«قازاقتىڭ ءمىنى – مال ۇرلىعى» دەپ ۇلى اباي ءوز زامانىندا ءدوپ باسىپ ايتقان قىلمىستىڭ بۇل ءتۇرى, وكىنىشكە قاراي, بۇگىن دە تىيىلماي تۇر.
«مال – باققانعا بىتەدى», ياعني ءتورت ت ۇلىك مالدىڭ قادىر-قاسيەتىن بىلەتىندەرگە ونى ءوسىرۋدىڭ ماشاقاتى جاقسى ءمالىم. الايدا سول جازعى-قىسقى باعىمىن قاداعالاپ, ازىق-سۋىن سايلاپ, تۇراتىن ورنىن جايلاپ, كۇتىپ وتىرعان ءۇي جانۋارى تابان استىندا قولدى بولىپ كەتىپ جاتاتىن جاعداي دا از ەمەس. «مال اشۋى – جان اشۋى». ءتورت ت ۇلىگى قولدى بولىپ, قىرۋار شىعىنعا ۇشىراعان اۋىل تۇرعىندارى پوليتسياعا جۇگىنبەگەندە قايتسىن؟!
تۇركىستان وبلىستىق پوليتسيا دەپارتامەنتىنىڭ باستىعى, پوليتسيا گەنەرال-مايورى قايرات دالبەكوۆ بۇگىندە مال ۇرلىعىن بولدىرماۋ مەن الدىن الۋ جۇمىستارى باستى ورىنعا قويىلعانىن ايتادى. «ەلدى جەردە ۇرى بار, تاۋلى جەردە ءبورى بار» دەمەكشى, وڭاي ولجاعا كەنەلگىسى كەلىپ, ارام پيعىلىن ىسكە اسىراتىن ۇرى-قارىلار اق پەن قارانىڭ قاتار جۇرەتىنى سەكىلدى مال ۇستاعان ايماقتا دا كەزدەسەدى. ال مال ۇرلىعى ورىن العان سايىن, تيىسىنشە ونى ازايتۋ ءۇشىن ىشكى ىستەر سالاسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى كۇندىز-ءتۇنى قىزمەت اتقارۋدا», دەيدى ول.
وبلىستا وتكەن جىلى مال ۇرلىعىنىڭ تىركەلۋى 2 ەسەگە ازايعان. ياعني 2019 جىلى 641 مال ۇرلىعى بولسا, 2020 جىلدا 314 دەرەك تىركەلگەن. ال 2021 جىلدىڭ 4 ايىنا نەگىزدەلگەن ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك, ۇرلانعان 712 مالدىڭ 250-دەن استامى زاڭدى يەلەرىنە قايتارىلعان. سوڭعى ءبىر ايدا پوليتسەيلەر 10-عا جۋىق مال يەسىنىڭ العىسىن الىپتى. مال ۇرلىعىنىڭ ودان ءارى دە تومەندەپ, اشىلۋى جوعارىلاۋى ءۇشىن بۇگىندە پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى تاراپىنان قاجەتتى شارالاردىڭ بارلىعى اتقارىلىپ كەلەدى. ارنايى وسى قىلمىس تۇرىمەن اينالىسىپ, قىلمىسكەرلەردى قۇرىقتاپ جۇرگەن جەدەل ۋاكىلدەر مال ۇرلىعى تىركەلگەن قالا, اۋداندارعا ىسساپارمەن شىعىپ, كۇدىكتىلەردىڭ ىزىنە تۇسەدى. جانە ەش ۋاقىتتا ناتيجەسىز قايتقان ەمەس. دىتتەپ بارعان جۇمىستارىن اياقتاپ, مال ۇرىلارىن نە بولماسا مىندەتتى تۇردە مالداردى تاركىلەپ, تۇرعىندارعا تاپسىرعان. بۇل ورايدا گەنەرال مال ۇرلىعى ايتۋعا جەڭىل بولعانىمەن, قاسكويلەردى ۇستاۋ كاسىبي بىلىكتىلىك پەن تاباندى ەڭبەكتى تالاپ ەتەتىنىن ايتادى. «جىل باسىنان بەرگى ستاتيستيكاعا سۇيەنەر بولساق, ءبىزدىڭ ءوڭىردى مازالاپ وتىرعان مال ۇرلىعىن ۇيىمداستىرعان 11 قىلمىستىق توپ قۇرىقتالدى. ولاردىڭ ىشىندە 32 ادام قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلىپ, مال ۇرلىعىنىڭ 48 جايتىنا قاتىسى بار ەكەنى انىقتالدى. قازىرگى ۋاقىتتا تاجىريبەلى پوليتسەيلەرىمىز, ياعني جەدەل ۋاكىلدەر مال ۇرلىعى قىلمىسى بويىنشا قاسكويلەردى ۇستاۋ ءۇشىن قالا, اۋدانداردا ءالى دە ىزدەستىرۋ جۇمىستارى مەن ارنايى وپەراتسيالاردى جالعاستىرىپ ءجۇر. سەبەبى كەيبىر ارىزدانۋشىلار تاراپىنان مالىمىز تابىلماي, سوزبالاڭعا سالىندى دەپ شاعىم ايتىپ كەلەتىندەر دە بار», دەيدى قايرات دالبەكوۆ.
كوپ جاعدايدا قۇجاتسىز مال تاسىمالدايتىن جۇرگىزۋشىلەر دە وسى ۇرلىقتىڭ ورىن الۋىنا سەبەپكەر بولىپ جاتادى. ولاردى انىقتاۋ ءۇشىن پوليتسەيلەر قالا, اۋدانداعى كىرەبەرىس جەرلەرگە ارنايى پوست قويىپ, نە بولماسا رەيدتىك جۇمىستاردى ءجيى جۇرگىزۋ, پاترۋلدەۋ ارقىلى قۇجاتسىز مال تاسىمالداعان اۆتوكولىكتەردىڭ زاڭ بۇزۋىنا توسقاۋىل بولۋدا. مال ۇرلىعىنىڭ باسىم بولىگى دە وسى ايتىلعان جۇمىستار بويىنشا انىقتالىپ, ناتيجەگە قول جەتكىزىلۋدە. جىل باسىنان بەرى اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكستىڭ 406-بابى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۆەتەريناريا سالاسىنداعى زاڭناماسىن بۇزۋ» بويىنشا 548 قۇقىقبۇزۋشىلىق انىقتالعان. ال اتالعان زاڭنىڭ 408-بابى بويىنشا 2874 قۇقىقبۇزۋشىلىق تىركەلىپ وتىر. ياعني مالدارىن قاراۋسىز جىبەرىپ, سول ارقىلى وزگەگە زاردابىن تيگىزگەن ازاماتتار از ەمەس. سونداي-اق ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ «م ۇلىكتى قورعاۋ جونىندەگى» 2021-2023 جىلدارعا ارنالعان باعدارلاماسىنىڭ تالاپتارىن ورىنداۋ, مال ۇرلىعىنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن, مالدى تاڭبالاۋ, قۇجاتتاندىرۋ, سىرعا سالۋ, ۆەتەريناريالىق باقىلاۋ جانە قاداعالاۋ جۇمىستارىن كۇشەيتۋ جۇمىستارىنىڭ ناقتى جۇرگىزىلۋىن ۇيىمداستىرۋ ماقساتىندا مال ءجيى ۇرلاناتىن اۋداندارعا ارنايى بەكەتتەر قويىلعان. مىسالى, شىمكەنت – ماقتاارال تاس جولى بويىنا «سىرداريا» بەكەتى ورنالاستىرىلعان. اتالعان بەكەتكە جەتىساي, كەلەس جانە ماقتاارال اۋدانىنىڭ پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى, ۆەتەريناريا ءبولىمىنىڭ ماماندارى جۇمىلدىرىلىپ, بەكىتىلگەن. بۇل ماماندار كۇندەلىكتى اۋداننان جايىلىمعا تاسىمالدانىپ جاتقان مالداردىڭ سىرعالانعانى, قۇجاتى بار-جوعىن, زاڭدىلىعىن تەكسەرەدى. ءبىر عانا ماقتاارال اۋدانىنىڭ وزىندە قاراۋسىز قالدىرىلعان جانە تىركەلمەگەن مالداردى قاماۋ ماقساتىندا 11 ورىن اشىلعان. وسىنداي جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە ماقتاارال اپب-نىڭ پوليتسەيلەرى نەبارى 2 ايدىڭ ىشىندە مالىنىڭ قۇجاتى جوق 350 ادامدى انىقتاپ, ولارعا اكىمشىلىك شارا قولداندى.
مال ۇرلىعىن بولدىرماۋ ماقساتىنداعى ماڭىزدى قادامداردىڭ ءبىرى – ۇشجاقتى كەلىسىمشارت جاساۋ. ءتارتىپ ساقشىلارى اكىمدىك, مال يەسى مەن باقتاشى اراسىندا جاسالاتىن كەلىسىمشارت ۇرلانعان مالداردى يەسىنە امان قايتارۋعا سەپتىگىن تيگىزەتىنىن ايتۋدا. بۇل ورايدا وبلىس بويىنشا 5975 ۇشجاقتى كەلىسىمشارت تۇزىلگەن. «ساقتانساڭ – ساقتايمىن» دەگەن, ماماندار بۇگىنگى تاڭدا قولدانىستاعى ء«چيپتىڭ» كومەگى مول ەكەنىن ايتۋدا. ويتكەنى مال يەسى ء«چيپتى» مالعا ورناتۋ ارقىلى ونىڭ كومەگىمەن قايدا جۇرگەنىن جانە تۇرعانىن بىردەن انىقتايدى. GPS-باقىلاۋ جۇيەسى دە بىرقاتار ءىرى شارۋاشىلىق تاراپىنان ەرەكشە قولداۋعا يە بولىپ, قولدانىلىپ كەلەدى. سىرىڭكە قورابىنداي عانا GPS-ترەكەرلەر ءموبيلدى قۇرىلعى ارقىلى مالدىڭ قوزعالىسىنا باقىلاۋ جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
ءيا, ۇرى ايتىپ كەلمەيدى. سول ءۇشىن ۇنەمى ساقتىق شارالارىن ساقتاپ, مۇقيات بولۋ مال يەسىنە مىڭ ەسە ءتيىمدى. قورا-جايىن مىندەتتى تۇردە مىقتاپ قورشاپ, بەرىك ق ۇلىپ سالىپ, «اۋىل اراسىندامىز» نە بولماسا «ەل ءىشى عوي» دەپ ءوزىن الدايتىن جالعان سەنىمنەن ارىلعانداردىڭ دا ۇتارى انىق. «مالدى دەر كەزىندە تاڭبالاپ, سىرعا سالۋعا ءجۇردىم-باردىم قاراماۋ كەرەك. سىرعالانعان جانە تاڭبالانعان مالداردى ىزدەپ تابۋ تاڭباسى جوق ءتورت ت ۇلىككە قاراعاندا الدەقايدا جەڭىلىرەك. ۇرىلاردىڭ دەر كەزىندە جولىن كەسىپ, قۇرىقتاۋ ءۇشىن تۇرعىندار ءتورت ت ۇلىگىن ۋاقتىلى سىرعالاۋى كەرەك. سونداي-اق باقتاشى رەتىندە كەز كەلگەن جانعا مالدى سەنىپ تاپسىرۋعا بولمايدى. ولار دا ءسىزدىڭ سەنىمىڭىزدى پايدالانىپ, مۇلكىڭىزگە قول سالۋى ابدەن مۇمكىن. سەنىمسىز باقتاشىلار مال ۇرلىعىنا بەيىم بولادى. سوندىقتان نەعۇرلىم ۇشجاقتى كەلىسىمشارت ارقىلى سەنىمدى باقتاشىنى جالداعان ابزال», دەيدى پوليتسيا دەپارتامەنتىنىڭ باستىعى. بۇل ورايدا قايرات دالبەكوۆ وتىرار اۋدانىندا ورىن العان جاعدايدى مىسال رەتىندە كەلتىردى.
وتىرار اۋدانىندا وزىنە سەنىپ تاپسىرىلعان مالدى باقتاشى قاس قارايا ۇيىنە ايداپ اپارىپ, ءوزى تاڭداپ العان تورتەۋىنىڭ ەن-تاڭبالارىن يەلەنۋ ماقساتىندا وزگەرتكەن. الايدا پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ قىراعىلىعىنىڭ ارقاسىندا تەرىس پيعىلى ىسكە اسپادى. اۋداندىق پوليتسيا بولىمىنە ارىزدانعان جەرگىلىكتى تۇرعىننىڭ ايتۋىنشا, 46 باس ءىرى قاراسىن باقتاشىعا باعۋعا بەرگەن. اپتاسىنا ءبىر بارىپ, سيىرلارىن باقىلاپ جۇرگەن. كەزەكتى ءبىر بارعانىندا 4 سيىرىنىڭ جوقتىعىن بايقاعان. سودان سوڭ ولاردىڭ ۇرلانعانىن ءبىلىپ, ءتارتىپ ساقشىلارىنىڭ كومەگىنە جۇگىنگەن. جابىرلەنۋشىگە كەلتىرىلگەن جالپى شىعىن كولەمى 1 ميلليون 200 مىڭ تەڭگەگە باعالانعان. وتىرارلىق پوليتسەيلەر حابار تۇسىسىمەن وقيعا ورنىنا تولىق قۇرامدا جەدەل جەتىپ, ءىستىڭ اق-قاراسىن اجىراتۋعا كىرىسكەن. ءتارتىپ ساقشىلارى كۋاگەرلەردەن جاۋاپ الىپ, اينالانى مۇقيات تەكسەرەدى. ناتيجەسىندە, جابىرلەنۋشى ازاماتتىڭ 4 سيىرى باقتاشىنىڭ ۇيىنەن تابىلعان. وسىلايشا, كۇدىكتى انىقتالىپ, پوليتسيا بولىمىنە جەتكىزىلگەن.
نارىقتاعى ەتتىڭ باعاسى قىمباتتاعان سايىن, مالدىڭ قۇنى دا ارتارى انىق. ءتارتىپ ساقشىلارى تۇرعىنداردى وڭاي جولمەن ولجالى بولعىسى كەلەتىندەرگە توسقاۋىل بولۋ ءۇشىن ءتورت ت ۇلىگىنە مۇقيات بولۋعا شاقىرۋدا.
تۇركىستان وبلىسى