اقپاننىڭ العاشقى اپتاسى دا اپتىعا جەتكەن. قارى قاربالاس, ايازى اربالاس, جەلى ال دا قاش. قۇلاگەر-جىلدىڭ قۇيعىتقان ەكپىنى كۇنتىزبەنىڭ پاراقتارىن قيىپ ءتۇسىرىپ جاتىر. تاڭ اتسا, كۇن باتادى. تاڭ تاڭعا تالىقسىپ سالەم بەرەدى. تاڭعى ءتۇس ءتاڭىردىڭ سالەمى دەپ جاتۋشى ەدى بۇرىنعىلار...
ءتۇس كورىپپىن. تۋعان اۋىلىمدا, اقكيىزتوعايىمدا ءجۇر ەكەنمىن دەيمىن. ايدىن كولدىڭ جاعاسى. قاراشتى قۋالاي قونىپ, تەپسەڭگە قاتارلاپ قاناتىن جازعان اقشاڭقان ۇيلەر. دودەگەسى دۋاداق تەكتەس كيىز ءۇيدىڭ ىشىندە كوپ ادام. دۋ-دۋ. ورتادا مول داستارقان. وتىرعانداردىڭ ءبارى دە تانىس سەكىلدى, بىراق بەت-جۇزدەرى انىق كورىنبەيدى.
ءبىر كەزدە قارسى الدىمدا وتىرعان يسلامعالي ناعاشىمدى كوردىم. اڭگىمە ايتىپ وتىرعان دا سول كىسى. «بيىل قابەكەڭنىڭ 80 جىلدىعى عوي, ۇمىتقان جوقسىڭ با؟ گازەتكە ماقالا جازۋ كەرەك, سەن جازباعاندا, كىم جازادى, ۇزاتپاي كىرىس» دەپ ماعان ۇمسىنا قارايدى. «جازامىن, ناعاشى, ارينە جازامىن» دەپ ۋادە بەرىپ جاتىرمىن. سول جەردە وتىرىپ, جازار ماقالامنىڭ تاقىرىبىن ويلاپ وتىرمىن.
تىلىمە تىڭ تىركەس ورالدى: «ۇياڭ ۇلاعات». تاپقان سەكىلدىمىن تاقىرىبىن. وسىلاي قويامىن ماقالامنىڭ اتىن دەپ ويلايمىن. تۇسىمدە. وسىنداي تىركەستى قولدانۋعا بولا ما دەپ ويلايمىن. تۇسىمدە. ءسوز تىركەسىن ءبىرنەشە رەت قايتالاپ, ساناما ءسىڭىردىم. بۇل دا تۇسىمدە. بولاتىن سەكىلدى. سونىمەن, بۇل ماقالانىڭ تاقىرىبى تۇسىمدە ءتۇزىلدى. ءوزگەرتكەن جوقپىن. تاڭعى ءتۇس ەدى, ايان شىعار...
سونىمەن, ۇلتتىق ادەبيەتتانۋ عىلىمىنا ءجۇز كىسىدەي قۇرمەتپەن قاراپ, ءبىر كىسىدەي قولتاڭبا قالدىرعان, قازاق اقىن-جىراۋلارىنىڭ ولمەس تۋىندىلارىن تىرنەكتەپ جيناپ, وشپەس قازىنا ەتىپ, تالداپ تاراتقان, قازاقتىڭ قارا ولەڭىندەي قاراپايىم دا قايسار ازامات, عالىم, اقىن, ۇستاز قابيبوللا سىديىق ۇلىنىڭ جۇرتىمىزعا قالدىرعان جاقسى ۇلاعاتى تۋرالى سىر-ەستەلىككە قالام تارتپاققا بەكىندىك.
* * *
قابەكەڭنىڭ – قابيبوللا اعانىڭ ەسىمىن بالا كەزدەن اكە-شەشەمىزدەن ەستىپ, ابدەن قانىعىپ وستىك. اۋىل-ءۇيدىڭ توي-تومالاق, اس-ساداقالارىندا ونىڭ ەسىمى اۋىزعا ءجيى ىلىنەتىن كەزەڭ ەدى ول. ءسوز باققان جۇرتتىڭ بالاسى بولعاسىن, ونىڭ ۇستىنە قۇيتتاي كەزىمىزدەن باتىرلار جىرىنا كومىلىپ, قۇنىعا تىڭداپ, قۇمارتا سەزىنىپ وسكەسىن دە بولار, قالام ۇستاعان جاندار بىزگە قۇدىرەتتەي كورىنىپ, قاسيەتتەي سەزىلىپ جاتاتىن. اۋىلدان شىققان اقىنداردىڭ ءوزى بىزگە ابايدان كەم ەمەس كەز.
جەم جاعالاي جۇگىرە ورنالاسقان شاعىن اۋىلدىڭ شاڭداق كوشەسىندە قالىپتاسقان ءبىر ءتارتىپ بار: اۋىل ايەلدەرى وزەننەن سۋ الىپ قايتقان شاقتاردا كوشەنىڭ باسىنان كورىنگەن ەرەكشە ءبىر ادامنىڭ الدىن كەسپەي ادەپ ساقتاپ, ءيىنىن تالدىرعان يىناعاشتارىن ەكى يىعىنا كەزەك ساۋمالداپ, ول كىسى جاندارىنان باسىن ءسال ءيىپ, يشارا بەرىپ وتكەنشە تاپجىلماي تۇراتىن. اق ساقالى يماني كەۋدەسىنە قۇلاعان, اق شاڭقان شاپانى مەن باسىنداعى سالدەسى اق ساۋلەگە شومىلىپ, وعان ودان سايىن جۇمباق تا تىلسىم قاسيەت بەرىپ تۇراتىن, قولىنداعى اقشىل اساتاياعى وزىنە ءتان الدەبىر سانمەن قوزعالاتىن بۇل ابىز قاريا ايماققا اتى تانىس اتاقتى مولدا سىديىق قاريا بولاتىن. قابيبوللا اعانىڭ اكەسى.
وسىناۋ ابىز قارتتىڭ سالماقتى ءجۇرىس-تۇرىسى, سارابدال مىنەزى, سىندارلى لەبىزى, اڭگىمەنى ارلەپ تە, نارلەپ تە ايتاتىن شىنايى شەبەرلىگى, ءسوز ساپتاسى قۇران مەن پايعامبار حاديستەرىنەن تەرەڭ باستاۋ الىپ جاتاتىن ءبىلىمى مەن بىلىگى قابەكەڭە قاپىسىز جۇققان. قابەكەڭ, اسىرەسە, ەسكىلىكتى اڭگىمە مەن ادەمى ازىلگە كەلگەندە جىبەكتەي ەسىلىپ, جانىڭدى سامالا ساۋلەگە تولتىرىپ جىبەرەتىن. «تال جىبەكتەي تازا ءسوز ەش جەرىڭدى جىرمايدى» دەگەن تۇرماعامبەت شايىردىڭ عاجاپ تەڭەۋى وسى كىسىنىڭ ادامي كەلبەتىنە شەبەر شاپقان شىن كۇمىستەي قونا كەتەتىن.
شاعىن بولعانمەن, شالقار تاريحى بار اقكيىزتوعاي اۋىلى تالاي-تالاي تالانتتى تۇلەكتەردى ۇشىردى. ءبىر كەزدەرى ەلىمىزدىڭ ءبىر اۋداندارىنان سونشا ەڭبەك ەرى, سونشا اكادەميك, سونشا دەلەگات شىققان دەپ ماقتانعان ۋاقىتىمىز بولدى. ارينە, بۇلار ماقتانۋعا تۇرارلىق دەرەكتەر بولاتىن. قىزا-قىزا: «دەدى عوي لەونيد ءيليچتىڭ ءوزى» دەپ انگە قوسىپ جىبەرگەنىمىز دە بار. بۇل ماقتانىشتىڭ ارتىندا قاربالاس قيمىل, ەرەن ەڭبەك, ماڭدايتەر جاتاتىن. ەسەلى كۇندەردىڭ قارىمتاسى تۇراتىن. حالقىمىزدىڭ قانىندا بار ادالدىق پەن ابزالدىق, ىسكەرلىك پەن ىزەتتىلىك, ءتىپتى بالاداي اڭعالدىق, داناداي دارقاندىق بوي كورسەتەتىن. ازاماتتىڭ اتىن شىعارىپ, ەلدىڭ ابىرويىن كوتەرگەن دە وسى ۇلتتىق مىنەزىمىز عوي.
ءبىزدىڭ اقكيىزتوعاي اتتى اياداي عانا اۋىلىمىزدان جيىرما اقىن شىققان. تەك اتتارى قاعازعا تۇسكەندەرىن ايتىپ جاتىرمىن. اتاقتى ابىز اۋليە بەكەت اتانىڭ تۋعان جەرى. تۇركى جۇرتىنىڭ تالايلى تاريحىندا جەم بويىندا بولعان جويقىن ۇرىستار مەن ادىرناسى الا وگىزدەي موڭىرەپ, قوزى جاۋىرىن جەبەلەرى سۋىلداعان اتىراپتا عۇمىر كەشكەن بابالاردىڭ قورامساق قوسىقتارى قوسارلانا جازىلعان. كەڭەستىك كەزەڭدە ونىڭ تاريحى شىعايبايدىڭ شەجىرەسىندەي بولعانى ءوز الدىنا ءبىر بايانحات. ۋاقىت شاڭى باسىڭقىراپ, داۋرەنى اسىڭقىراپ, كونەتوز جادىمىزدىڭ جابىعىنان سىعالاعان سول بايان-ءدۇر ەندى كەيىنگى كوگەنكوز ۇرپاقتىڭ كوكىرەگىنەن سىر بولىپ ساۋلاپ, جىر بولىپ تۇنىپ جاتىر.
سوندىقتان بولار, بۇل اۋىلدىڭ ادامدارى باتىرلار جىرىمەن بالاسىن جۇباتىپ, بابالار جىرىمەن بەسىگىن تەربەپ وسكەن. سول بەسىكتە تەربەلگەن ءسابيدىڭ ءبىرى, الگى ايتىلعان جيىرما اقىننىڭ ءتىزىمىن باستاتىپ تۇراتىن سىديىق اتامىزدىڭ پەرزەنتى قابيبوللا اعامىز بولاتىن. قابەكەڭ 1950-جىلدارى اۋدان ورتالىعىنداعى اباي اتىنداعى ورتا مەكتەپتى ۇزدىك ءبىتىرىپ, سونىڭ ناتيجەسىندە بەس جىل جىلىوي اۋدانىنداعى مەكتەپتەردە مۇعالىم بولىپ ەڭبەك ەتكەن. مەكتەپ بىتىرە سالا مۇعالىم بولعان. جاستاردى ۇيرەتە ءجۇرىپ, ۇيرەنىپ, ءومىر مەكتەبىنىڭ العاشقى ءتالىمىن العان.
يماندى قارتتىڭ باتاسىن الىپ, ىزگىلىككە باۋلانعان بالاڭ مۇعالىم ءوزىنىڭ ۇلكەن ءومىر جولىن ادامزاتتىڭ ەڭ يگى ماماندىعى – ۇستازدىقتان باستاعان. سودان عۇمىر بويى وسىناۋ ۇلى ميسسيانى ادال ورىنداپ كەتكەن ازاماتتىڭ ءبىرى بولىپ دۇنيەدەن وزدى. كەيىنگى جىلداردا, الماتىعا قونىس اۋدارعان كەزىندەگى عىلىمي جۇمىستاعى قىزمەتىندە دە ۇستازدىق ۇلى نيەتىنەن اينىماي ءوتتى. ءوزى دە ءومىر بويى ىزدەندى, شاكىرتتەرىنە دە سونداي ۇلگى قالدىردى. ىجداعاتتى, ىقىلاستى, ىنتالى كىسى بولاتىن. بەرىدەن ايتقان اڭگىمەڭنىڭ ءوزىن ارىدەن ويلاپ, ويىڭا وي, پىكىرىڭە پىكىر قوسىپ, بايىتىپ جىبەرەتىن. ال ءپرينتسيپتى ماسەلەگە كەلگەندە ونىڭ ىشكى قايسارلىعى ادىلدىك تۋىن كوتەرىپ, ازاماتتىق بولمىسى اتويلاپ شىعا كەلەتىن. ۇياڭ بولا تۇرىپ, ۇرانىن بەرمەيتىن.
قابي اعانىڭ كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭدەگى كۇردەلى شاقتاردا دا, جانى اۋىرىپ, جابىرقاۋ تارتقان ساتتەردە دە سابىرلى دا سالماقتى قالپى ءالى كوز الدىمدا. كوركى دە, كوڭىلى دە كوركەم جان ەدى. قانداي جاعدايدا دا ارناسىنان اسپايتىن, اشۋىن اقىلىنا جەڭدىرىپ, قيىن جەردە ساسپايتىن, ءاربىر اڭگىمەسى مەن ءىسى جاقسىلىق پەن ادامگەرشىلىككە باستايتىن قابەكەڭنىڭ بويىنداعى وسىناۋ كەرەمەت قاسيەتتەر قازىرگى كۇندە جاستار بويىنان ازداۋ كورىنەتىنى كوڭىلدىڭ ۇركەك پەرنەسىن قوزعاپ-قوزعاپ كەتەدى.
* * *
...1968 جىلدىڭ مامىرعا يەك ارتقان مامىراجاي كۇنىندە سىنىپتاسىم امانقۇل مەكتەپكە ءبىر جۇقالتاڭداۋ كىتاپ الا كەلدى. تۇرىندە ماقتانىش. تالاسىپ, تارماسىپ الگى كىتاپتى قولدان قولعا الا قاشىپ, وقىپ جاتىرمىز. كىتاپتىڭ اتى: «تەڭىز لەبى», اۆتورى قابيبوللا سىديىقوۆ. ولەڭدەر جيناعى. ىشىندە تۋعان-تۋىستارىنا ارناپ جازعان جۇرەكجاردى قولتاڭباسى بار. ءوزىم دە ولەڭ اۋىلىنا اتباسىن بۇرىپ, العاشقى جىرلارىم اۋداندىق گازەتتە جارىق كورىپ جۇرگەندىكتەن6 الگى كىتاپقا قاتتى قۇلادىم. ءتىرى اقىننىڭ ءتىرى قولتاڭباسىن العاش رەت كورگەن سول ءبىر شاق ەسىمنەن ءالى كۇنگە كەتپەيدى. ىشىندەگى بىزگە تانىس ەل, جەر اتتارى مەنىڭ بالا قيالىمدى ودان ءارى تەربەتىپ, مەنى قابيبوللا سىديىق ۇلى اتتى اقىن اۋىلىنا جەتەلەپ الىپ كەلە جاتتى. قۇشتار كوڭىل قۇمارلىق اتتى بەلەسكە ورمەلەپ, شىركىن-اي, مەن دە وسىنداي اقىن بولىپ, كىتاپ شىعارسام دەگەن ارعىماق-ارمان كوڭىل دالاسىندا قۇلدىراڭداي شاپتى.
ءبىر سىنىپتا بەس بالا – ماقسوت, امانعالي, امانقۇل, ابات, مەن ءبارىمىز ولەڭ جازامىز. جارىسا جىر جازىپ, داۋرەن-اي كۇندەردە داۋرىعىپ جۇرگەن بىزدەرگە بۇل كىتاپ جان ازىعى بولىپ جان سارايىمىزدى تولتىرىپ, ۇستاز بولىپ, ۇلاعات بەردى. كەيىنگى جىلداردا جول ءتۇسىپ, ءدام تارتىپ, تالاي ەلدەر مەن جەرلەردە بولىپ, سانداعان تەڭىزدەردىڭ ساباتتى تولقىنىندا تەربەلگەن شاقتاردا ەسىمە قابەكەڭنىڭ: «تەڭىز دەگەن وسى ما قۇدىرەتىڭ, تولقىندارى تاۋداي بوپ ۋلاپ-شۋلاپ, جاقپارلارعا لاپ بەرىپ جۇگىرەتىن» دەپ باستالاتىن جايساڭ جىرىن جادىمدا جاڭعىرتا قايتالاپ, تۋعان تەڭىزىم – كاسپيدى العاش كورگەن بالاڭ شاعىمدى قايىرا كوز الدىمنان وتكىزەمىن. سوسىن جاڭا تەڭىزگە جاتسىنباي سالەم بەرەمىن.
قابەكەڭ قازاق ادەبيەتتانۋ تاريحىنا ەرەكشە ەڭبەك سىڭىرگەن عالىم ەدى. ايقايلاپ العا شىقپاي-اق, كەۋدە كەرىپ, كەربەزدەنبەي-اق «اقىرىن ءجۇرىپ, انىق باسىپ, ەڭبەگىن دالاعا جىبەرمەگەن» زيالى بولاتىن. ءومىر بويى ءبىر تىنباي, بەينە بال جيناعان بەينەتكەش اراداي عۇمىر كەشتى. ەشكىمگە ەڭبەگىن بۇلداماي, اركىمگە كوزىن ساتپاي, كۇلشەلى بالانى سۇيمەككە ۇمتىلماي, ادەبيەتتى اردىڭ ءىسى دەپ باعالاپ, سول اردىڭ ىسىنە كىرشىكتەي قىلاۋ تۇسىرمەي, ءوزىنىڭ ازاماتتىق بولمىسىنىڭ اق پاراعىن شيماي-شاتپاققا بىلعاماي ەڭبەك ەتتى.
ول عىلىم كانديداتى بولسا دا, عىلىم دوكتورلارى قايمىعاتىنداي ءىس تىندىردى. قازاق دالاسىنىڭ سان قيىرىنداعى ساڭلاق ءسوز جۇيرىكتەرىنىڭ تۋىندىلارىن تالماي ىزدەپ, تاپجىلماي زەردەلەپ, تاريح شاڭى مەن كەڭەستىك كىرەۋكەدەن تازارتىپ, اقىقتاي ايباتتاندىرىپ, جاقۇتتاي ءايباتتاندىرىپ, قىلىشتاي قايراتتاندىرىپ حالقىنىڭ قازىنا-قورجىنىنا ولجا سالۋمەن بولدى. ونىڭ قالامىنان تۋعان عىلىمي ەڭبەكتەر «مەن قابيبوللا سىديىق ۇلى قولىنان شىققانمىن» دەپ جۇتىنىپ تۇراتىن. زەردەلى, زەيىندى پىكىرلەرى ورايىن تاۋىپ, ادەبيەت سارايىنىڭ كەتىگىن تاۋىپ قالانىپ, «قىزدىڭ جيعان جۇگىندەي» جىمداسىپ كەتەتىن.
قابەكەڭ ەلىمىزدە ەڭ ءبىرىنشى بولىپ بەكەت اتانىڭ ءومىر تاريحى, عۇمىر كەشكەن ورتاسى, ونىڭ عۇلامالىق ءىس-ارەكەتى مەن ەل اۋزىنداعى ەرەن تىرلىكتەرى تۋرالى 1994 جىلى «بەكەت اتا» دەگەن شاعىن بولسا دا شىمىر عىلىمي-كوپشىلىك ەڭبەگىن شىعاردى. بىرەر جىلدىقتا بەكەت اتاعا قاتىستى عىلىمي-تانىمدىق ەڭبەكتەر سارالانعاندا ونىڭ وسى ەڭبەگى ءبىلىمپاز مامانداردىڭ جوعارى باعاسىن الدى. ول باسقا وسى تەكتەس ەڭبەكتەردەن يىق وزدىرىپ تۇردى. تاريحي فاكتىلەر مەن ەل اۋزىنداعى اڭىز-ءاپسانالاردى تالداۋ تۇرعىسىندا ول كەلتىرەتىن مىسالدار قاشاندا دەرەكتىك-دايەكتىك جاعىنان قامشى سالدىرمايدى.
عالىمنىڭ قالامىنان تۋعان «اقىن-جىراۋلار» (1974 ج.), («اقبەرەن»), «دالا جىرلارى» (1989 ج.), «سارقىلماس قازىنا» (1989 ج.), «كوركەمدىك ورنەكتەر» (1992 ج.), «حالقىمەن قايتا تابىسقاندار» (1997 ج.) اتتى مونوگرافيالار مەن زەرتتەۋلەر, سونىمەن قاتار, «ەرتە داۋىردەگى اۋىز ادەبيەتى», «ءحىح عاسىرداعى قازاق اقىندارى», «حح عاسىر باسىنداعى قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحى», «حV-XVIII عاسىرلارداعى قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحى» سەكىلدى ۇجىمدىق زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىندەگى عىلىمي تالدامالىق ماقالالارى زەرتتەۋ نىسانىن تەرەڭ تانۋمەن, تەرەڭ تالداۋمەن, تەرەڭ زەردەلەۋمەن جانە ورىندى دا ورنىقتى جازۋىمەن ەرەكشەلەنەدى. بۇلارعا قوسىمشا ونعا جۋىق تاريحي جانە عىلىمي وقۋلىقتاردى قۇراستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى رەتىندەگى ەڭبەگى ءوز الدىنا ءبىر توبە.
جالپى, ءبىزدىڭ ادەبيەتتانۋ عىلىمىندا قازاق قاۋىمىن ءدۇر سىلكىندىرىپ, كۇللى قازاق جۇرتىن قۇمارپاز وقىرمانعا اينالدىرعان ەكى كىتاپ بار: ءبىرى جانكەشتى عالىم, زاڭعار قالامگەر, تاباندى زەرتتەۋشى, ۇلتجاندى ازامات مۇحتار ماعاۋيننىڭ 1971 جىلى شىعارعان «الداسپانى» («XV-XVIII عاسىرلارداعى اقىن-جىراۋلار پوەزياسى»), ەكىنشىسى قابيبوللا سىديىق ۇلىنىڭ ءوزى قۇراستىرىپ, العى ءسوزىن جازىپ, 1974 جىلى شىعارعان «اقبەرەن» اقىن-جىراۋلار شىعارماشىلىعى جيناعى. «الداسپان» مەن «قوبىز سارىنى», «اقبەرەن» شىققان كەزەڭدەگى ۇلتتىق ورلەۋ مەن ۇلتتىق سەرپىلىس ءبىزدىڭ جان دۇنيەمىزدەگى اڭسارلى ارماندارعا تۇلپار مىنگىزىپ, تۋ ۇستاتقانداي بولدى.
اقجولتاي «الداسپانعا» ەرگەن «اقبەرەن» ۇلتتىڭ ءوزىن ءوزى تانۋداعى جاڭا ءبىر بەلەسى بولىپ ەستە قالدى. «الداسپاننىڭ» اق جولىن ودان ءارى جالعاپ اكەتكەن بۇل ەڭبەك, شىن مانىندە, قازاق حالقىنىڭ سانالىق سىلكىنىسىنىڭ باسى بولدى دەسەك, ارتىق بولماس. حالىق كوكىرەگىندەگى بۋلىعىپ جاتقان بولمىس بويىن جازىپ, ءدۇر سىلكىنىپ, جىراۋلاردىڭ جالىندى جىرلارى جاۋىنگەرلىك رۋحتى مازداتسا, وسىناۋ ۇلى ءىستىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن ابزال اعالاردىڭ ەرلىككە ءتان ەڭبەگى بولاتىن. سول ۇركەردەي توپتىڭ ىشىندە قابەكەڭنىڭ دە قايراتتى قالامى جارقىلداپ كوزگە ءتۇستى.
دەگدار سىنشى زەينوللا سەرىكقاليەۆتىڭ: «قابيبوللا سىديىق ۇلى ۇلتىمىزدىڭ مادەنيەت تاريحىنا ءوزى تۋرالى دا ساليقالى ءسوز جازعان عالىم», دەپ كەزىندە «ەگەمەن قازاقتان» گازەتىندە بايسالدى باعا بەرۋى ونىڭ بۇكىل بولمىسىن اشىپ كورسەتكەن ورىندى پىكىر.
* * *
1974 جىلى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىن ءبىتىرىپ, ديپلومىمدى الىپ, اۋىلعا, انامنىڭ قاسىنا كەلدىم. مەزگىل جاز ايى. كۇزگە دەيىن ءالى ۋاقىت بار. كوڭىل توق. الدىندا, ناۋرىز ايىندا كەلىپ, ماڭعىستاۋ وبلىستىق گازەتىنىڭ رەداكتورى رىسحان مۋسينگە كىرىپ, رەتى كەلسە گازەتكە جۇمىسقا الۋعا ءوتىنىش بەرگەنمىن. ول كىسى ۋادەسىن بەرىپ, كوڭىلدى بىرلەپ كەتكەنمىن. ءۇي كولەڭكەسىندەگى اعاش ساكىدە جاتىپ, الماتىدان الا كەلگەن كىتابىمدى وقىپ جاتقانمىن. ءۇي سىرتىنان ات تۇياعىنىڭ دۇسىرلەگەن داۋىسىن ەستىپ, باسىمدى كوتەرسەم, ناعاشىم سماعۇل ۇيگە تاقاۋ كەلىپ, اتتان تۇسكەلى جاتىر ەكەن.
ۇشىپ تۇرىپ, «اسسالاۋماعالايكۇم» دەپ اۋىز تولتىرا سالەم بەردىم.
ءبىر ءسات ول اتتان تۇسپەي, كىدىرىپ قالدى دا, «قانە, اكەل ديپلومىڭدى» دەدى. ءاپ-ساتتە الىپ جەتتىم. ناعاشىم اۋزى كۇبىرلەپ ديپلومداعى جازۋدىڭ ءبارىن وقىپ شىقتى دا, قالتاسىنا قولىن سالىپ, ۇنەمى توق جۇرەتىن شيلانىن اشىپ, اتتىڭ ۇستىندە تۇرىپ ساكىنىڭ ۇستىنە قاراي 6 جيىرما بەستىكتى قالقىتىپ جىبەردى. ويداي اقشا.
– ال, ەندى مەنىڭ بۇيىمتايىمدى سۇرا, – دەدى ناعاشىم.
– ناعاشى, مەنەن نە قالايسىڭ, الدە وزىڭە ارناپ ءبىر ولەڭ جازايىن با؟ – دەدىم.
– سىديىقتىڭ بالاسى «اقبەرەن» دەگەن كىتاپ شىعارىپتى. سول كىتاپقا قولى جەتكەندەر اق تاۋدى ايىرىپ, قارا تاۋدى قايىرىپ, ماقتانا كۇمپىلدەپ, مارقايا قۋانىپ جاتىر. الماتىدان كەلدىڭ, ماعان سونىڭ بىرەۋىن تاۋىپ بەر, – دەپ وتىنە قارادى. مەن ءساتى ءتۇسىپ ول كىتاپتىڭ ەكەۋىن العان ەدىم.
– وي, ناعاشى, تابۋىن تابارمىن-اۋ, بىراق ونىڭ باعاسى شيلانىڭدى ءبىراز ورتايتىپ كەتەدى عوي, – دەدىم نە ايتار ەكەن دەپ.
شاكەس ءبىر تايلاعىن سەندە جۇرە تۇرسىن دەپ كەلەگە قوسىپ ەدى, سونى كۇزدە كەمەلىنە كەلگەن تۇيە ەتىپ قايتارايىن, سوعىم مەنەن بولسىن, – دەدى قولى اشىق ناعاشىم. شەشەمنىڭ اتىن ايتقاسىن مەن دە كوپ ارىگە بارمادىم, ۇيدەن «اقبەرەننىڭ» بىرەۋىن الىپ شىعىپ, ات ۇستىندە اۋىلدى كوشىرە ساڭقىلداپ تۇرعان ناعاشىمنىڭ قولىنا ۇستاتتىم. جوعى تابىلىپ, قۋانىپ كەتكەن ناعاشىم تورى جورعاسىن تايپالتا باسىپ ۇيدەن ۇزاي بەردى.
كەيىن «اقبەرەن» جيناعى تۋرالى وسىنداي وقيعالاردىڭ ءبىرتالاي كەزدەسكەنىن ەستىپ ءجۇردىم. بۇل, ەڭ الدىمەن, ءوزىنىڭ ۇلتتىق قازىناسىنا ۇمتىلا قول سوزعان قالىڭ قازاقتىڭ قۇشتار كوڭىلى بولسا, ەكىنشىدەن تالاي جىل ماڭعىستاۋ مەن اتىراۋ, اقتوبە مەن اقجايىق بويىن تىنىمسىز شارلاپ, جانكەشتى جۇمىس جاساعان, ءبىر ءوزى ءبىر ادەبي-مادەني, عىلىمي ەكسپەديتسيانىڭ جۇگىن كوتەرگەن, سول كەزدىڭ وزىندە-اق مادەني مۇرانى جيناقتاۋدىڭ ءىزىن سالۋعا جول اشقان ەڭبەككەر عالىم, اقىن ءارى مۇراتانۋشى قابيبوللا سىديىق ۇلىنىڭ ۇزاق جىلعى ماڭدايتەرىنىڭ وتەۋى بولاتىن.
ءسوز باسىندا اڭگىمە بولعان «بەكەت اتا» تۋرالى ەڭبەگى دە وسىنداي جارقىن ساتتەردى باستان كەشتى. عالىم زەردەلەگەن سول جىرلار كۇنى بۇگىندە ابىلدىڭ, نۇرىمنىڭ, اقتاننىڭ, قاشاعاننىڭ, ارالبايدىڭ, سۇگىردىڭ, ساتتىعۇلدىڭ, مۇراتتىڭ, ماحامبەتتىڭ, جەم بويى جىراۋلارىنىڭ ولمەس تۋىندىلارى بولىپ, سالتاناتتى ساحنالاردىڭ رۋحىن كوتەرىپ, حالىقتىڭ قۇلاق قۇرىشىن قاندىرىپ ءجۇر. ءبىر ىزگە تۇسكەن, تەكستولوگيالىق دالدىككە مەيلىنشە جاقىنداعان, قازاق جىرىنىڭ قاسيەتى مەن قۋاتىن بارىنشا ەكشەپ, دومبىرانىڭ شاناعىنا, جىرشىنىڭ كومەيىنە قۇيعان بۇل جيناقتىڭ جۇرت الدىنداعى جارقىن كەيپىن ءبىز ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك-اق.
قاشان كورسەڭ دە دالانىڭ ەركە جەلىندەي بيازى, سىرلاسساڭ اعاڭداي ادال, دوسىڭداي قادىرلى قابەكەڭنىڭ ىشكى جان دۇنيەسى قايسارلىق پەن نامىسقا تۇنىپ تۇراتىن. اسىقپاي الىسقا اعاتىن دالا وزەنىندەي مىنەزىن كەيدە جۋاسقا بالاپ جىبەرەتىن ساتتەر دە ءوتتى ول كىسىنىڭ باسىنان. بىراق قابەكەڭ ارەكەت ەتەر جەردە شالت, نامىسقا تۇسەر كەزدە شاپشاڭ بولاتىن. وسىنداي ءبىر ءساتىن بۇكىل ەل بىلەدى. بولعان وقيعا. بوياماسىز بايانداپ كورەيىن.
اعانىڭ ۇيىندەگى جەڭگەمىز گۇلشات الماتى وبلىسىنىڭ نارىنقول اۋدانىنىڭ تۋماسى. الماتى شەت تىلدەر ينستيتۋتىن بىتىرگەن مامان. قابەكەڭنىڭ جەڭگەمىزبەن ءسوز بايلاسىپ جۇرگەن كەزى ەكەن. جازعى دەمالىسىن الىپ, ەلگە كەتكەن. وسى ارادا قىزىمىز كوز كورىپ, قۇلاق ەستىمەگەن, الىس قيانداعى اتىراۋ ەلىنە كەتەدى دەگەن سوزگە ەرگەن تۋعان-تۋىستارى ستۋدەنتتىك كانيكۋلعا كەلگەن گۇلشات قىزدى ءبىر ايتتىرعان جەرىنە اسىعىس ۇزاتۋدى ويلايدى. ۋاقىت تىعىز. قابەكەڭ قاننەن قاپەرسىز ەلىندە جاتىر. سودان بەرىك بايلامعا كەلگەن جەڭگەمىز ءبىر سەنىمدى ادامنان شۇعىل حات جولداپ, «ۋادەڭ بۇرىنعى بولسا, مەنى الىپ كەت» دەگەن ىڭعايدا سالەم جولدايدى. جىگىتتەر دە تەز قۇلاقتانىپ, جولعا جينالادى. اقىرى قىز الىپ قاشۋشىلار گۇلشات جەڭگەمىزدى الماتىعا جەتكىزەدى. وسى وقيعادان كەيىن قابەكەڭنىڭ «ەرلىگى» ەلگە اڭىز بولىپ تارايدى. قايسارلىق دەگەن كاتەگورياعا قوسۋعا بولاتىن سەكىلدى. فاريزا اقىننىڭ گۇلشات جەڭگەمدى جاقسى كورىپ, وعان كەرەمەت ولەڭ ارناعانى دا سودان بولار.
ىشكى جان دۇنيەسىندەگى وسىناۋ قاراپايىم قايسارلىق قابيبوللا سىديىق ۇلىن ۇنەمى ءوز ماقساتىنا دەگەن نۇرلى نىساناسىنان اداستىرعان جوق. ول ادەبيەتكە دە, عىلىمعا دا, ءداستۇر-سالتقا دا ءومىر بويى ادال بولىپ ءوتتى. وتباسىنا ادالدىعى ءوز الدىنا ءبىر داستان. بىراق ونىڭ ءون بويىندا ءبىر ۇلاعاتتى ۇياڭدىق ەسىلىپ تۇراتىن. كوپكە ۇلگى بولارلىق قاسيەت. جاسقا ءتالىم بولارلىق مىنەز. ۇرپاققا ۇلگى بولارلىق ۇستانىم.
* * *
قابەكەڭنىڭ كوزى تىرىسىندە ونىڭ وسىناۋ ىزگى قاسيەتتەرىن وزىنە ايتا المادىق. ايتۋدىڭ رەتىن تاپساق تا, ماقتاننان ادا, ماداققا ساراڭ اعانىڭ مىنەزىن بىلگەندىكتەن تارتىندىق. الپىس جاسقا تولۋ تويىندا ەلگە بارعاندا قاسىنا ەردىم. تۋعان ەلى تىك تۇرىپ قارسى الدى. جىلىوي اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى اتاندى. اكەمنىڭ كوزىن كورگەندەر, اناممەن سىرلاس بولعاندار مەنى دە باۋىرلارىنا باستى. وسى ساپار بارىسىندا اعاعا ارناپ جازعان جىرىمنىڭ كەي تۇستارىن ەسكە تۇسىرە كەتكەندى ءجون كوردىم:
...سول كۇندەردى ساعىنىشپەن ءان ەتەم,
ساعىم بولىپ سان سوقتىردى جان اكەم.
سەنى كورسەم سول كۇندەردى كورەمىن,
قابي اعا, قابي عالىم – قابەكەم.
مۇنى ويلاسام مۇڭى ءتاتتى ءان ەكەن,
مۇڭ دەگەندى تۇسىنە الار جان ەكەم.
مەنىڭ بالا كۇندەرىمنىڭ كۋاسى,
قابي اعا, قابي ۇستاز – قابەكەم.
سونى ويلايمىن, بۇل دا ۇلكەن ءمان ەكەن,
ءسوز ونەرى شىن دەرت ەكەن, ءزار ەكەن.
سوڭىمىزدا كىمدەر, كىمدەر بار ەكەن؟
قابي اعا, قابي اقىن – قابەكەم.
ەندى ونىڭ تۋعانىنا 80 جىل تولعان شاقتا تولعانىپ ايتقان ءسوزىمىز ونىڭ رۋحىنا جاساعان ىنىلىك ىزەت, كىشىلىك تاعزىم بولسا دەگەن نيەتتەمىز. بۇل سوزگە قازاقتىڭ زيالى ازاماتى, ۇلتىنا, ۇلتتىق ادەبيەتىنە ءومىر بويى ادال قىزمەت جاساعان قابيبوللا سىديىق ۇلىن بىلەتىندەر, كوزىن كورگەندەر تولىق قوسىلادى دەگەن سەنىمدەمىز.
وتەگەن ورالباي ۇلى,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى.