«بەلدەۋدە بۇزاۋ قالماسىن!» ۇرانىمەن بايلاردىڭ مالىن كامپەسكەلەپ, وزدەرىن جەر اۋداردى.
قازاق دالاسىن اشتىق جايلاعان جىلدارى حالىقتىڭ ءبىر بولىگى تۋعان جەردەن تامىر ۇزبەي وتىرسا, ەندى ءبىرى باس ساۋعالاپ, ءدان ىزدەپ كەتتى. ابدەن اشىققان حالىق كەپكەن تەرى-تەرسەكتى سۋعا قايناتىپ, ءنىلىن ىشەتىن, تەرىنى تاڭدايعا باساتىن. ول بەرگى جاعى, جانتۇرشىگەرلىك وقيعالاردى دا قۇلاعىمىز شالىپ ءجۇر. ەسكى كوزدەردىڭ ەستەلىكتەرى ايتىلماي جۇرگەن جوق, ال شاڭ باسىپ جاتقان كونە قۇجاتتار نە دەيدى؟ وسى ويدىڭ جەتەگىندە وبلىستىق ءارحيۆتىڭ ەسىگىن قاقتىق.
وبلىستىق مادەنيەت, ارحيۆتەر جانە قۇجاتتاما باسقارماسىنا قاراستى مەملەكەتتىك ارحيۆ مەكەمەسىنىڭ ديرەكتورى سامات راحمەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, اشارشىلىق قۇرباندارىنا قاتىستى مۇرانى زەرتتەۋ جۇمىستارى ەندى باستالعان. شىندىعىندا, شاڭى ءبىر قاعىلماعان قۇجاتتار وسىلار. بۇدان بىلاي, تاريحشىلار جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزىپ, جىل سوڭىنا قاراي قورىتىندىسىن بولىسپەك. ناۋبەت جىلدارى «شىقپا, جانىم, شىقپانىڭ» كۇيىن كەشكەن قازاق حالقىنىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگى جالپىلاما ايتىلعانىمەن, وبلىس بويىنشا ناقتى تسيفرلار, ءدوپ باسقان دەرەكتەر جوقتىڭ قاسى ەدى. ايماقتاعى زۇلمات جىلداردى زەرتتەي باستاعان تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, شىعىس قازاقستان مەملەكەتتىك تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى راۋشان ايدارباەۆا جيناقتاپ قويعان ازدى-كوپتى دەرەكتەرىمەن ءبولىستى.
– وبلىس بويىنشا اشارشىلىق, بوسقىندار تۋرالى تولىق ايتۋعا دەرەك جەتكىلىكسىز. ارحيۆتەن العان قۇجاتتاردى قاراپ وتىرسام, اسىرەسە, تارباعاتاي جاقتىڭ قازاقتارى قىتاي اسىپ كەتۋگە ءماجبۇر بولعان. ءبىر اۋىل قوپارىلا كوشكەلى وتىر دەگەندى ەستىگەن باسشىلار سوڭىنا قارۋلى اسكەردى سالاتىن. سوندا اسكەريلەردىڭ ىشىندەگى قازاقتار جۇرىستەرىن باياۋلاتىپ, جەتە الماعانسىپ, امان-ەسەن شەكارا اسىرىپ جىبەرۋگە تىرىسقان. ال كاتونقاراعاي ءوڭىرى اشتىق زاردابىن كوپ تارتپاعان دەسەتىن. سويتسەم, ۇلكەن نارىننىڭ ماڭايىندا ايتسا نانعىسىز وقيعالار بولىپتى, – دەگەن راۋشان ايدارباەۆا ارحيۆتەن الىپ شىققان ءبىر بۋما قۇجاتتىڭ كوشىرمەسىن ۇسىندى. تەگىس ورىس تىلىندە جازىلعان. قاراپ وتىرىپ, قازاق حالقىنىڭ جازاتىرعا قونىستانۋى, قىتاي اسقاندىعى تۋرالى دەرەكتەردى كوزىم شالدى.
وتىزىنشى جىلدار ەلىمىزدە جاپپاي ۇجىمداستىرۋ ساياساتى باستالىپ, ونىڭ جۇزەگە اسىرىلۋىندا كوپتەگەن اسىرا سىلتەۋشىلىككە جول بەرىلدى. ونىڭ زاردابى ءبىرىنشى حالىققا ءتيدى. شىعىس قازاقستانداعى اۋىلداردىڭ جاعدايى دا كۇردەلەنە ءتۇستى. ولاردىڭ بار مالى تارتىپ الىنىپ, وزدەرىنە اۋىر الىم-سالىق سالىندى. تاۋلى ءوڭىردىڭ تۇرعىندارى اعاش جىعۋ جۇمىستارىنا جىبەرىلدى. اش-جالاڭاش ءجۇرىپ, زىلدەي قاراعايدى جىعىپ, ءتيىستى جەرگە جيناۋ, جەتكىزۋ وڭاي جۇمىس ەمەس-ءتى. جاپپاي ۇجىمداستىرۋعا جول بەرمەۋگە تىرىسقان كۋلاكتار مەن بايلار ءار ەلدى مەكەندە ءوزىن ءوزى قورعاۋ وتريادتارىن قۇرۋمەن اينالىستى. سول زامان عوي, مال-جانىن, دۇنيە-مۇلكىن ساقتاپ قالۋعا تىرىسقان ەلدىڭ كوبى قىتاي اسىپ كەتۋگە ارەكەتتەنگەنى. ولاردىڭ اراسىندا بايلار عانا ەمەس, جازالاۋشى ورگانداردىڭ نەگىزسىز قۋدالاۋىنا ۇشىراعان شارۋالار دا جوق ەمەس ەدى. جان ساۋعالاپ قاشقان قازاقتاردىڭ كوشىنە تۇساۋ بولۋ ءۇشىن شەكارا كۇشەيتىلدى. كۇماندى تۇرعىنداردىڭ دۇنيە-مۇلكى كامپەسكەلەنىپ, وزدەرىن شەكارادان كەمى 100 شاقىرىم جەرگە كۇشپەن كوشىردى. ءبىر ۋىس بيدايعا زار حالىقتىڭ كوشىپ-قونۋى دا قيىن. ءولىم-ءجىتىم كۇن سايىن كوبەيدى. اشتىقپەن قوسا, سۇزەك سياقتى اۋرۋ جايلادى.
شىعىستاعى قورلىق-زورلىققا شىداس بەرمەگەن ەلدىڭ ءبىراز بولىگى سوناۋ سىبىرگە دە قونىس اۋدارعان ەكەن. سوندا باتىس ولكەلىك كوميتەتىنىڭ حاتشىسى ەيحە: «سىبىردە جاعداي وڭىپ تۇرعانى شامالى. ازىق-ت ۇلىك قورى جوق. قىسى قاتال. ال قازاقتاردىڭ قاقاعان قىس ورتاسىندا قونىس اۋدارىپ كەلىپ جاتقانىنا قاراساق, قازاقستاندا جاعداي بۇدان دا قيىن», دەپ جازعان ەكەن.
رەسەيدىڭ سلاۆگورود اۋدانىنا اۋعان ەل ءتىپتى ولەكسەنىڭ ەتىن جەۋگە دەيىن بارعان. ارحيۆ قۇجاتتارىندا ءسىبىر پروكۋرورى جەكە ءىس رەتىندە «سلاۆگورود ستانساسىندا قايتىس بولعان قازاقتىڭ ءمايىتى ءۇش تاۋلىك بويى جاتىپ قالدى. وعان نازار اۋدارعان ەشكىم بولمادى», دەپ جازعان. سونىمەن قاتار التاي گۋبەرنياسىنىڭ كوپتەگەن اۋدانىنا قونىستانعان قازاقتاردى قورلاۋ وقيعالارى ءجيى كەزدەسكەن ەكەن. ۇرىپ-سوعىپ, ولتىرۋگە دەيىن بارعان. اكىمشىلىك ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى دە وسى جاعدايدى پايدالانىپ, جەر داۋىن كوتەرىپ, حالىق اراسىندا ۇگىت جۇمىسىن جۇرگىزگەن. كاتونقاراعايدىڭ پرەزيديۋمى ءماجىلىسىنىڭ 1930 جىلعى 25 ساۋىردەگى شەشىمىندە: «قوساعاش ايماعىنىڭ توراعاسى مانەەۆ پەن قوساعاشتاعى قازاق اۋىل كەڭەسىنىڭ پرەزيديۋم مۇشەسى ابىلكاسەن ءالىمحانوۆ 21-23 ناۋرىزدا, ودان كەيىن 11-16 ساۋىردە جازاتىرداعى قازاق اۋىلدارىن ارالاپ, تۇرعىندار اراسىندا قازاقستانعا قارسى ۇگىت جۇمىستارىن جۇرگىزگەن. ولاردى ويراتيا اكىمشىلىك ورگاندارىنىڭ قولاستىنا وتۋگە ۇگىتتەگەن», دەپ كورسەتىلگەن.
ايتا كەتەرلىگى, ول كەزدە التاي رەسپۋبليكاسىندا (ويراتيادا) جاعداي قازاقستانمەن سالىستىرعاندا ءبىرشاما جاقسى بولعان. مىسالى, 1929-1930 جىلدارى اۋىلشارۋاشىلىق سالىقتارى قوساعاشتا ءبىرشاما تومەن بولعان. شىڭعىستاي اۋدانى بويىنشا سالىق مولشەرى جىلقىعا – 13 سوم بولسا, قوساعاشتا جىلقى مەن ءىرى قاراعا 11 سوم كولەمىندە سالىق سالىنعان. سونىمەن قاتار قوساعاش اۋدانى ەگىنشىلىكپەن اينالىسپايتىن اۋدان بولعاندىقتان, تۇرعىندارى جوسپارلى تۇردە استىقپەن قامتاماسىز ەتىپ تۇرعان. كورشىلەس جاتقان قازاقستان اۋداندارىنىڭ تۇرعىندارى استىقپەن قامتاماسىز ەتىلمەگەنى بىلاي تۇرسىن, ولارعا ەت سالىعىمەن قاتار, استىق سالىعىن تولەۋ دە مىندەتتەلگەن ەدى. سالىققا استىق تولەگەندى قويىپ, تىسكە باسار ناننىڭ قيقىمىن تاپپاي وتىرعان حالىق قايدان ورىنداسىن ول مىندەتتى؟! مازاق پا دەرسىڭ.
وسىلايشا, ستاليندىك ۇجىمداستىرۋ جۇمىستارى ۇلت ءۇشىن قاسىرەتكە اينالدى. ميلليونداعان قازاق باس ساۋعالاپ, شەكارا استى. تاريحي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, رەسەي جەرىنە 1926 جىلى 49 295 ادام قونىس اۋدارسا, 1937 جىلدارى 100 612 ادام اۋىپ كەتكەن. 1939 جىلى 99 479 ادام تۋعان جەرىن تاستاعان. ولاردىڭ ىشىندە ەلگە تورەلىك ايتاتىنداي, ساۋاتتىلارى دا بولعان.
بۇل از ۋاقىت ىشىندە تاريحشى راۋشان قايسانقىزىنىڭ تاپقان دەرەكتەرى. تالاي-تالاي تاريحي شىندىقتى بۇگىپ جاتقان ارحيۆ سورەلەرى سويلەيدى ءالى.