىرگە مىڭ دا ءبىر تاۋبە ايتامىز. نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامىنا قاراي 20 قادام» ماقالاسىندا ءبىلىم, وقىتۋ سالاسىنىڭ الدىنا اكمەقوعام تۋرالى ءىلىم – اكمەولوگيا­نى جاستار اراسىندا ناسيحاتتاۋ تۋرالى تاپسىرما بەرىلگەن. سونىمەن, اكمەقوعام دەگەن نە؟ جالپى, قوعام تۋرالى اڭگىمە كوپ. ءبىز, كەشەگى سوتسياليزم تۇسىندا ءومىر سۇرگەن ۇرپاق, ماركسيزم-لەنينيزم ىلىمىنە سۇيەنىپ, تاپتىق تۇرعىدان مىناداي جىكتەۋ جاسادىق: العاشقى قاۋىمدىق قوعام, قۇلدىق قوعام, فەودالدىق قوعام, كاپيتاليستىك قوعام, سوتسياليستىك قوعام, كوممۋنيستىك قوعام, تاعىسىن تاعىلار. كەيىندە, ءتورت قۇبىلامىز تۇگەل اشىلعان تۇستا, قوعامدى تاپتىق تۇرعىدان ەمەس, وركەنيەتتىڭ ولشەمىمەن ولشەي باستاعانىمىزدا: ءداستۇرلى قوعام, ازاماتتىق قوعام, توتاليتارلىق قوعام, دەموكراتيالىق قوعام, اشىق قوعام, جابىق قوعام, تاعىسىن تاعىلار دەپ تاني باستادىق. ماقسات وسى قوعامدارعا انىق­تاما بەرۋىمىزدە ەمەس, اكمەقوعام تۋرالى بىلەتىندەرىمىزدى ورتاعا سالۋ, بۇگىنگى تىرشىلىگىمىزگە, ونىڭ ىشىندە سەمەيگە قاتىس­تى جاعىن تىلگە تيەك ەتۋدە بولىپ تۇر. نۇرسۇلتان نازارباەۆ اكمەقوعام ماسەلەسىن نەگە كوتەرىپ وتىر؟ جالپى, ەلباسىنىڭ وسى ماقالاسىندا بۇرىن بىزگە ەتەنە جاقىن ەمەس كوپتەگەن ءسوز قولدانىستار مەن تەرميندەر سامساپ ءجۇر. بۇل جاڭا دۇنيەنىڭ جاڭعىرعان يدەيالارىنان تۋسا كەرەك. اكمەقوعامنىڭ, ياعني «ۇلگىلى قوعامنىڭ» كەيبىر ولشەمدەرى مىناعان ساياتىن كورىنەدى: ول كاپيتالعا قاراعاندا, ءبىلىم ءرولىنىڭ ارتۋى, شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ كۇشەيۋى, عىلىمي زەرتتەۋلەر قارقىنىنىڭ كۇشەيۋى, وي ەڭبەگىنىڭ ارتىپ, قول ەڭبەگىنىڭ ازايۋى, ءبىلىم جەتىلدىرۋگە شىعىننىڭ ۇلعايۋى, اكىمشىلىك ورنىنا ينتەللەكتۋالدار كلاسى دارەجەسىنىڭ جانە كەڭەسشىلەر, ساراپشىلار ءرولىنىڭ ارتۋى. مىنە, وسىنداي جاعدايدا جۇمىس بەرۋشىلەرگە قىزمەتكەرلەردىڭ تىم تاۋەلدى بولۋ ماسەلەسى ازايماق. ارينە, اكمەقوعام تۋرالى ءارتۇرلى ويلار, سان ءتۇرلى كوزقاراستار بولىپ جاتۋى زاڭدىلىق. ارمان مەن ءۇمىت جۇرگەن جەردە كۇدىك تە قوسا جۇرمەك. بىراق, ول قوعامنىڭ باستى مۇراتى – ىزگىلىك. ىزگىلىك مۇراتىنسىز بەرگەن ءبىلىم ادامزاتتى كاتاستروفاعا, تىعىرىققا تىرەدى. تاربيەسىز بەرگەن ءبىلىم – قاتەر ء(ال-فارابي). ايتالىق, وسى قوعام­دىق ءىلىمنىڭ كورنەكى وكىلى ۆلاديمير ۆەرناد­سكي قوعام ومىرىنەن سوعىس ۇعىمىن جويۋ كەرەكتىگىن ايتقان. الايدا, ماسەلە كۇن ءوت­­­كەن سايىن ۋشىعىپ بارادى. نەمەسە ادامدار ءناسىلى ءدىنى جاعىنان تەڭ بولۋى كەرەك دەگەن. ال, قازىرگى زاماندا وسى ەكى ماسەلەدە ادامزاتتىڭ جاۋىعۋى ورشىمەسە, وشپەي تۇر. ەۋروتسەنتريستەر ەجەلدەن ىزگىلىكتىڭ ءبارى ەۋروپادا, تاعىلىقتىڭ ءبارى شىعىستا دەپ كەلگەن بولاتىن. ءبىلىم, عىلىم, وركەنيەت ورداسى دەپ اتالاتىن باتىس ەۋروپادا وتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلىنىڭ سوڭىندا سوعىس ءورتى بۇرق ەتە ءتۇستى. ول بىرتە-بىرتە الەمدىك قىرعىنعا اپارىپ سوقتىردى. گيتلەر باستاعان نەمىس ءفاشيزمى جاڭا الەمدىك ءتارتىپ ورناتپاقشى بولدى. ولاردىڭ ايتۋىنشا, ول مىڭجىلدىق بولۋ كەرەك ەدى. بۇل يدەيا 1945 جىلدىڭ 9 مامىرىندا تاس-تالقانى شىقتى. فاشيزم ءتۇپ-تامىرىمەن جويىلدى. كەرىسىنشە, شىعىس ەۋروپادا وزگەشە ماندەگى جاڭا ءتارتىپ ورنادى. يۋگوسلاۆيا, گەرمانيا, چەحوسلوۆاكيا, ۆەنگريا, پولشا, بولگا­ريا, البانيا, رۋمىنيا, ولارعا قوسا پري­بالتيكانىڭ ءۇش ەلى – لاتۆيا, ليتۆا, ەستونيادا سوتسياليزم ورنادى. شىعىستا قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى, كورەي حالىق-دەموكراتيالىق رەسپۋبليكاسى سوتسياليستىك جولعا ءتۇستى. بۇل, ارينە, اقش پەن انگلياعا ۇنامادى, سونىمەن, ەكى سيستەما اراسىندا «قىرعيقاباقتىق» باستالدى. ستالين «جولداس» چەرچيللدى گيتلەرمەن قاتار قويدى, گيتلەردى نەمىس تىلىندە سويلەيتىندەردى عانا تولىققاندى ءناسىل دەسە, چەرچيللدى تەك اعىلشىن تىلىندە سويلەيتىندەردى دارىپتەيتىن ءناسىلشىل دەدى. مۇنىڭ الدىندا اقش حيروسيما مەن ناگاساكيگە اتوم بومباسىن تاستاپ, ادام بالاسى بۇرىن-سوڭدى ەستىپ-كورمەگەن سۇم­دىق – جۇزدەگەن مىڭ جازىقسىز جانداردى قىرعىنعا ۇشىراتقان بولاتىن. ايتە­ۋىر, الەم شيەلەنىسكە تولىپ كەتكەن, بۇل ادامزاتتىڭ داعدارىسى ەدى. وسى كەزدە ارى شىداماعان عالىمدار الەمگە جار سالدى. ول تاريحقا راسسەل-ەينشتەين مانيفەسى دەگەن اتپەن كىردى. بۇل ادامزات اقىل-وي يەلەرى ارمانداعان اكمەقوعامعا قاراي جاسالعان ىزگىلىك قادامىنىڭ العاشقىسى بولاتىن. وسى مانيفەست 1979 جىلى كسرو-دا «مير ناۋكي» جۋرنالىنىڭ ءۇشىنشى سانىندا جاريالاندى. بۇل, ارينە, سول كەزدەگى پارتيا جانە ۇكىمەت تاراپىنان قولداۋ تابۋى مۇمكىن ەمەس بولاتىن, سوندىقتان جۇرتشىلىققا دا ناسيحاتتالمادى. مۇنداي جاڭالىق ول كەزدەگى, اسىرەسە, پارتيا باسشىلارى ءۇشىن اسا قاۋىپتى. سەبەبى, ولارعا اۋعان ەلىنە اسكەر ەنگىزۋ, اسىرەسە, سەمەي اتوم پوليگونىندا جارىلىستاردى ءۇستى-ۇستىنە جۇرگىزۋ ءتىپتى دە مۇمكىن بولماس ەدى. ايتار ويىمىزدى اشا ءتۇسۋ ءۇشىن وسى مانيفەسكە قول قويعان ون ءبىر عالىمنىڭ ءبىرى, ايگىلى فيلوسوف بەرتران راسسەلدىڭ ۇلى­بريتانيا راديوسىنان سويلەگەن ءسوزى­نەن ءۇزىندى كەلتىرگەندى ءجون كورىپ وتىر­مىز. «مەن سىزدەردىڭ الدارىڭىزدا اعىلشىن دا, ەۋروپالىق تا ەمەس, باتىس دەموكراتياسىنىڭ وكىلى دە ەمەس, بۇدان ءارى ءومىر سۇرۋىنە قاتەر تونگەن ادامزات ۇرپاعىنىڭ وكىلى رەتىندە سويلەپ تۇر­مىن. بۇكىل الەم قايشىلىقتارعا تولى: دۇنيە­دە ارابتار مەن ەۆرەيلەر, ۇندىلەر مەن پاكستاندىقتار, افريكادا اق ناسىلدەر مەن نەگرلەر, قالا بەردى, كوممۋنيزم مەن انتيكوممۋنيزم اراسىنداعى الاپات تارتىستار ءجۇرىپ جاتىر. ءاربىر ساياسي سانالى ادام قازىرگى جاعدايدا, مۇمكىندىك بولعانشا, وسى قاراما-قارسى كۇشتەردىڭ ءبىر جاعىنا شىعىپ كەتپەي, تاماشا بيولوگيالىق تاريحى بار جان يەسىنىڭ وكىلى رەتىندە ءىس-ارەكەت جاساپ, ءوزىنىڭ جويىلىپ كەتپەۋىنە كۇش جۇمساۋى كەرەك. جەر بەتىندەگى بارشا حالىققا بىركەلكى قاۋىپ-قاتەر ءتونىپ تۇر. تەك سونى ءتۇسىنۋ قاجەت. سول ءۇشىن ءبارىمىز بىرىگىپ, تىزە قوسىپ, كۇش جۇمساپ, اپاتتان امان ساقتاۋدىڭ جولىن ىزدەستىرگەنىمىز ءجون», دەگەن بولاتىن. الەم مويىنداعان وسى ون ءبىر قاي­رات­­كەردىڭ تاعى ءبىرى, وسى قوزعالىس­­تىڭ پرەزيدەنتى, بەيبىتشىلىك سالاسىن­داعى نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى دجوزەف روتبلات: «وزدەرىمىزدىڭ پىكىر­تالاس­تا­رى­مىزدا ءبىز, عالىمدار رەتىندە جانجالداردى جويۋدىڭ جولدارىن تابۋعا, جاپپاي قارۋلانۋدى توقتاتۋعا ۇمتىلدىق, ەگەر ول جالعاسقان جاعدايدا بارلىق ادامزات ءۇشىن ونىڭ مىندەتتى تۇردە اپاتتى سالدارى بولار ەدى», – دەيدى. وسى راسسەل-ەينشتەين مانيفەسى قاۋ­لىسىنىڭ ەلۋ جىلدىعىن الەمنىڭ بەيبىتشىل جۇرتشىلىعى اتاپ ءوتتى. ونى ناقتىلى ىسكە اسىرۋدى باستاعان كسرو پرەزيدەنتى ميحايل گورباچەۆ بولدى. بۇل اكمەقوعامعا بەت الۋدىڭ ەكىنشى كەزەڭى ەدى. م. گورباچەۆ الەمدىك يادرولىق سوعىس قاۋپىن كۇن تارتىبىنەن ءتۇسىردى. نيكيتا حرۋششەۆ باستاعان ايگىلى «كاريب داعدارىسى» سياقتى وقيعالار تاريح قويناۋىنا كەتتى. سەكسەنىنشى جىلداردان باستاپ الەمدىك سوتسياليستىك جۇيە شايقالا باستادى. ەسكى تارتىپكە كونگىسى جوق جاڭا ۇرپاق ءوسىپ جەتىلدى. الىپ قىتايدا وزگەرىستەر باستالدى. كسرو دەپ اتالاتىن الىپ يمپەريا قۇلادى, وداقتاس رەسپۋبليكالار بىرىنەن سوڭ ءبىرى تاۋەلسىزدىكتەرىن زاڭدى تۇردە جاريالاي باستادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزي­دەنتى بولىپ سايلانعان نۇرسۇلتان نازار­باەۆ بىردەن باتىل قادامعا بارىپ, سەمەي پوليگونىنان باس تارتتى. ول الەمدە وسىنداي قۋاتتى قارۋدان سانالى تۇردە باس تارتقان ءبىرىنشى باسشى بولدى. بۇرىن-سوڭدى الەمدە مۇنداي قادام جاسالماعان. بۇل تاريحي شەشىمدى قۇپتاماعاندار دا بولعان. بىراق بۇل ءىستىڭ دۇرىستىعىن تورەشى – ۋاقىت دالەلدەدى. ايتۋلى تاريحي شەشىم قازاق ەلىنىڭ بەيبىتشىل بولمىسىن الەمگە تانىتتى. بۇل اكمەقوعامعا قاراي ادامزات كوشىنىڭ بەتالىسى نۇرسۇلتان نازاربەۆ ارقىلى بۇرىلعان ءۇشىنشى قادام ەدى! سول ءۇشىنشى قادامنىڭ العاشقى باس­پال­داعى سەمەيدەن, ياعني ەلباسىمىزدىڭ سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىن جابۋ­دان باستالىپ تۇر. سونىڭ بەلگىسىندەي سە­مەي قالاسىنىڭ تۇيەمويناق-الاش ارالىندا 2001 جىلى «ولىمنەن دە كۇشتى» مونۋمەنتى ورناتىلدى. يادرولىق سىناق­قا قارسى قاۋىمنىڭ رەسپۋبليكالىق, حالىق­ارالىق جيىنىن وتكىزۋ ورتالىعىنا اينالعان وسى جەردە 2009 جىلى ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن حالىق­ارالىق كونفەرەنتسيادا اسا ماڭىزدى ۇندەۋ قابىلداندى. الەم ەلدەرىن بەيبىت ءومىر ۇستانىمىن بۇزباۋعا شاقىرعان ۇندەۋ مازمۇنى 29 تامىز – يادرولىق پويگون جابىل­عان كۇندى يادرولىق سىناقتارعا قارسى حالىقارالىق ءىس-قيمىل كۇنى رەتىندە تانۋ. قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ پاراساتتى باستاماسىمەن دۇنيەگە كەلگەن ۇندەۋ بۇۇ-نىڭ قاراۋىنا ۇسىنىلىپ, بىردەن حالىقارالىق دەڭگەيدە قولداۋ تاپتى. سول جىلدارى ۆا­شينگتوندا وتكەن ساميتتە بۇۇ باس حاتشى­سى پان گي مۋن ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نا­زارباەۆتى بۇكىلالەمدىك يادرولىق قارۋ­عا قارسى كۇرەستەگى قوزعالىستىڭ كوشباس­شى­سى بولۋعا شاقىرىپ, وعان قازاقستان باس­شىسىنىڭ مورالدىق, ەتيكالىق قۇقىق تۇر­عىسىنان ابدەن لايىق ەكەنىن اشىق جەتكىزدى. حالىقارالىق سيپاتقا يە بولعان ۇندەۋ­دىڭ دە تۇعىرى سەمەي توپىراعىندا تۇر. ول – جاڭاعى الەمدىك دەڭگەيدەگى بەيبىتشىلىك الاڭىنا اينالعان تۇيەمويناق ارالى. جىل سايىن وسى ارالدا, وسى الاڭدا بۇكىل الەمنىڭ بەيبىتشىل ەلدەرىنىڭ وكىلدەرى جينالىپ, باس قوسىپ, جۇمىر جەر تاعدىرىن ءسوز ەتكەندە تاعى ءبىر تاريحي ساباقتاستىققا ءتانتى بولامىز. ءدال وسى تۇعىرلى ورىننىڭ ارعى تاريحىنا بارماي-اق ءبىر عاسىر بۇرىنعى كورىنىسىنە وي جۇگىرتىپ كورەلىك. ۇلتىنىڭ تاعدىرى مەن ۇرپاعىنىڭ بولاشاعىنا الاڭ­داعان الاش ارىستارى وسى ارالدا سان قايتارا باس قوسىپ, كەڭەس وتكىزگەن. ازات­تىق اڭساعان الاش سەركەلەرىنىڭ ارمانى دا حال­قىنا بەيبىت كۇن ورناتىپ, «قوي ۇستىنە بوز­­­تورعاي جۇمىرتقالاعان» زامان تۋدىرۋ ەدى. الاش ارىستارىنىڭ ارمان-مۇراتتا­رىنىڭ قازاقستاننىڭ بۇگىنگى دامۋ ۇدەرىس­تەرىمەن ۇندەسۋى دە ءبىر زاڭدىلىقتى باي­قاتادى. الاش قوزعالىسىنىڭ بۇكىل ساياسي پلاتفورماسىنداعى ماقسات تا – ۇلتىمىزدى تەرەزەسى تەڭ, كەرەگەسى كەڭ ەلدەر قاتارىنا قوسۋ بولدى. مۇنداي مۇرات-مۇددەنى ۇلت ليدەرلەرىنە ورتاق كوزقاراستار جاقىندىعى, مۇددەلەر, ارمان-تىلەكتەر ورتاقتاستىعى تۋدىردى. وعان الاشتىقتار اراسىندا وسى ارالدا وتكەن سانداعان باسقوسۋلار, پىكىرتالاستار, ديسكۋسسيالار دا سەبەپ بولدى دەپ ەسەپتەيمىز. باسى اسان قايعىدان باستالاتىن ىزگىلىك جولىن الاش قوزعالىسى كەشەگى حح عاسىردىڭ باسىندا جالپىۇلتتىق سيپاتقا ۇلاستىردى. ول «قارقارالى پەتيتسياسىنان» باستاۋ الىپ, سەمەيدە وركەن جايدى. الاش پارتياسىنىڭ ەكىنشى قۇرىلتايى «الاشوردا ۇكىمەتىن» جاريالاپ, ونىڭ استاناسى سەمەي قالاسى بولىپ بەلگىلەندى. الاش قايراتكەرلەرى گۋمانيستەر رەتىندە ادامنىڭ ادامعا جاسايتىن قىساستىعىن, زورلىعىن جان-تاندەرىمەن جەك كوردى. ال ناعىز ويشىلدار رەتىندە «ىزگىلىك» دەگەنىمىز, اۋەيى تۇسىنىك ەمەس, الەۋمەتتىك ۇعىم ەكەنىن تەرەڭ باعامدادى. الاش قوزعالىسىنا قاتىستى ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ «تاريح تولقىنىندا» دەگەن ەڭبەگىندە ءادىل باعاسىن بەرىپ, بۇل قوزعالىستىڭ جانە ونىڭ قايراتكەرلەرىنىڭ نەگىزگى ماقسات-مۇددەسى تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزۋ جانە دەموكراتيالىق-ىزگىلىك باعىتتاعى مەملەكەت قۇرۋ بولعانىن اتاپ كورسەتتى: «...وسىدان توقسان جىل بۇرىن قازاق كونستيتۋتسيالىق دەموكراتتارى – كادەتتەردىڭ ءوز باعدارلاماسىندا زاڭ شىعارۋ بيلىگىن دۋما ارقىلى جۇزەگە اسىرۋدى, ەلدە پرەزيدەنتتىك ينستيتۋتتى ەنگىزۋدى, تەگىنە, ۇلتىنا, ءدىني نانىمىنا جانە جىنىسىنا قاراماستان بارلىق ازاماتتارعا سايلاۋعا قاتىسۋ قۇقىن بەرۋدى, دەلەگاتتار سايلاۋدى توتە, تەڭ جانە جابىق داۋىس بەرۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرۋدى ۇسىنعانىن بىرەۋ بىلەر, بىرەۋ بىلمەس. بايقاساڭىز, وسىدان تۋرا ءبىر عاسىرداي بۇرىن ءبىز بۇگىن جۇزەگە اسىرىپ جاتقان دۇنيەلەر كوزدەلگەن ەكەن. بۇل – قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق وي-ساناسىنىڭ تولىسۋىنداعى اسا ءبىر بۋىرقانىستى كەزەڭ», دەگەن بولاتىن. مىنە, قازاق حالقىنىڭ سول بۋلىعىپ قالعان بۋىرقانىستى كەزەڭى ەلباسىنىڭ ەرەن ەڭبەكتەرىنىڭ ارقاسىندا قايتا جاڭعى­رىپ وتىر. جاڭعىرۋ جاھاندىق دەڭگەيگە ۇلاسىپ, ادامزات بالاسىن يادرولىق قاۋىپ­تەن قۇتقارۋ باستاماسىنا جالعاستى. حالىقارالىق يادرولىق سىناقتارعا قارسى ءىس-قيمىل كۇنى الەم بويىنشا ەلىمىزدە ءۇشىنشى رەت اتالىپ ءوتتى. وعان جەر جۇزىندەگى جەتپىستەن استام مەملەكەتتەن پارلامەنت باسشىلارى مەن دەپۋتاتتار, ۇكىمەت مۇشەلەرى, بەلدى حالىقارالىق ۇيىمدار مەن قوعامدىق بىرلەستىكتەر, باق وكىلدەرى, تانىمال ساياساتكەرلەر مەن عالىمدار قاتىستى. وسىنشاما تانىمال تۇلعالاردىڭ جەر تۇبىنەن كەلىپ, سەمەي تورىندە باس قوسۋى ادامزاتتى يادرولىق قارۋ قاۋپىنەن قۇتقارۋدىڭ مەيلىنشە وزەكتىلىگىن كورسەتە ءتۇستى. 2012 جىلعى ءدۇ­بىرلى ميتينگتە شىعىس قازاقستان وبلى­­سىنىڭ اكىمى بەردىبەك ساپارباەۆ پەن جاپونيا پارلامەنتىنىڭ دەپۋتاتى حي­رويۋكي مورياما كانادا, پولشا پار­لا­مەنت­تەرى دەپۋتاتتارى مەن باسقا دا شەت­ەلدىك قوناقتاردىڭ قاتىسۋىمەن بولاشاق «بەيبىتشىلىك مۇراجايى» قۇرى­لىسىنىڭ قۇتى-كاپسۋلاسىن جەرگە ورناتتى. ۇكىمەت دەڭگەيىندە قولداۋ تاۋىپ وتىرعان «بەيبىتشىلىك مۇراجايى» كورمە زالىنىڭ قۇرىلىسى ويداعىداي اياقتال­­­سا, تەڭدەسسىز عيماراتقا اينالعالى تۇر! بيىكتىگى 35, ەنى 24 مەترلىك 5 قاباتتى مۇرا­جاي «الەمدى ايالاي بىلەيىك» دەگەن ۇعىمنىڭ ۇزدىك ۇلگىسىن بەرە الادى. جوبا اۆتورلارىنىڭ ماقساتى جەر شارىنىڭ تاعدىرى ادامداردىڭ قولىندا, ادامزات الاقانىندا, سوندىقتان بۇكىل پلانەتا قاۋىپسىزدىگى – بارشامىزدىڭ پەرزەنتتىك پارىزىمىز دەگەن ويدى كوپشىلىككە جەتكىزۋ. سول ارقىلى پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازار­باەۆتىڭ: «جەر شارىن قاۋىپسىز مەكەن جاسايىق!» دەگەن يدەياسىنا تامشىداي بولسىن ۇلەس قوسۋ. كەلەشەكتە حالىقارالىق كونفەرەنتسيالار وتەتىن, وعان قاجەتتى بارلىق مۇمكىندىك قامتىلاتىن بۇل مۇراجاي الىس-جاقىننان كەلۋشىلەردىڭ كوڭىلىنە زور ىقپال ەتەتىنى انىق. سەمەيدەگى ارالدىڭ مەموريالدىق كەشەنگە اينالۋى – ەلباسى يدەياسىنىڭ جەرگىلىكتى جەردە دە جەمىس بەرىپ جاتقان­دىعىنىڭ ناتيجەسى. قازاقستان باسشىسىنىڭ اجداھاعا اينالعان پوليگوندى جاۋىپ, يادرولىق قارۋدان باس تارتقان ساتتەگى حالىق قۋانىشىنىڭ لەپ بەلگىسىندەي بولىپ ورناعان «ولىمنەن دە كۇشتى» مونۋمەنتى 2001 جىلى بوي كوتەردى. اراعا 10 جىل سالىپ ونىڭ جانىنان «بەيبىتشىلىك» ستەلاسى ورنىقتى. بۇل ستەلانىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى – قازاق ۇعىمىنداعى قارلىعاش قۇستىڭ ءرولىن ساۋلەت ونەرىنە الىپ كەلۋى. وزگەلەرگە ەلىكتەپ كوگەرشىندى بەيبىتشىلىكتىڭ سيمۆولى دەپ جۇرگەنىمىز جاسىرىن ەمەس. قارلىعاش پەن كوگەرشىندى سالىستىرىپ كورسەڭىز, بەيبىتشىلىك بەلگىسىنە قارلىعاش ابدەن جاقىن. ءمان بەرىپ قاراساق, قارلىعاشتاي قاناتىمەن سۋ سەپكەن, ادالدىق پەن تازالىقتى سۇيەتىن باۋىرمال قۇس جوق-اۋ, شاماسى. اڭىزدارداعى ءرولىن ايتپاعاننىڭ وزىندە, جايلاۋداعى شاڭىراعىڭا ۇياسىن سالاتىن قارلىعاشتىڭ ادامعا جاقىندىعى ونىڭ بەيبىت ءومىردىڭ تىلەكشىسى ەكەندىگىن بىلدىرسە كەرەك. 2011 جىلى جازعا سالىم سەمەي قالاسىنىڭ اكىمى ايبەك كارىموۆ­تىڭ ابىرالى وڭىرىنە بارعان جۇمىس ساپارىندا ۇشىپ جۇرگەن قارلىعاشقا كوزى ءتۇسىپ: «مىنا جاققا قارلىعاش كەلىپتى عوي! قارلىعاشتىڭ كەلگەنى – وسى ايماق ەكولوگياسىنىڭ تازارعاندىعىنىڭ بەلگىسى», دەپ توڭىرەگىندەگىلەردى تىڭ ويمەن ءتانتى قىلىپ ەدى. وسى «بەيبىتشىلىك ستەلاسى» سالىنۋمەن بىرگە, بۇل ارال ناعىز مەموريالدىق كەشەن كەيپىنە ەندى. الدىمەن مەموريالدىق كەشەننىڭ ءمارمار قاقپاسى ورناتىلىپ, كەلۋشىلەردىڭ كولىك تۇراعى بەلگىلەندى, اسفالت توسەلدى. ستەلا قارسىسىنا قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ 1991 جىلى سەمەي پوليگونىن جابۋ تۋرالى جارلىعىنىڭ تاسقا باسىلعان نۇسقاسى قويىلعان. جەرگە تۇگەلدەي تەكشەتاس توسەلىپ, بىرنەشە تۇسقا دەكوراتيۆتى ورىندىقتار ورناتىلدى. گۇلدەستەلى كوگال ءوسىرىلىپ, ەلەكتر جارىعى تارتىلدى. 2012 جىلدىڭ كوكتەمىندە الاڭ ورتاسىنان «مەرلەر بەيبىتشىلىك ءۇشىن» حالىقارالىق ۇيىمىنىڭ ءمارمار بەلگىسى لايىقتى ورىن تاپتى. قازىرگى ۋاقىتتا بۇل الاڭ قالا جانە قالا قوناقتارىنىڭ بىردەن-ءبىر سەرۋەندەپ قايتاتىن ورنى بولىپ تۇر. وتاۋ كوتەرگەن جاستار توبىنىڭ مىندەتتى تۇردە اتباسىن بۇرىپ, قىدىرىپ قايتار جەرى بولىپ كەتتى. مىنە, مەملەكەت باسشىسىنىڭ يدەيا­سىمەن ۇشتاسقان شارۋالار جەرگىلىكتى ازاماتتاردىڭ ىنتاسىمەن, وبلىس اكىمى ب. ساپارباەۆتىڭ ىقپالىمەن جاراسىمدى جالعاسىن تابا ءتۇستى. وسىلاي ءار فورۋم سايىن قازاقستان ءوزىنىڭ انتيادرولىق تاجىريبەسىمەن يادرولىق قارۋسىزدانۋ مەن ونى تاراتپاۋ ماسەلەلەرىندەگى باستاماسىن بۇكىل الەمگە پاش ەتپەك. سونىڭ ناتيجەسىندە, يادرولىق قارۋسىز الەم قالىپتاستىرۋعا ارنالعان حالىقارالىق جيىن قوناقتارى قازاق ەلىنىڭ بەيبىتشىل بولمىسىنا ءتانتى بولاتىن بولادى. يادرولىق قارۋسىز الەم – ول بۇكىل ادامزات ۇمتىلۋعا ءتيىس ىزگىلىك مۇراتى, ءبىزدىڭ ور­تاق ماقساتىمىز, اتا-بابالارىمىز اڭسا­عان «قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرت­قالاعان زامان», بۇگىنگى عىلىم تىلىندە – اكمەقوعام. وعان سە­مەيلىكتەر دە ءبىر كىسىدەي اتسالىسا بەرمەك. عالام تىنىشتىعىن تۋ ەتكەن تاۋەلسىز قا­زاقستان الەمدىك يادرولىق ءورت بولماسىن دەپ قارلىعاش سياقتى قاناتىمەن سۋ سەۋىپ ءجۇر. قۇسمىليا نۇرقاسىم, مادەنيەتتانۋشى. قايرات سابىرباەۆ, قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى. سەمەي. سۋرەتتەردە: «بەيبىتشىلىك مۇرا­جايى» ماكەتى; «تىنىشتىق ۇياسى» ستەلاسى. P.S. بيىل «نەۆادا-سەمەي» انتيادرولىق قوزعالىسىنىڭ 25 جىلدىعىنا ارنالعان حالىقارالىق اۋقىمدى مەرەكەنىڭ نەگىزگى ورتالىعى سەمەي بولعالى تۇر. سونىمەن بىرگە, وسى جىلدىڭ باسىندا «مەرلەر بەيبىتشىلىك ءۇشىن» حالىقارالىق ۇيىمى تاراپىنان «سەمەي قالاسىنا وسى ۇيىمنىڭ قازاقستانداعى وڭىرلىك توبىنىڭ (12 قالا) جەتەكشىسى دەگەن دارەجە بەرۋ» جونىندە ۇسىنىس كەلىپ تۇسكەن.  دەمەك, بۇكىلالەمدىك ماڭىزى بار وسىناۋ باستاما اياسىندا سەمەيگە اتباسىن بۇراتىن ماڭىزدى قوناقتار قاتارى بۇرىنعىدان دا ارتا تۇسپەك. سول سەبەپتەن, الىس-جاقىننان كەلەتىندەردىڭ كوز توقتاتىپ, كوڭىل تۇششىنتار نىساناسى بولارلىق «بەيبىتشىلىك مۇراجايى» قۇرىلىسى ءتيىستى مينيسترلىكتەردەن قولداۋ تاۋىپ, مەرزىمىندە بوي كوتەرگەنى ابزال بولار ەدى.