اڭشىلىق – قازاقتىڭ بايىرعى كاسىبى

بۇگىندە مىلتىق اسىنىپ, يت جۇ­گىرتىپ, قۇس سالاتىن اڭشىلىق پەن ساياتشىلىق كاسىپتەن گورى سپورت­تىق ماعىناعا اۋىسقانداي. الەۋ­مەتتىك جەلىدەن يت جارىستىرىپ, تو­بەلەستىرىپ نەمەسە قىران قۇستى اڭعا سالۋدان جارىسقان جاڭالىقتار بىرەن-ساران بولسا دا ۇشىراسىپ جاتادى. ەندى ءبىرى دالا اڭىن قىزىق ءۇشىن باۋداي قىرىپ, ونىمەن بىرگە سۋرەتكە ءتۇسىپ جاتادى. تابىس ءۇشىن اقبوكەندەردى اياۋسىز اتىپ جاتقاندار قانشاما؟ ءيا, بۇل بولەك اڭگىمە. ءبىز­دىڭ جازباعىمىز اڭشىلىقتى اتا جولىمەن ۇستاپ كەلە جاتقان ازاماتتار تۋرالى بولماق.

قازتالوۆ وڭىرىندە اڭشىلىق تۋرالى ءسوز قوزعاساق, ءتىلىمىزدىڭ ۇشىنا شامعون, سەكسەنباي اعالارىمىزدىڭ اتى ەرىكسىز ورالادى. ولاردىڭ اڭعا شىققان كەزدەگى مەرگەندىگى مەن ءىز كەسۋ قاسيەتى تۋرالى ەل اۋزىندا ءبىراز اڭىز اڭگىمە بار. بۇگىندە شامعون اعامىز زەينەتكە شىعىپ, ورال قا­لا­سىندا تۇرىپ جاتسا, سەكسەنباي اعامىز بىرىك اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ ورتالىعى ءاجىباي اۋىلىندا تۇرادى. قازىرگى كۇندە 60-تى القىمداعان سەكسەنباي دۇيسەنعاليەۆ بىلتىر­دان باستاپ «سۇلتان» شارۋا قوجالىعىن قۇرىپ, اتاكاسىپ – مال وسىرۋمەن اينالىسۋدا. سەكسەنباي اعانىڭ اكەسى مەن اناسى قالاباي كولى ماڭىندا 1971 جىلدان باستاپ جىلقى باققان. قالاباي قىستاعى اتاقونىس ەسەبىندە. سول اتاقونىس قالابايدان جەر الىپ, ءۇي سالعان. شارۋاشىلىقتا 50-گە تارتا ءىرى قارا 15 شاقتى جىلقى بار. اللا ءساتىن سالىپ, سەكسەنباي اعامىزبەن كەزدەسىپ, اڭگىمە-دۇكەن قۇر­دىق. اڭگى­مەمىزدىڭ توركىنى اڭشى­لىق تۋرالى بولدى.

– مەنىڭ اكەم دە, ناعاشىلارىم دا اڭشى بولعان ادامدار. 3-سىنىپ وقىپ جۇرگەندە اڭ اۋلاۋ­عا الىپ شىعاتىن. مىلتىقتى سول كەز­دە اتىپ ۇيرەندىم. سودان كەيىن اڭشى­لىق­­قا قۇمارتتىم. مەكتەپ بى­تىر­گەن­دە اڭشىلىق كۋالىگىن الدىم. كو­­بىنەسە ءتۇز تاعىسىن اتۋعا ما­شىق­تاندىم. وسى كۇنگە دەيىن سانايتىن بولسام, 219 قاسقىر اتىپپىن. ال­عاشقى قاسقىردى دا بالا كۇنىمدە اتىپ الدىم. مەنىڭ بالالىق شاعىم كەڭەس زامانىندا وتكەندىكتەن, ءتۇز تاعىلارى اۋىلشارۋاشىلىق سالاسىنا كوپ زيانىن تيگىزەتىن. ول كەزدە مال دا, قاسقىر دا كوپ ەدى. ىلكىدە اكەمىز بەن انامىز 1969-1970 جىلدارى بەرشىمباي سورى ماڭىنداعى تۇيەقۇدىق قىستاعىندا قوي باقتى. اكە-شەشەمىز ءارتۇرلى شارۋامەن قويدى بىزگە تاستاپ كەتە بەرەتىن. ءبىر كۇنى اتا-انامىز ءبىر شارۋالارىمەن اۋدانعا كەتتى. وزىمنەن كەيىنگى جۇماق ەسىمدى ءىنىمىز ەكەۋمىز قوي باعىپ ءجۇرمىز. ءبىر كەزدە قىردىڭ قاباعىنان بەس يت ءتۇسىپ كەلە جاتىر. ءتۇسى كوك, نەمىستىڭ وۆچاركاسى سەكىلدى, بىرىنەن-ءبىرى اۋمايدى. ءىنىم يت دەپ ويلاپ: – كا, كا, – دەپ ايقايلاپ شاقىرىپ, الدارىنان جۇگىرە جونەلدى. ال مەن ول يتتەرگە ءىشىم جىلىماي, قاراپ وتىرمىن. ءبىر ۋاقىتتا قويدىڭ شەتى دۇرلىگە ءتۇسىپ, جينالىپ قالدى. الگى يتتەر قويدى قورشاي ءار جەرگە وتىرىپ الدى. شاۋىپ بارعان ءىنىم دە قاشا جونەلدى. ءيتتىڭ بىرەۋى قويعا قاراي تىكە شاپتى. مەنىڭ قولىم­دا اكەمنىڭ مىلتىعى بار بولاتىن. ول كەزدە شوپاندارعا 16 كاليبرلى دارا اۋىز مىلتىق بەرەدى. يت قويعا جاقىنداي بەرگەن كەزدە مىلتىقپەن كوزدەپ تۇرىپ, شۇرىپپەنى باسىپ كەپ قالدىم. مىلتىق گۇرس ەتتى. وق تيگەن يت قىڭسىلاپ, توڭقالاڭ اسا قۇلادى. اكەم كەلگەن سوڭ: – اكە, قويعا يت شاۋىپ, مەن اتىپ الدىم, – دەدىم. اتقان ءيتىمدى كورگەن اكەم: – بەرشىمباي سورىنداعى توقال ارالى – قاسقىرلاردىڭ مەكەنى. بۇل يت ەمەس, قاسقىر. قاسقىردىڭ قانشىعى ەكەن, – دەمەسى بار ما؟ بۇل 1970 جىل بولاتىن. ەڭ العاشقى اتىپ العان قاسقىرىم سول ەدى.

اعامىزدىڭ ۇيىندە قاتىرىلعان ءتۇز تاعىسىنىڭ ءمۇسىنى بار. بۇل قاس­قىر تۋرالى سۇراعانىمىزدا ول: – 2008 جىلى قالاباي قىستاعىنىڭ مالشىلارىنا قاسقىرلار مازا بەر­مەدى. سول قاسقىردى اۋىزدىقتاۋ ءۇشىن ءبىر كۇن ءجۇردىم. اقىرى تۇزاققا ءتۇسىر­دىم. اڭشىلىقتان ءبىر ەسكەرتكىش بو­لىپ قالسىن دەپ تەرىسىن ەش جەرگە تاپسىرماي, تورگە قويعانىم عوي, – دەدى اعامىز.

جالپى, ول كىسىنىڭ ايتۋىنان اڭ­­عارعانىمىز, دالانىڭ جازىقسىز اڭ-قۇس­تارىن رەتسىز اتۋعا تىيىم سال­عان دۇرىس. كوبىنە وبلىستان ارنايى كەل­گەن اڭشىلار اعامىزدى جەر جاع­دايىن بىلەسىڭ دەپ بىرگە الىپ شى­عادى ەكەن. الايدا جەر جاعدايىن كور­سەتكەن اعامىز دالا زاڭدارى­نىڭ ءجون-جوباسىن دا قالالىقتارعا كور­سەتىپ وتىرۋعا تىرىسادى.

اعامىزدىڭ تاعى ءبىر قاسيەتى – مەر­گەندىگى. مەرگەن بولعاندا كوزدەپ ەمەس, قولمەن اتاتىن قولمەرگەن. بۇل دا ءبىر اڭشىلىقتا كەرەك ەرەكشەلىك. ءىز كەسۋدە دە سەكسەنباي اعادان اسقان شەبەر جوق. اعانىڭ اڭشىلىق تۋرالى اڭگىمەسىن ساعاتتاپ, جالىقپاي تىڭداي بەرۋگە بولادى.

«تەكتى تەگىنە تارتىپ تۋادى» دە­مەك­شى, اعامەن اڭگىمە سوعىپ وتىر­عا­نىمىزدا قاسىمىزعا نەمەرەسى جۇ­­گى­رىپ كەلىپ: – اتا, اسپاندا قۇستار ۇشىپ بارادى. قاز با, ۇيرەك پە؟ اتىپ الايىق, – دەپ قىران-توپان كۇل­كىگە باتتىق. راسىمەن, ۇيدەن شى­­عىپ قاراساق, قازدار ۇشىپ بارا جا­تىر ەكەن.

اڭگىمە سوڭىن اعامىز: – اڭشى تەك اڭ اتۋشى عانا ەمەس, ول جان-جا­نۋاردى سۋىق قولداردان قورعاۋشى دا بولۋى كەرەك, – دەپ ءتۇيدى. شىنى­مەن دە دالانىڭ سۇلۋ جانە ءور جانۋارلارىن ءار كەز قورعاپ ءجۇرۋ – ارقاي­سىمىزدىڭ پارىزىمىز بولسا كەرەك.

قايرات جاقىپ

باتىس قازاقستان وبلىسى,

قازتالوۆ اۋدانى