اۋىلدا دا, قالادا دا الەۋمەتتىك تەڭسىزدىكتىڭ ەتەك جايعاندىعى سونشالىق, سول ەلدىڭ ىشىندەگى اتتوبەلىندەي الەۋەتتى جاندار – بايلار, ال تۇرمىسى ورتادان تومەن جاندار كەدەيلەر بولىپ بولىنگەن. وعان ەت-قۇلاعىمىز ۇيرەنىپ تە قالعان ءتارىزدى. ءدال وسى جولداردى اق قاعازعا تۇسىرەر الدىندا ەل ىشىندە جوعارىدا ايتىلعان ماسەلەگە وراي ساۋالناما جۇرگىزگەن ەدىك.
اۋىلدا دا, قالادا دا الەۋمەتتىك تەڭسىزدىكتىڭ ەتەك جايعاندىعى سونشالىق, سول ەلدىڭ ىشىندەگى اتتوبەلىندەي الەۋەتتى جاندار – بايلار, ال تۇرمىسى ورتادان تومەن جاندار كەدەيلەر بولىپ بولىنگەن. وعان ەت-قۇلاعىمىز ۇيرەنىپ تە قالعان ءتارىزدى. ءدال وسى جولداردى اق قاعازعا تۇسىرەر الدىندا ەل ىشىندە جوعارىدا ايتىلعان ماسەلەگە وراي ساۋالناما جۇرگىزگەن ەدىك.قويىلعان سۇراق كوكەيلەرىندەگى كوپتەگەن كەلەڭسىزدىكتى ءدوپ باسقانىمەن حالىقتىڭ باسىم بولىگى ناقتى اتى-جوندەرىن ايتۋدان باس تارتتى. نەگە؟ ويتكەنى, وزدەرىن كوممەرسانتپىز دەپ تانىستىرعان جانداردىڭ دەنى بانكتەردەن نەسيە الىپ, قالادان ارزان باعاعا تۇتاستاي ازىق-ت ۇلىك پەن ونەركاسىپتىك زاتتاردى ساتىپ الىپ, اۋىلعا اپارىپ ساۋدالارىن جاساپ ءجۇر. راس, ءبىراز ادام ءتۇرلى سالا بويىنشا جەتىسپەۋشىلىكتەردى تىزبەلەپ, اتى-جوندەرىن اشىق ايتتى. ايتكەنمەن, ولار قالاي دا كورىنىپ قالعىسى كەلەتىن تۇراقسىز, ياعني وزىندىك ۇستانىمى جوق توپقا جاتارى حاق.
تۇتاستاي العاندا, الماتى وبلىسىندا «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ بارىسى تۋرالى مالىمەتكە جۇگىنسەك, سوڭعى ءۇش جىلدا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 15,3 ملرد. تەڭگە, ال وبلىستىق بيۋدجەتتەن 664,6 ملن. تەڭگە ءبولىنىپ, سول قاراجاتتى پايدالانۋ بارىسىندا 17 مىڭنان استام ادام جۇمىسپەن قامتىلعان. ناقتىلاي تۇسسەك, ءبىرىنشى باعىت بويىنشا اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردى دامىتۋعا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 2012 جىلى 1,2 ملرد. تەڭگە, اعىمداعى جىلى 8,4 ملرد. تەڭگە ءبولىنىپ, بىلتىرعى جىلى 26 جوبا ىسكە اسىرىلسا, بيىل جوبالار سانى 117-گە جەتكەن. ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردا 2912 ادام جۇمىسپەن قامتىلسا, ونىڭ ىشىندە 1285 ادام جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىقتارىنىڭ ىقپال ەتۋىمەن ورنالاسقان. ەكىنشى باعىت بويىنشا كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا 2011-2013 جىلدارى – 2157,2 ملن.تەڭگە, ونىڭ ىشىندە شاعىن نەسيە بەرۋگە 2135 ملن. تەڭگە, كاسىپكەرلىك نەگىزدەرىن وقىتۋعا 22,2 ملن. تەڭگە قاراستىرىلعان. باعدارلاما ءىس جۇزىنە اسقان كەزەڭدە 812 جەكە تۇلعاعا جانە قۇرامىندا 151 مۇشەسى بار 8 نەسيەلىك سەرىكتەستىككە شاعىن نەسيە بەرىلگەن. ءۇشىنشى باعىت بويىنشا كاسىپتىك وقىتۋمەن 7,1 مىڭ ادام قامتىلىپ, سونىڭ 78,5%-ى جۇمىسقا ورنالاستىرىلعان. الەۋمەتتىك جۇمىس ورىندارىنا 2,2 مىڭ ادام, جاستار تاجىريبەسىنە 1,9 مىڭ تۇلەك جىبەرىلگەن. ۋاقىتشا جۇمىس ىستەۋ تاجىريبەسىنەن ءوتۋ مەرزىمى اياقتالعان سوڭ, تۇراقتى جۇمىسقا 1,9 مىڭ ادام ورنالاستىرىلعان. اتالعان باعىت بويىنشا 2012 جىلى وبلىستىڭ 3 ەلدى مەكەنىندە 53 قىزمەتتىك ءۇي (50 جەكە جانە 3 كوپ قاباتتى) سالىنىپ, پايدالانۋعا بەرىلگەن. قىزمەتتىك تۇرعىن ۇيلەرگە باعدارلاما اياسىندا جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتىلگەن, ياعني ەڭبەككە قابىلەتتى – 310, بارلىعى 630 ادامى بار 150 وتباسى قونىس اۋدارعان. ەڭبەككە قابىلەتتى ادامداردىڭ ىشىنەن بۇگىنگى كۇنگە 259 ادام جۇمىس ىستەسە, 51 ايەل بالا كۇتىمىنە, دەنساۋلىعىنا بايلانىستى ۋاقىتشا ەڭبەككە جارامسىز دەپ تانىلعان. قونىس اۋدارعان وتباسىلارعا 8 ملن.تەڭگە كولەمىندە سۋبسيديا تولەنگەنى تاعى بار. باعدارلامانىڭ ىسكە اسىرىلۋى ەڭبەك رىنوگىنىڭ تۇراقتانۋىنا جانە جۇمىسسىزدىق دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋىنە ىقپال ەتكەن. 2011 جىلى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 5,6 پايىزدى قۇراعان بولسا, 2012 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا سول كورسەتكىش 5 پايىزعا دەيىن ازايعان.
ءسوزىمىز دالەلدى بولۋى ءۇشىن الماتى وبلىسى بويىنشا ستاتيستيكا دەپارتامەنتىنەن العان مالىمەتتەردى كەلتىرسەك, اعىمداعى جىلدىڭ 10 ايىندا وبلىس بويىنشا ورتاشا ايلىق ەڭبەكاقى 80158 تەڭگە بولدى. ال ءوندىرىس ورىندارى كوپتەپ اشىلعان ءارى ەلىمىزدەگى ەڭ ءىرى مەگاپوليس – الماتى قالاسىنىڭ ىرگەسىندە ورنالاسقان ىلە اۋدانى تۇرعىندارىنىڭ ورتاشا ايلىق ەڭبەكاقىلارى 111622 تەڭگە بولسا بۇل كورسەتكىش شالعايداعى رايىمبەك اۋدانىندا 58260 تەڭگە, سونداي اق سارقان اۋدانىندا 62886 تەڭگە بولىپ جالعاسادى. نەگىزى مەملەكەتتىك, مەملەكەتتىك ەمەس مەكەمەلەردە تۇراقتى جۇمىس ورنى بار جاندار تۇرمىسى بۇگىنگى قوعامدا ورتادان جوعارى بولىپ سانالادى. قۇدايعا شۇكىر, زەينەتكەرلەر دە قىسىلىپ-قىمتىرىلىپ وتىرعان جوق. بىراق ايلىق جالاقىلارى قالاي تارتسا دا قىسىلتاياڭعا تىرەپ, ايتەۋىر وتباسى قاجەتتىلىگىن تولىق قامتي المايتىن جاندار مەن باردى ۇقساتا الماي ارتىقتاۋ بولسا دا, اشىعىن ايتساق, پارىقسىزدىعىنان ارىلا المايتىن جانداردىڭ ايىرماسىن دا ەكشەگەن ءلازىم. سونداي-اق, بەس-التى باس مالىن وسىرە الماي, ۇلتاراقتاي جەرىن يگەرە الماي, اتا-ەنەنىڭ زەينەتاقىسىنا قاراپ وتىراتىندارمەن قاتار ءجۇرىپ, ەرىنبەي ەڭبەك ەتىپ سول ەڭبەكتىڭ وتەۋىن الا بىلەتىندەردىڭ اراسى جەر مەن كوكتەي. بۇل جەردە ايتايىن دەپ وتىرعان ويىمىز الەۋمەتتىڭ الەۋەتىن قالاي كوتەرۋ ماسەلەسى بولىپ وتىر عوي. ءبىر تاراپتى تۇقىرتىپ, ەكىنشى جاقتىڭ ايىزىن قاندىرا سان دەرەككە دايەكتەمە كەلتىرگەنىمىزبەن ەرتەڭ ونىڭ ناتيجەسى قانداي بولادى؟
ەلباسى «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى جولداۋىندا «ءبىزدىڭ باستى ماقساتىمىز – الەۋمەتتىك قاۋىپسىزدىك جانە ازاماتتارىمىزدىڭ باقۋاتتىلىعى. بۇل – قوعامداعى تۇراقتىلىقتىڭ ەڭ جاقسى كەپىلى», دەپ ناقتىلاعان. ودان ءارى سول باقۋاتتى ومىرگە جەتۋ ماسەلەسىندەگى مىندەتتەر مەن قادامداردى دا تاپتىشتەي ۇعىندىرعان. سوندىقتان ەل بولىپ قولعا العان يگىلىكتى جۇمىسقا بيلىك تاراپىنان دەر كەزىندە ناقتىلى قولداۋ تابىلىپ جاتسا, نۇر ۇستىنە نۇر. بىلە-بىلسەك, بۇل مىندەتتەۋ ەمەس, ەلدىڭ ءبىر ءۇنى. ءسوز رەتى كەلگەندە ايتا كەتسەك, كوپتەگەن ماسەلەلەر مەرزىمدى باسىلىمدار مەن كوگىلدىر ەكراندا جازىلىپ, ايتىلعان ساتىندە مەملەكەتتىك ساياساتقا ساي ارەكەت ەتىپ وتىرعان لاۋازىمدى تۇلعا ءوزى وقىپ, كورسە دەرەۋ شەشىمىن تاۋىپ جاتادى. ال, شولاق بەلسەندىلەر ورەلەرى جەتكەنشە وكتەمسىپ تە, كولگىرسىپ تە ارتىن سيىرقۇيىمشاقتاندىرىپ تىندىرعان بولادى. سول ارالىقتا سابىلعان قاراپايىم جاننىڭ كوڭىلى قاراداي قالماي قايتەدى. سوندىقتان, الەۋمەتتىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋدىڭ نەگىزگى ءتۇيىنى اتقارۋشى بيلىكتىڭ قولىندا دەۋگە بولادى. ەڭ باستىسى, قازاقتىڭ «ەڭبەك ەتسەڭ ەرىنبەي, تويادى قارنىڭ تىلەنبەي», «كىسىدەگىنىڭ كىلتى اسپاندا» دەگەن سوزدەرىن جادىنا ءتۇيىپ, قانداي دا ءبىر جۇمىس بولماسىن بارلىعىنىڭ وڭ شەشىمىن تابۋى اۋەلى ءار ادامنىڭ وزىنە بايلانىستى ەكەنىن ۇمىتپاعان دۇرىس.
نۇربول الدىباەۆ,
«ەگەمەن قازاقستان».
الماتى وبلىسى.