تابيعاتى تاڭعاجايىپ تۇركىستان

ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ شەشىمىمەن وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى 2018 جىلى تۇركىستان وبلىسى بولىپ قايتا قۇرىلعانى بەلگىلى. سول ۋاقىتتان بەرى كۇنگەيدەگى ءوڭىردىڭ تامىرىنا قان جۇگىرىپ, كۇن وتكەن سايىن اجارى ارتىپ كەلەدى. باسقا سالالاردى ايتپاعاننىڭ وزىندە, كەيىنگى ءۇش جىلدا وبلىستا تۋريزم سالاسى وتە قارقىندى دامۋ ۇستىندە. ماسەلەن, 2018 جىلى تۇركىستان وبلىسىنا قاڭتار-قىركۇيەك ارالىعىندا – 112 مىڭ, 2019 جىلى – 140 مىڭ, 2020 جىلى 75 مىڭ تۋريست كەلسە, بيىلعى 9 ايدا 150 مىڭنان اسا ساياحاتشى تۇركىستاننىڭ تۋريزمىنە قانىققان.

اقسۋ شاتقالى

ءۇش كۇنگە جالعاسقان ءىسساپارىمىز شىمكەنتتەن 60 شاقىرىم قاشىقتا ورنالاسقان اقسۋ شاتقالىنان باستالدى. ءاۋ باستاعى جوسپار بويىنشا ءبىز قازاقستانداعى ەڭ العاشقى قورىقتىڭ ءبىرى سانالاتىن «اقسۋ-جاباعىلىنىڭ» (1926 جىلى قۇرىلعان) تىنىس-تىرشىلىگىمەن تانىسۋىمىز كەرەك ەدى. الايدا تابيعاتتىڭ توسىن مىنەزىنە بايلانىستى قورىققا بارۋ قاۋىپتى بولعاندىقتان, جوسپارىمىزدى وزگەرتىپ, قار قالىڭ تۇسكەنشە تۋريستەرگە اسا قاۋىپسىز دەپ سانالعان اقسۋ شاتقالىن بەتكە الدىق.

اقسۋ شاتقالى – «اقسۋ-جاباعىلى» قورىعىنىڭ ەڭ كورىكتى جەرلەرىنىڭ ءبىرى. مۇندا كەلەتىن تۋريستەردىڭ دە كوبى قو­رىق­قا ەمەس, ءدال وسى شاتقالعا بارعاندى ۇناتادى ەكەن.

اقسۋ – اۋماعى جانە تەرەڭدىگى بو­يىنشا ورتالىق ازياداعى ەڭ ۇلكەن شاتقالدىڭ ءبىرى. ونىڭ تەرەڭدىگى 300-دەن 500 مەترگە دەيىن, ال ۇزىندىعى 30 شاقىرىمدى قۇرايدى. شاتقالعا ءتۇسۋ وتە قيىن, كەيبىر جەرلەرىندە ءجۇرۋ ءتىپتى مۇمكىن ەمەس. بىزگە جولباسشى بول­عان گيدتىڭ ايتۋىنشا, اقسۋ شاتقالى تيان-شان تاۋ جۇيەسىنىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭىندەگى سوڭعى كاتاكليزمدەردىڭ نەگىزىندە پايدا بولعان. بۇل – شامامەن 10 ميلليون جىل بۇرىنعى وقيعا.

اقسۋ شاتقالىنا ساياحاتتاۋ حايكينگ تۋريزمىنە (تاۋلى ايماقتا جاياۋ ءجۇرۋ) جا­تاتىن بولعاندىقتان, مۇندا كەلە­تىن تۋريستەردىڭ باسىم بولىگى – جاس­تار. تومەن قاراي قۇلديلاۋ جانە شىڭ­عا قايتا كوتەرىلۋ اجەپتاۋىر كۇش پەن ەپتى­لىكتى, شىدامدىلىق پەن ءتوزىمدى تالاپ ەتەتىندىكتەن, ۇلكەن جاستاعى تۋريستەر بۇل جەر­گە اسا قاتتى قىزىعا قويمايدى.

شات­قالداعى تۋريستىك ماۋسىم ناۋرىز ايىنىڭ سوڭىندا باستالىپ, قازاننىڭ ورتاسىنا دەيىن جالعاسادى. جاز ماۋسىمىندا جەرگىلىكتى جاستار جازىق دالا­دا سەرۋەن قۇرىپ, ءبىر ءسات تازا اۋادا دە­م­ال- ­عاندى ءجون كورەدى. ياعني وڭتۇستىكتىڭ اپ­تاپ ىستىعىندا تاۋدىڭ باۋرايىندا ور­نالاسقان شاتقال كەرەمەت دەمالىس ورنىنا اينالادى.

بۇرىندارى بۇل جەرگە تەك جەرگىلىك­تى تۇرعىندار عانا كەلەتىن بولسا, كەيىن­گى جىلدارى ەلىمىزدىڭ وزگە ايماعىنان دا ساياحاتتاۋشىلاردىڭ سانى ارتقان. وعان ەكى جىلعا جۋىق ۋاقىتتان بەرى ادامزاتتى اۋرەگە سالعان كوروناۆيرۋس ىندەتى سەبەپ بولدى دەپ تە ايتۋعا نەگىز بار. ويتكەنى شەتەل شەكارالارى تارس جابىلىپ, تىرپ ەتە الماي قالعاندا ەل ازاماتتارى ەلدەگى تۋريستىك ورىنداردى ىزدەي باستادى. ونىڭ ۇستىنە «الەۋمەتتىك قاشىقتىقتى ساقتاۋ» سياقتى مىندەتتەمەلەر قويىلعان ۋاقىتتا اقسۋ شاتقالى بۇل تالاپقا تولىعىمەن ساي كەلەدى. سونداي-اق مۇندا الىس-جاقىن شەتەلدەردەن دە تۋريستەر لەگى كەلە باستاپتى. ولاردىڭ ىشىندە ەۋروپا ازاماتتارى كوپ ەكەن.

شاتقالدان جەراستى ۇڭگىرلەرىن كوپ كەزدەستىرۋگە بولادى. بىراق كوپشىلىگى­نىڭ اتاۋى جوق. جول جيەگىندەگى كەيبىر ۇڭگىرگە ەركىن كىرىپ-شىعۋعا مۇمكىندىك بار. ال «اقسۋ-جاباعىلى» قورىعىنىڭ اۋماعىندا ورنا­لاسقاندارى قاۋىپتى سانالادى. ۇڭگىر­گە بارۋ ءۇشىن باسشىلىقتان ارنايى رۇق­سات الىپ, تەك گيدپەن عانا بارۋعا بولادى.

سىرعا تولى «سايرام-وگەم»

«اقسۋ-جاباعىلى» قازاقستانداعى ەڭ كونە قورىق سانالسا, «سايرام-وگەم» – ەلىمىزدەگى ەڭ جاس مەملەكەتتىك ۇلتتىق تا­بيعي پارك. 2006 جىلى ىرگەتاسى قا­­لانعان تابيعي پارك باتىس تيان-شان تاۋ جۇيەسىنىڭ سولتۇستىك – شىعىس بولى­گىن قامتيدى جانە وگەم, قارجانتاۋ, بورال­داي, سونىمەن قاتار تالاس الاتا­ۋى-­­ نىڭ سولتۇستىك-باتىس بوكتەرىن الىپ جا­تىر. ۇلتتىق پاركتىڭ اۋماعىندا وگەم, سايرامسۋ, قاسقاسۋ, بىركولىك, ماشات, داۋبابا جانە كوكبۇلاق وزەندەرى اعىپ وتەدى. پارك تەرريتورياسىندا 7 تابيعات زوناسى بار, شولەيتتەن باستاپ تاۋ زوناسىنا دەيىن. مۇندا وسىمدىكتىڭ – 1 635, سۇتقورەكتىلەردىڭ – 59, قۇستاردىڭ 300 ءتۇرى كەزدەسەدى.

تابيعي پاركتە 11 تۋريستىك باعىت ورنا­لاسقان. اتاپ ايتقاندا, ساياحاتشىلار ماقپال, سۋسىڭگەن, سايرامسۋ كولى, سارىايعىر, بوزتورعاي وزەنى, سازاتا وزەنىنىڭ پەتروگليفتەرى, ۆلاديسلاۆ شىڭى, قاسقاسۋ-سۋسىڭگەن, قۇس بازارى, ۇشباستوبە ەسكى قونىسى, سارىايعىر وزە­نى بويىنداعى شاتقالدار سەكىلدى باعىت­تاردى ارالاي الادى. 11 باعىتتىڭ جالپى ۇزىندىعى – 701 شاقىرىم. ونىڭ 250 شاقىرىمى – جاياۋ, 263 شاقىرىمى – اتتىلى جانە 186 شاقىرىمى – ءاۆتومو­بيل­دى باعىت. ساياحاتتاۋ ءتۇرىن تۋريستەر ءوز ىڭعايىنا قاراي تاڭداي الادى. مۇنداعى ەڭ سۇرانىسقا يە باعىت – تەڭىز دەڭگەيى­نەن 2 300 م بيىكتىكتە ورنالاسقان تومەنگى سايرامسۋ كولى. ونىڭ قازانشۇڭقىرى گيتارا اسپابىنا ۇقساپ كەتەدى. سۋ­دىڭ مولدىرلىگى سونشالىق, ءتىپتى ەڭ تەرەڭ جەردىڭ وزىندە كولدىڭ ءتۇبىن كورۋگە بولادى. كەلەتىن تۋريستەردىڭ دە نازارىن تارتىپ تۇراتىن وسى كول.

ءبىز تابيعي پارككە تۋريستىك ماۋسىم اياقتالعان كەزدە بارعاندىقتان, اسا جەڭىل جولدى تاڭداپ, سايرامسۋ كو­لىنە جول تارتتىق. سايرامسۋعا بارار جولدا وڭتۇستىك وڭىردەگى ەڭ بيىك بەس شىڭ الىستان مەنمۇندالاپ تۇرادى. ولار­دىڭ ىشىندەگى ەڭ بيىگى – 4 299 مەتردى قۇرايتىن سايرام شىڭى. سونىمەن قا­تار رەتتىلىك بويىنشا سايرام شىڭى­نان كەيىن «شىمكەنت», ء«ايۋتور», «سولي­دارنوست», «ەڭبەك», «يگلا», «قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى», «التۋس» جانە سارى­ايعىر شىڭدارى تۇرادى. تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى, بۇل شىڭدار الپي­نيست­تەردىڭ سۇيىكتى جاتتىعۋ ورنىنا اينالعان.

كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا مۇندا جىل سايىن الپينيادا ۇيىمداستىرىلاتىن بولعان. وعان كسرو قۇرامىنا كىرەتىن 15 ەلدىڭ ەڭ مىقتى دەگەن مىڭنان اسا ءالپينيسى قاتىسىپ, جارىس كوركىن قىز­دىرعان. بۇل يگى ءداستۇر ءالى كۇنگە دەيىن جال­عاسىپ كەلەدى. بىراق قاتىسۋشىلار سانى بۇ­گىندە 100-گە دە جەتپەيتىن كو­رىنە­دى. سون­داي-اق مۇندا جىل سايىن جاز مەز­گى­لىندە بالالار لاگەرى دە ۇيىم­داس­تىرىلادى.

 شىرايلى شاھار ءتۋريزمى

ساپارىمىزدىڭ سوڭعى كۇنىندە ءۇشىن­شى مەگاپوليستىڭ تۋريزمىمەن تانىسۋعا مۇمكىندىك الدىق. ەلىمىزدىڭ ەڭ كونە قالالارىنىڭ ءبىرى سانالاتىن شىمكەنت شاھارىندا دا تۋريزم سالاسى دۇرىس جولعا قويىلعان.

ورتاعاسىرلىق قالالاردىڭ ستيلىن­دەگى بەكىنىس بولىپ قايتا قالپىنا كەل­تىرىلگەن «تسيتادەل» قالاشىعى از ۋاقىت­تىڭ ىشىندە شىمكەنتتىڭ جارقىن تۋ­ريس­تىك برەندىنە, قالا تۇرعىندارى مەن قوناق­تارى ءۇشىن ايرىقشا ورىنعا اينالىپ ۇلگەردى. «تسيتادەل» – شىمكەنت قالاسىنىڭ بىرەگەي مادەني-تاريحي ايما­عى, بۇرىندارى ەجەلگى قالاشىقتىڭ بەكى­نىسى بولعان جەردە ورنالاسقان.

جەراستى ارحەولوگيالىق قازبا جۇ­مىس­تارى ناتيجەسىندە تابىلعان ءاربىر جادىگەر «تسيتادەل» مۋزەيىنىڭ نەگىزگى ەكسپوناتتارى رەتىندە ساقتالىپ, قالا تاريحىنان شىنايى سىر شەرتەدى. قالاشىقتا اشىق اسپان استىنداعى مۇراجاي, امفيتەاتر, گالەرەيالار, جادىگەرلەر, قولونەر بۇيىمدارى, ەجەلگى جانە ورتاعاسىرلىق قالانىڭ دامۋ ديناميكاسىن سيپاتتايتىن وزگە دە قىزىقتى نىساندار كوپ.

سونىمەن قاتار تۋريستەر ەڭ كوپ كە­لەتىن بايدىبەك بي ەسكەرتكىشى, «قازىنا» ەتنو-كەشەنى, ا.اسقاروۆ اتىنداعى دەن­درو­­ساياباعى, «قوشقار اتا» وزەنىنىڭ جاعا­­لاۋىندا بولىپ, Visit Shymkent تۋريس­تىك اقپاراتتىق ورتالىعىنىڭ جۇ­مى­سى­مەن تانىسىپ, قالانىڭ تۋريزم سالا­سىنا قاتىستى ماعلۇمات الدىق. ما­سە­لەن, كەيىنگى 9 ايدا شىمكەنتكە 230 مىڭ­عا جۋىق تۋريست كەلگەن. وتكەن جىل­دارداعى ستاتيستيكامەن سا­لىس­تىرعاندا بيىل 2-3 ەسەگە كوپ. ءۇشىنشى مەگاپوليسكە كەلەتىن تۋريس­تەردىڭ باسىم كوپشىلىگى – رەسەي, وزبەكستان, تۇركيا جانە قىرعىزستاننىڭ ازا­ماتتارى ەكەن.