الاش ارىستارى ارداقتالدى

كەشەندى ەسكەرتكىشتەگى ءالي­حان بوكەيحان, احمەت باي­تۇر­سىن ۇلى, مىرجاقىپ دۋلات­ ۇلى, مۇستافا شوقاي, مۇحا­مەد­­جان تىنىشباي ۇلى, جۇسىپ­بەك ايماۋىت ۇلى, ماعجان جۇما­باەۆ, ءالىمحان ەرمەك ۇلى, جاھان­­شا دوسمۇحامەد ۇلى مۇ­سىن­­دەرى ورناتىلعان تۇعىر­دىڭ ەكى جاعىندا 140 الاش زيالى­لارىنىڭ ەسىمى تاڭبالانعان. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ: «الاش قاي­رات­كەرلەرى وتكەن عاسىردىڭ با­سىن­دا تاۋەلسىزدىك يدەيالارىن حالىق اراسىندا دارىپتەۋگە زور ەڭبەك ءسىڭىرىپ, ازاتتىق جولىن­دا قۇربان بولدى. الاش ارىس­تارىنىڭ اسىل مۇراسىن جاس­تارى­مىزعا جانە بۇكىل الەمگە پاش ەتۋىمىز كەرەك» دەگەن سوزدەرى دە ويىپ جازىلعان. ەسكەرتكىشتىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن زيالى قاۋىم وكىلدەرى, قوعام قايراتكەرلەرى, تاريحشىلار مەن قالامگەرلەر قاتىستى. سالتاناتتى راسىمدە ءسوز العاندار مەتسەنات بەكەت تۇر­عاراەۆ پەن جەرگىلىكتى اكىمدىكتىڭ ۇيلەسىمدى ىسىنە ريزاشىلىقتارىن ءبىلدىردى. الاش يدەياسى, الاش اما­ناتى تۋرالى ءسوز قوزعادى. ۇلت­­تىق دەموكراتيالىق مەملەكەت قۇرۋ الاش ارىستارى ۇسىنعان يدەيا­نىڭ نەگىزى ەكەنى دە ايتىلدى. الاش يدەياسىن تۋ ەتىپ كوتەرگەن ازاماتتاردى جەر, جەردىڭ استى مەن ۇستىندەگى بايلىق قازاق­­تىڭ يگىلىگىنە جۇمسالۋى, ءتىل, ءدىن جانە ءدىل ۇستەمدىگى, ۇلتتىق ءداس­تۇر مەن تاۋەلسىز عىلىمعا نەگىز­دەل­گەن, زاڭعا سۇيەنگەن ۇلتتىق دەموكراتيالىق مەملەكەت قۇرۋ سىندى ماقسات بىرىكتىردى. وسى ماقسات-مۇراتتاردىڭ جولىندا ولار ەشتەڭەدەن ايانعان جوق. عالىمدار, سونداي-اق الاش قايراتكەرلەرى تۋعان حالقىن قالاي ءسۇيۋدىڭ, ونىڭ مۇڭ-مۇددە­سىن ءارتۇرلى ساياسي جاعدايلاردا قالاي قورعاۋدىڭ, وتانعا ادال جانە رياسىز قىزمەت ەتۋدىڭ تەڭ­دەسسىز ۇلگىسىن كورسەتكەنىن بۇ­گىنگى ۇرپاققا ۇلگى ەتتى. تاۋەل­سىز ەل بولامىز دەسەك, الاش قاعي­داتتارى مەن ۇستانىمىن ۇلگى ەتۋگە شاقىردى. ەركىن ەل­دىڭ ەرتەڭى قانداي بولاتىنى بۇگىن­گى­­لەردىڭ ءىس-ارەكەتتەرىنەن باس­تا­لا­­تىنىن ەسكەرتتى. وسى ءبىر يگى ىستەرگە باستاماشى بولىپ, ۇيىم­داستىرىپ جۇرگەن «جەتى جارعى جانە قوجابەرگەن جىراۋ» حالىقارالىق قوعامدىق قايى­رىم­دىلىق قورىنىڭ توراعاسى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, قازاقستاننىڭ ەڭ­بەك سىڭىرگەن قايراتكەرى بەكەت تۇر­عاراەۆقا العىستارىن جەت­كىزدى. مىسالى, قازىعۇرت اۋدانى­نىڭ اكىمى ارمان ابدۋللاەۆ ءوز سوزىندە الاش قوزعالىسى قا­زاق­تىڭ سان عاسىرلى تاريحىن­داعى ەڭ جارقىن, ەڭ ايبىندى وقيعا ەكەنىن اتاپ ءوتتى. «ەل­باسى ن.نازارباەۆتىڭ «بولا­شاققا باعدار: رۋحاني جاڭ­عىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا سا­لىن­عان «بابالار رۋحىنا تاعزىم» كەشەنىندە الاش ارىس­تارى, اسىل انا, قاجىمۇقان مۇڭايتپاسوۆ ەسكەرتكىشتەرىنىڭ اشىلۋى اۋدان حالقىنىڭ عانا ەمەس, جالپى ەلىمىزدىڭ ۇلكەن قۋا­نى­شى مەن ماقتانىشى. ءبىز جاڭا داۋىرگە قادام باسىپ كەلە جاتقان ەگەمەن ەلمىز. بىراق وتكەندى ۇمىتپايمىز. ويت­كەنى با­با­لارىمىزدىڭ ەلى­مىز ءۇشىن اتقارعان ەڭبەكتەرى ۇرپاق­قا ونە­گە بولىپ, جاستاردى وتان­شىل­دىق رۋحتا تاربيەلەۋگە تاماشا ۇلگى بولىپ قالا بەرەدى», دەدى اۋدان اكىمى. ال مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى قۋانىش ايتاحانوۆ تاۋەلسىزدىگىمىزدى ماڭ­گىلىك ەتۋ ءۇشىن ەل تاري­حىن تەرەڭ زەرتتەۋ قاجەت ەكەنىن ايتىپ ءوتتى. «وسىدان ونشاقتى جىل بۇرىن مىنا توبە اۋىلدىڭ قوزى-لاعى جايىلىپ جۇرەتىن جوتا بولاتىن. ال ەندى قازىر قازاق حالقىنىڭ تاريحي-تانىمدىق كەشەنىنە اينالدى. ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇك­پىرىندە ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 30 جىلدىعى قارساڭىندا كوپتەگەن جۇمىس اتقارىلىپ جاتىر», دەدى ق.ايتاحانوۆ. پروفەسسور,  قازاقستانىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى ومىرزاق وزعانباەۆ بيىل قاراعاندى وبلىسىندا الاش قايراتكەرى ءاليحان نۇرمۇحانبەت ۇلى اتىن­داعى اۋدان, سەمەيدە ۋنيۆەرسيتەت اشىلعانىن, سونداي-اق سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ كوپتەگەن مەكتەبىنە الاش قاي­رات­كەرلەرىنىڭ ەسىمى بەرىل­گەنىن جەتكىزدى. «ەسكەرتكىش ەلى­مىز­دى بىرلىككە شاقىرادى. ءبىز قا­شاندا وسى قازىعۇرتتان قايتا جان­دانعانبىز. قازىعۇرت ءبىز­دىڭ كيەلى جەرىمىز, ءبىزدىڭ جاڭعىرۋى­مىزدىڭ باستاۋى. سوندىقتان بۇل ەسكەرتكىش قاشاندا جاستار­دىڭ اسىرەسە, بىلىمگە, عىلىمعا ۇم­تىل­عان ۇرپاقتىڭ كەلىپ, تاعزىم ەتە­تىن, ءتالىم الاتىن جەرى بولا­دى. بۇيىرسا الاشتانۋ جال­عا­سادى. الاش بولىپ ويانىپ, الاش بولىپ ءجۇرۋىمىز كەرەك, 24 ساعا­تىمىز جاۋاپكەرشىلىك بولۋعا ءتيىس. بۇل ەسكەرتكىش سوعان شا­قىرىپ تۇر», دەدى فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, اكادەميك ديحان قام­زابەك ۇلى. سونىمەن بىرگە وسى كۇنى «اناعا تاعزىم» جانە قاجى­مۇقان مۇڭايتپاسوۆقا ارنالعان ەسكەرتكىشتەردىڭ دە اشىلۋ سالتاناتى ءوتتى. داڭقتى بالۋاننىڭ 150 جىلدىعىنا ارنالعان ەسكەرتكىشكە جانە انانىڭ مەيىرىمى سۋرەتتەلگەن ونەر تۋىندىسىنا قوناقتار وڭ باعاسىن بەردى. بەلگىلى اقىن, جازۋشى نارماحان بەگاليەۆ كۇش ات­اسى قاجىمۇقان مۇڭايتپاسوۆ ەس­كەرتكىشىنىڭ ماڭىزىنا توق­تا­لىپ, وسى يگى ءىستى جۇزەگە اسىر­عان بەكەت تۇرعاراەۆقا «قاجى­مۇ­ق­ان قاعاناتى» كىتابىن تارتۋ ەتتى.

ال شىمكەنتتەگى م.اۋەزوۆ اتىنداعى وڭتۇستىك قازاقستان ۋنيۆەر­سيتەتىندە وتكەن «الاش رۋ­حانياتى جانە تاۋەلسىزدىك» اتتى رەسپۋبليكالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيادا عالىمدار الاش قوزعالىسى, ۇلت­تىڭ ۇلى تۇلعالارى – الاش­­تىڭ قايراتكەرلەرى, ساياسي قۋ­عىن-سۇرگىن, اشارشىلىق زارداپتارى تەرەڭ زەرتتەلىپ زەردەلەنگەن باياندامالار جاسادى. كونفەرەنتسيانىڭ پلە­نار­­لىق ءماجىلىسىن «جەتى جار­عى جانە قوجابەرگەن جىراۋ» حا­لىق­ارالىق قوعامدىق قايى­رىم­دىلىق قورىنىڭ تور­اعاسى ب.تۇرعارا ۇلى مەن تاريح عى­لىم­دارىنىڭ دوكتورى, پرو­فەسسور, اكادەميك, م.اۋەزوۆ اتىن­داعى وقۋ باسقار­ما تور­اعاسى – رەكتورى داريا قوجام­جاروۆا اشتى. كونفەرەنتسيا جۇمى­سى­نا ۇعا اكادەميكتەرى, سونداي-اق اكادەميانىڭ كوررەسپون­دەنت-مۇشەسى, عىلىم دوكتورلارى, عىلىم كانديداتتارى, سونىمەن قاتار مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى, پارلامەنت دەپۋتاتتارى, وبلىستىڭ جانە قالالىق ماسليحاتتىڭ دەپۋتاتتارى, شىمكەنت قالاسىنىڭ, تۇركىستان وبلىسىنىڭ زيالى قاۋىم وكىلدەرى, ۋنيۆەرسيتەت وقىتۋشىلارى قاتىستى. «كە­شەگى وتكەن ارىستارىمىز «ويان قازاق» دەپ ۇران سالىپ, سول جولدا ەڭبەكتەنسە, بۇگىنگى ۇلت زيالىلارى «ويلان قازاق» دەپ, جاھاندانۋ زامانىندا ۇلت­تىق بولمىسىمىزدى جوعالتىپ, ۇرلاتىپ الماي, اتا-بابا ءداس­تۇرىن ساقتاي وتىرىپ, زامان تالا­بى­نا ساي ءوسىپ-وركەندەۋىمىز جاي­لى ۇلاعاتتى ۇسىنىستار اي­تىپ كەلەدى. تارلان تاريحشىلارى­مىز مۇراعاتتارداعى سارعايعان قۇجاتتاردى زەردەلەپ, زەرتتەپ, تاريح شىندىعىن اشىپ, حالىقتىڭ ساناسىنا ساۋ­لە ءتۇسىرىپ, وتكەننەن ساباق الىپ, بولاشاعىمىزدى دۇرىس با­عام­داۋعا قاجىرلى قايرات­كەر­لىك قىزمەت اتقارۋدا. اشار­شى­لىق جايلى ماسەلە كوتەرۋ ەگەمەندىكتىڭ قادىرىن تەرەڭ ءتۇسى­نۋ جانە تاريحتان تاع­لىم الۋ ءۇشىن دە قاجەت. «تا­ريح­­تى داۋ­رىقپا داۋ ءۇشىن ەمەس, دا­مىل­سىز دامۋ ءۇشىن پاي­دا­لانۋ­­دىڭ ماڭىزى زور» دەگەن پرە­زي­دەنتىمىزدىڭ تاريحشىلارعا قارا­تىپ ايتقان قاعيداسىنىڭ ءمان-ماڭىزى وسىنى مەڭزەيدى. حال­قىمىزعا اشارشىلىقتىڭ اششى اقيقاتىن عالىمدارى­مىز عا­نا اشىپ, دالەلدى تۇردە جەت­كى­زە الادى. تاريحقا قاتىس­تى قو­عام­­دىق وي, عىلىمي پىكىر­گە نە­گىز­دەلۋى كەرەك. حالقى­مىز­دا ء«ولى رازى بولماي, ءتىرى بايى­ماي­­­دى» دەگەن بار. ياعني حح عا­­­سىر­­داعى اشارشىلىقتىڭ قۋ­عىن-سۇر­­گىن­نىڭ, ودان وزگە دە وقي­­عا­­لاردىڭ ورنىن انىقتاۋ قا­جەت. سوندا عانا بىزدەر وتكەن عا­سىر­دىڭ بۇرمالانعان تۇستارىن اشىپ ايتىپ, ارۋاقتار الدىندا ار تا­ز­ا­لىعىمىزدى ساقتايمىز. ءبىز عى­لىمي ورتاعا الىپ شىعىپ وتىر­عان سوزاق كوتەرىلىسى جايلى الپىس جىل اۋىز اشپاي كەل­دىك, تەك تاۋەلسىزدىك تۇسىندا عانا تام-تۇمداپ ايتىلا باستاسا, مىنە, 30 جىلدىق ۇلى مەرەكەمىز­دىڭ قارساڭىندا, تاريحتىڭ تار كەزە­ڭىن كەڭىنەن تالداۋى­مىز­عا مەملەكەت باسشىسىنىڭ ۇندەۋى جول اشىپ بەردى. ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جانە اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنىنە وراي ۇندەۋىندە پرەزيدەنت: ء«بىز جازىقسىز جازالانعانداردىڭ ارقايسىسىن ەستە ساقتاۋ ار­قىلى عانا كەمەل كەلەشەككە جول اشامىز. بولاشاقتىڭ بەرىك نەگىزى تاۋەلسىزدىكتەن باستاۋ الادى. وتكەن عاسىرداعى ەڭ قي­لى كەزەڭنىڭ بىرىندە جازىقسىز جاپا شەككەندەردىڭ رۋحىنا تاعزىم ەتۋ – بارشامىزدىڭ پەر­زەنتتىك بورىشىمىز», دەدى. شىندىق پەن ادىلدىك تامىرلاس ۇعىمدار. ادىلدىكتەن اۋىتقىپ, شىندىقتى قانشا بۇرمالاساڭ دا, تاريح تارازىسى ەرتەلى-كەش ءبارىنىڭ بەتىن اشىپ, ءوز ورنىنا قوياتىنىنا كوز جەتكىزىپ كەلەمىز. وسى جولدا ەڭبەكتەنىپ جۇرگەن تاريحشىلارىمىز بەن ىزدەنۋشىلەرىمىزدەن كۇتەرىمىز مول جانە ولاردىڭ ەڭبەكتەرىنە ەرەكشە باعا بەرىپ, ولارعا مەملەكەت پەن قوعامدىق ۇيىمدار تاراپىنان ماتەريالدىق جانە مورالدىق قولداۋدىڭ قانداي ءتۇرى بولسا دا كورسەتىلۋى ءتيىس دەپ ەسەپتەيمىز», دەدى كونفەرەنتسيادا بەكەت تۇرعاراەۆ. كونفەرەنتسيانىڭ قورىتىندى رەزوليۋتسياسىندا جاسالعان باياندامالاردىڭ كوميسسيا جۇمىسىنىڭ نازارىنا الىنۋى, حح عاسىردىڭ باسىنداعى ورتالىق ازياداعى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستار, ۇلتتىق مەملەكەت قۇرۋ يدەيالارىنىڭ توعىسىنداعى «الاش» پارتياسىنىڭ ءرولى, ماڭىزى, مەملەكەت قۇرۋداعى تاجىريبەسىن «الەمنىڭ قازىرگى زامان تاريحى» پانىنە ەنگىزۋ, «بابالار رۋحىنا تاعزىم» كە­شەنىندە اشىلعان «الاش ارىس­تارى» ەسكەرتكىشى جانە «سوزاق قاسىرەتى مەموريالىن» اشىق اسپان استىنداعى مەملەكەتتىك مۋزەيلەر مەن ەسكەرتكىشتەرى تىزبەسىنە ەنگىزۋ سىندى بىرقاتار ۇسىنىس قامتىلىپ, ۇكىمەتكە كونفەرەنتسيانىڭ ۇيىمداستىرۋ كوميتەتىنە جولداۋ جونىندە شەشىم قابىلداندى.

سونداي-اق يگى ءىس سوزاق اۋدانىندا جالعاسىن تاۋىپ, «سوزاق قاسىرەتى» مەموريالى اشىلدى. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 30 جىلدىعىنا وراي اشىل­عان مەموريال وتكەن عاسىردىڭ 30-جىلدارى ەلىمىزدەگى اشار­شى­لىقتا جانە سوزاق كوتەرى­لىسىندە قۇربان بولعان مىڭداعان شەيىتكە ارنالعان. سوزاق اۋىل وكرۋگىنە كىرەتىن كۇرە جول­دىڭ بويىنداعى «جاستار» سايا­باعىندا ورناتىلعان مەموريال دەمەۋشىلەر كومەگىمەن سالىنعان. ۇزىندىعى 8 مەتر بولاتىن مەموريالدا سوزاق قاسىرەتى جايلى تولىق ماعلۇمات بەرەتىن كوك تاقتا قويىلعان. الدىنا كوتەرىلىس پەن اشارشىلىق دەرەكتەرى جازىلعان ەسكەرتكىش ورناتىلعان. اشىلۋ سالتاناتىندا تۇركىستان وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى ساكەن قالقامانوۆ ءسوز سويلەپ, تاريحىمىزداعى ماڭىزدى وقيعالار ۇرپاق ساناسىندا قالاتىنىن, ەلىمىز ءۇشىن سوزاقتىڭ ورنى ەرەكشە ەكەنىنە توقتالدى. اكادەميك مامبەت قويگەلدى, ءال-فارابي اتىن­داعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەر­سي­تەتى­نىڭ پروفەسسورى, تاريح عىلىم­­دارىنىڭ دوكتورى تالاس ومار­بەكوۆ جانە تاعى باسقا ەل ازا­مات­­تارى بۇل باستاماعا جوعارى باعا بەردى. ايتا كەتە­لىك, يگى ءىستى ۇيىم­داستىرىپ, دە­مەۋ­­شى­لىك جاسا­عان­دار قاتا­رىن­­دا ورىنبەك ءىبى­جانوۆ, بەكەت تۇر­عاراەۆ, سەكسەن­باي تۇرىس­بەكوۆ سىندى تاعى باسقا قادىرلى ەل ازاماتتارى بار.

تۇركىستان وبلىسى