توكيودا تۇگەلدەي دەرلىك ۇتىلدىق. نەگە؟

اڭگىمەمىزدى گرەك-ريم كۇ­رە­سىنەن باستاعانامىز ءجون. سپورت­تىڭ بۇل تۇرىندە جەڭىسپەن ورىلگەن باي ءداستۇرىمىز بار. كسرو ءداۋىرىنىڭ وزىندە ءبىزدىڭ ەلدەن مىقتى با­لۋاندار كوپتەپ شىقتى. اتاپ ايتساق, داڭقى جەر جارعان ۆالەري رەزانتسەۆ ەكى دۇركىن وليمپيادا چەمپيونى اتاندى. بۇل اتاققا ول 1972 جىلى ميۋنحەندە جانە 1976 جىلى مونرەالدا قول جەتكىزدى. ودان بۇرىن اناتولي كولەسوۆ پەن ۆلاديمير باكۋلين ولجاعا كەنەلدى. كولەسوۆ 1964 جىلى تو­كيودا توپ جارسا, باكۋلين 1968 جىلى مەحيكودا كۇمىس مەدالدى موينىنا ءىلدى. سونداي-اق ميۋنحەن وليم­پياداسىندا اناتولي نا­­زارەنكو كۇمىسكە قول سوزسا, مونرەالدا اناتولي بىكوۆ باس جۇلدەنى قانجىعاسىنا بايلادى.

1980 جىلى ماسكەۋدە الاۋى تۇتانعان وليمپيا ويىندارىندا ءۇش بىردەي وتانداسىمىز جەڭىس تۇعىرىنا كوتەرىلدى. جاقسىلىق ۇشكەمپىروۆ پەن ءشامىل سەرىكوۆ قارسىلاستارىن قوعاداي جاپىرىپ, التىن تۇعىردان قول بۇلعاعاندا, بارشا قازاق جۇرتى بوركىن اسپانعا اتىپ قۋاندى. ءدال سول جارىستا اناتولي بىكوۆ ەكىنشى ورىنعا تابان تىرەدى. 1988 جىلى سەۋلدە داۋلەت تۇرلىحانوۆ كۇمىسپەن كۇپتەلسە, 1992 جىلى بارسەلونادا قازاقتىڭ قايسار ۇلى قولا مەدال­دى موينىندا جارقىراتتى. با­يىپتاپ قاراساڭىزدار, كەڭەس ودا­عى داۋىرىندە قازاقستاننىڭ با­لۋاندارى 6 التىن, 4 كۇمىس جانە 1 قولا مەدالدى ولجالاعان ەكەن. ەگەر 1964-1992 جىلدار ارا­لىعىندا الاۋى تۇتانعان وليم­پيا ويىندارىندا جەرلەستەرىمىز دەربەس مەملەكەتتىڭ تۋى اس­تىن­دا ونەر كورسەتكەندە, جالپى­كو­ماندالىق ەسەپتە ءتورتىنشى ورىن­عا تۇراقتايتىن ەدى. ال­دىمىزدا تەك كسرو, ماجارستان جانە بولگاريا قۇرامالارى. مىنە, كەڭەس وداعى تۇسىندا قازاقستاندىق بالۋاندار وسىنداي وراسان تابىسقا قول جەتكىزدى.

تاۋەلسىز ەلدىڭ تۇلەكتەرى رە­تىندە قازاقستان العاش رەت 1996 جىلى اتلانتا وليمپياداسىنا قاتىستى. سول جارىستا يۋري مەل­نيچەنكو تەڭدەسسىز دەپ تا­نىلدى. وكىنىشكە قاراي, سول كەز­دەن بەرى ءبىزدىڭ بالۋاندارعا باس جۇلدە بىردە-ءبىر رەت بۇيىرعان جوق. دەسەك تە تورتجىلدىقتىڭ باستى دوداسىندا ءانۇرانىمىز شىرقالماسا دا, ارا-تۇرا تۋىمىز كوكتە جەلبىرەدى. تارقاتىپ ايتساق, 2000 جىلى سيدنەيدەن قور­جى­نىمىز بوس قايتتى. 2004 جىلى افي­نادا گەورگي تسۋرتسۋميا في­نالدا ۇتىلسا, محيتار مانۋكيان ۇزدىك ۇشتىكتى قورىتىندىلادى. 2008 جىلى نۇرباقىت تەڭىزباەۆ پەن اسەت مامبەتوۆ قولا مە­دال­د­ى يەلەندى. ارادا ءبىراز ۋا­قىت وتكەن سوڭ ءبىراز بالۋانعا «دو­پينگ قولداندى» دەگەن ايىپ تا-ع­ىل­­­دى. سونىڭ سالدارىنان اسەت جۇل­د­ەدەن قاعىلسا, نۇرباقىتتىڭ قولاسى كۇمىسكە الماستىرىلدى. 2012 جىلى لوندوندا دانيال گادجيەۆ ءۇشىنشى ساتىعا جايعاستى. بىراق ول دا قازاقستاننىڭ تۋماسى ەمەس. داعىستاننىڭ كيزيليۋرت قالاسىندا تۋىپ-وسكەن دانيال كەزىندە رەسەيدىڭ تۋى استىندا ونەر كورسەتتى. ۋاقىت وزا قازاقستانعا قونىس اۋدارىپ, بەلگىلى باپ­كەر مارات تۇرلىحانوۆتىڭ جەتەك­شىلىگىمەن جاتتىقتى.

2016 جىلى ريو-دە-جانەيرو وليمپياداسىندا قازاقستاننىڭ گرەك-ريم كۇرەسى شەبەرلەرى تەگىس­تەي ۇتىلدى. ءدال سول جاعداي بيىل توكيودا دا قايتالاندى. بىراق بۇل جولى بۇلاي بولماۋى ءتيىس ەدى. سەبەبى ەلىمىزدە كۇرەس سالاسىن باسقارىپ وتىرعان ازاماتتار تا­راپىنان وسى باعىتتا كوپ جۇ­مىس اتقارىلدى. ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە, وليمپيا ويىندارىنىڭ جول­داماسى تاراتىلعان ەكى بىر­دەي ءدۇبىرلى دودا قازاقستاندا ۇيىم­داستىرىلدى. بىراق ءبىزدىڭ جىگىت­تەر ءوز مۇمكىندىكتەرىن ۇتىمدى پاي­­دالانا العان جوق. نۇر-سۇل­تاندا جالاۋى جەلبىرەگەن الەم چەم­پيوناتىندا نەبارى ەكى لي­تسەن­­زياعا قول جەتكىزە الدىق. ەگەر وليمپيادا سايىستارى التى سال­ماق دارەجەسى بويىنشا وتە­تىنىن ەسكەرسەك, بۇل تىم ناشار كورسەتكىش ەدى. ول جولدامالاردى – مەيرامبەك ايناعۇلوۆ (60 كيلو) پەن اسحات دىلمۇحامەدوۆ (77 كيلو) يەلەندى. ەكىنشى ىرىكتەۋ ءتۋرنيرى الماتىدا ۇيىمداستىرىلدى. بۇل جولى تەك نۇرسۇلتان تۇرسىنوۆتىڭ (87 كيلو) باعى جاندى. وكىنىشكە قاراي, مەيىرجان شەرماحانبەت (67 كيلو), ولجاس سىرلىباي (87 كيلو) جانە گەورگي تسۋرتسۋميا (130 كيلو) وزدەرىنە ارتىلعان سە­نىم­دى اقتاي المادى.

سوڭعى ليتسەنزيالىق ءتۋرنيردىڭ شىمىلدىعى بولگاريانىڭ باس شاھارى – سوفيادا ءتۇرىلدى. وسى سىناققا قاتىسقان بالۋان­دارى­مىزدىڭ ۇشەۋى دە ەلگە ەڭسە­لەرى ءتۇسىپ قايتتى. ولار – ال­مات كەبىسباەۆ (67 كيلو), ولجاس سىر­­لىباي (87 كيلو) جانە ءالىم­­حان سىزدىقوۆ (130 كيلو). وسى­لايشا, وليمپيا ويىندارىنادا قا­زاقستاننىڭ ءۇش-اق بالۋانى كۇش سىناسۋ قۇرمەتىنە بولەندى. ۇلتتىق قۇراما باپكەرلەرى مەي­رام­بەك ايناعۇلوۆ پەن نۇر­سۇلتان تۇرسىنوۆتى (87 كيلو) كو­مان­دادا قالدىردى دا, اسحات دىل­مۇ­حا­­مەدوۆتى دەمەۋ جادىراەۆپەن ال­ماستىرۋدى ءجون كوردى.

جالپى, جولدامالار ساراپقا سالىناتىن جارىستار وتەتىن كەزدىڭ وزىندە-اق «كىمدەر ەل نامىسىن قور­عاۋى ءتيىس؟» دەگەن ماسەلە تو­ڭىرەگىندە ءبىراز اڭگىمە ءوربىدى. ما­سەلەن, مەيرامبەكتىڭ ورنىنا ايداس سۇلتانعالي بارعانى ءجون دەگەندەر بولدى. سىر بويىنىڭ وكىلى 2018 جىلى بۋداپەشتتە الەم چەمپيوناتىنىڭ قولا جۇلدەگەرى اتاندى. مەيىرجان شەرماحانبەتتى ەكى بىردەي ىرىكتەۋگە قوسقانشا المات كەبىسباەۆقا مۇمكىندىك بەرۋ كەرەك ەدى دەگەن اڭگىمە دە شىقتى. ولجاس سىرلىبايعا قايتا-قايتا سەنىم ارتۋدىڭ قاجەتى جوق ەدى دەپ تە ايتىلدى.

وكىنىشكە قاراي, عالامدىق دودادا بەلدەسكەن ءۇش بالۋانىمىز دا سەنىم ۇدەسىنەن شىعا ال­مادى. بارلىعى دا العاشقى اينا­لىمدا ءسۇرىندى. ايناعۇلوۆ قىر­عىزستاندىق جولامان شار­شەنبەكوۆتەن 0:8 ەسەبىمەن ويسى­راي ۇتىلدى. جادىراەۆ جاپو­نيالىق شوحەي يابيكۋدىڭ وسال تۇسىن تابا المادى – 3:5. تۇر­سىنوۆ گەرمانيالىق دەنيس كۋد­لادان تىزە بۇكتى – 1:4. ءبىزدىڭ جىگىت­تەردى جەڭگەن بالۋانداردىڭ ەشقايسىسى فينالعا شىعا المادى. ناتيجەسىندە, قازاقستاندىق گرەك-ريم كۇرەسى شەبەرلەرى جۇبانىش باسەكەلەرىنە دە قاتىسا الماعان كۇيى ەلگە ەڭسەلەرى تۇسكەن كۇيدە ورالدى.

ايەلدەر كۇرەسىنەن دە ءۇش وتان­داسىمىز جارىس كورىگىن قىز­دىردى. بىراق ۇشەۋىنىڭ دە قادا­مى ءساتسىز بولدى. ريو وليم­پيا­داسىنىڭ قولا جۇلدە­گەرى ەلميرا سىزدىقوۆا (76 كيلو) قىرعىزستاندىق ايپەرى مەدەت­قىزىنا ەسە جىبەردى – 1:8. نۇر-سۇل­تانداعى دۇنيەجۇزىلىك دودا­دا ءۇشىنشى ورىنعا تابان تىرە­گەن ۆالەنتينا يسلاموۆا (50 كيلو) تۇساۋكەسكەر كەزدەسۋىندە ەكۆادورلىق لۋسيا گۋزمان پەرەس­تەن جەڭىلدى. تالاي ءىرى دۇرمەكتە ىسىلعان تاجىريبەلى تاتيانا احمەتوۆا (53 كيلو) دا العاشقى اينالىمنان اسا المادى. ول پول­شالىق روكسانا زاسيناعا جول بەردى.

ەركىن كۇرەس شەبەرلەرى ارا­سىندا نۇريسلام ساناەۆ (57 كيلو) قانا سەنىم ۇدەسىنەن شىعا الدى. رەسەيدىڭ تىۆا رەسپۋب­ليكاسىندا تۋىپ-وسكەن سپورت­شى ءوزىنىڭ جانكەشتىلىگى مەن تا­باندىلىعىنىڭ ارقاسىندا قولا مەدالدى موينىنا ءىلدى. العاشقى اينالىمداردا گۆينەيا-بيساۋدىڭ وكىلى ديامانتينو يۋنا فافە مەن جاپونيالىق يۋكي تاكاحاشيدى تىزە بۇكتىرگەن نۇريسلام جارتىلاي فينالدا ۇندىستاندىق راۆي كۋماردان ءبىراز ۇپاي وزىپ تۇردى. بىراق ودان ارىگە ونىڭ ءالى جەتپەدى. كۋمار ءبىزدىڭ جىگىتتىڭ وسال تۇسىن تاۋىپ كەتتى. ال قولا مەدال ءۇشىن تارتىستا نۇريسلام بولگاريالىق گەورگي ۆانگەلوۆتەن باسىم ءتۇستى.

ءدال ول بەلەسكە داۋلەت نياز­بەكوۆ (65 كيلو) پەن دانيار قاي­سانوۆتىڭ (74 كيلو) دا يەك ار­تۋىنا مۇمكىندىكتەرى بولدى. بىراق شەشۋشى تۇستا ولارعا تاباندىلىق جەتپىسپەدى. ەكەۋى دە قارسىلاستارىنان ويسىراي ۇتىلدى. داۋلەت شيرەك فينالدا ازەربايجاندىق گادجي اليەۆ پەن قولا مەدال ءۇشىن باسەكەدە ۇندىستاندىق باجرانگ باجرانگتىڭ الدىندا تىم دارمەنسىز كورىندى. دانيار جارتىلاي فينالدا رەسەيلىك زاۋىربەك سيداكوۆقا جانە ءۇشىنشى ورىن ءۇشىن سايىستا وزبەكستاندىق بەكزود ابدۋراحمونوۆقا جارىتىپ قار­سىلىق كورسەتە المادى. ءسوز جوق, ولار مىقتى قارسىلاستارعا تاپ بولدى. دەسەك تە ءبىزدىڭ جىگىتتەر دە وسالدار ساناتىنان ەمەس ەدى عوي. نيازبەكوۆ تە, قايسانوۆ تا قۇرلىق بىرىنشىلىكتەرىندە بىرنەشە مارتە دارا شىعىپ, الەم چەمپيوناتتارىندا جەڭىس تۇ­عىرىنا كوتەرىلگەن ساقا سپورت­شىلار. مىنە, وسى جايتتىڭ بار­لىعىن وي ەلەگىنەن وتكىزە وتى­رىپ, قازاقتىڭ ماقتاۋلى بالۋان­دارىنىڭ جاپونيا تورىن­دەگى جىگەرسىزدىگىنە كۇيىندىك.

اسا اۋىر سالماقتاعى يۋسۋپ باتىرمۋرزاەۆتىڭ گەرمانيالىق گەننادي گۋدينوۆيچتى 10:2 ەسەبىمەن ۇتىپ جاتىپ, «تۋشەگە» ءتۇسىپ قالعانىن مۇلدە تۇسىنە المادىق. جەرلەسىمىز تاعى ەكى ۇپاي العاندا ايقىن باسىمدىققا يە بولاتىن ەدى. بىراق ولاي بول­مادى. سىن ساعاتتا يۋسۋپتىڭ جۇي­كەسى سىر بەرىپ, قولدا تۇرعان جەڭىستى ۋىسىنان شىعارىپ الدى. ال ەرعالي الىشەرگە (97 كيلو) ەش وكپە ايتا المايمىز. تۇساۋكەسەر كەزدەسۋگە ءالجيردىڭ ءاپايتوسى شىقپاي قالىپ, ەكىنشى كەزەڭدە تۇركيالىق سۋلەيمان كارادەنيزبەن ايقاستى. باسەكە بارىسىندا قانداسىمىزدىڭ ءتورت ۇپايعا تاتيتىن ءادىسىن تورەشى ەكى بالمەن عانا باعالادى. ول ازداي, بولمايتىن جەردە قارسىلاسىنا ۇپاي قوسىپ بەردى. سونىڭ سال­دارىنان كارادەنيزدەن 7:8 ەسە­بىمەن ۇتىلعان ەرعالي جارىس جولىنان شىعىپ قالدى.

جالپى, كۇرەس تۇرلەرى بويىن­شا قازاقستاندىق بالۋاندار سۇ­رەڭسىز ناتيجە كورسەتتى. ەركىن كۇرەس شەبەرلەرىنىڭ كورسەتكىشىن «ورتاشا» دەپ باعالاۋعا بولادى. ويتكەنى ولار ءبىر قولاعا قول جەتكىزىپ, تاعى ەكى بالۋان ءۇشىنشى ورىن ءۇشىن تالاستى. ال گرەك-ريم كۇرەسى مەن ايەلدەر كۇرەسى شەبەرلەرىنىڭ ناتيجەسى ەش سىن كوتەرمەيدى. ولاردىڭ بارلىعى دا العاشقى كەزەڭنەن كەيىن كورەرمەندەر قاتارىنا قوسىلدى. ءبىر ايتا كەتەرلىگى, «كلاسسيكتەر» وسىمەن ءۇشىنشى وليمپيادادان قۇرالاقان ورالىپ وتىر. العاش رەت 2000 جىلى سيدنەيدەن قور­جىنىمىز بوس قايتقان, ودان كەيىن ريو-دە-جانەيرو مەن توكيودو جەر سيپاپ قالدىق. بۇل جاعداي وسى سالانىڭ تىزگىنىن ۇستاپ وتىرعان ازاماتتارعا وي سالۋى كەرەك. قازاقستاننىڭ سپورتتىق داڭقىن ارتتىرعان بالۋاندىق ونەردە وتە تومەن دەڭگەيگە تۇسكەنىمىز بارشا جانكۇيەردى كۇيىندىردى. مۇنى ەلدىگىمىزگە سىن دەۋىمىز كەرەك.