«اعىن سۋدىڭ ارامى جوق» دەپ ارىقتاعى سۋدان ءشولىن قاندىراتىنىن ايتاتىن اۋىلداعى اعا بۋىننىڭ سوزىنە قالانىڭ بالاسى سەنە قويماس. اۋىلداردا وزگەرىس كوپ, اۋىز سۋىڭىز قۇبىر ارقىلى ءار اۋلاعا دەيىن جەتكىزىلگەن. ياعني اۋىلعا ءجيى باراتىن قالانىڭ بالاسى ارىقتاعى اعىن سۋدى ءىشۋدى جابايىلىققا بالار. ونىمەن تۇرماي, قالا تۇرعىندارىنىڭ كوپشىلىگى پاتەرگە كىرگىزىلگەن قۇبىر سۋىن «اكۆافور» سۇزگىسى ارقىلى تازارتىپ بارىپ تۇتىنادى. سول قالادا اۋىز سۋسىز وتىرعاندار دا بار.
قالا اۋىز سۋمەن تولىق قامتىلماعان
ءيا, ايتايىن دەگەنىمىز اۋىل مەن قالاداعى اۋىز سۋدىڭ ساپاسى ەمەس, قالا تۇرعىندارىنىڭ قامتىلۋى جونىندە ەدى. مىسالى, وبلىس ورتالىعى تۇركىستاندا تۇرعىنداردىڭ 98,9%-ى ورتالىقتاندىرىلعان اۋىز سۋمەن قامتىلعان. قالانى تولىق قامتۋ ماقساتىندا 9 نىساننىڭ قۇرىلىسىنا جوبالىق-سمەتالىق قۇجات ازىرلەنىپ, ساراپتامانىڭ وڭ قورىتىندىسى الىنعان. بىلتىر 5 نىسانعا بيۋدجەتتەن 12,5 ملرد تەڭگە ءبولىنىپ, ۇشەۋىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالعان. بيىل 3 نىساننىڭ قۇرىلىسىن باستاۋعا ۇلتتىق قور ەسەبىنەن 801 ملن تەڭگە ءبولىندى. توعىز نىساننىڭ قۇرىلىسى ىسكە اسقان جاعدايدا قالا 100% ورتالىقتاندىرىلعان اۋىز سۋمەن قامتىلاتىن بولادى. بۇل ورايدا بۇگىندە سۋ قويمالارى مەن سۋ قۇبىرى جەلىلەرىن جاڭارتۋ جۇمىستارى دا جۇرگىزىلۋدە. ب.مايلين كوشەسىندەگى ناۋرىز ايىندا باستالعان جاڭا سۋقويمانىڭ قۇرىلىسى جىل سوڭىنا دەيىن اياقتالادى دەپ كۇتىلۋدە.
ودان وزگە, بيىل ناۋرىزدا ماقتازاۋىت اۋماعى, I جانە II, «شاۆگار» شاعىن اۋداندارىندا, سونداي-اق ورتالىق سۋ قويماسىنا ەكى دانا قوسىمشا سىيىمدىلىعى 5 مىڭ تەكشە مەتر رەزەرۆۋار سالىنۋدا. قۇرىلىس جۇمىستارى اياقتالسا, 6 مىڭعا جۋىق ابونەنت تازا اۋىز سۋمەن قامتىلادى. تۇركىستان قالاسى «تۇركىستان-سۋ» مكك پايدالانىسىنداعى 1500 جانە 3 مىڭ تەكشە مەتر قۋاتتى سۋقويمالارى ارقىلى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتىلۋدە.
«اكىمشىلىك ىسكەرلىك ورتالىعى» مەن «ياسسى» شاعىن اۋدانىندا سالىنىپ جاتقان كوپقاباتتى تۇرعىن ۇيلەر جانە مەملەكەتتىك مەكەمە عيماراتتارىن ۇزدىكسىز اۋىز سۋمەن قامتۋ ماقساتىندا 2 سۋ قويماسىن ماۋسىم ايىندا پايدالانۋعا بەرۋ جوسپارلانىپ وتىر. «تۇركىستان-سۋ» مكك مالىمەتىنشە, «مىرعالىمساي» سۋ كوزىنەن ەڭبەكشى ديحان اۋىلىنداعى سۋقويمالارىنا دەيىن سۋ قۇبىرى تارتىلعان. دەگەنمەن قالانىڭ كەي بولىكتەرىندە اۋىز سۋدىڭ ساپاسى ناشار. مىسالى, س.قوجانوۆ كوشەسىنىڭ تۇرعىندارى قۇبىرلاردىڭ ەسكىرۋىنەن سۋدىڭ لاي بولىپ كەلەتىنىن ايتۋدا. كوپشىلىك سۋ تازارتقىش سۇزگىنى قولدانادى. شۇعىلا شاعىن اۋدانىنىڭ تۇرعىندارى دا سۋدىڭ جوعارى قاباتتارعا كوتەرىلۋى باياۋ ەكەنىن ايتۋدا. بۇل ورايدا, قالا باسشىلىعى ەسكىرىپ, توزىعى جەتكەن اۋىز سۋ قۇبىرلارىن جاڭا, زاماناۋي تالاپقا ساي پوليەتيلەن قۇبىرعا اۋىستىرۋ ماقساتىندا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن جۇمىستاردى باستاۋ ءۇشىن قارجى بولىنگەنىن ايتۋدا.
تۇركىستان وبلىسىنىڭ ەنەرگەتيكا جانە تۇرعىن-ءۇي كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ا.ابديكاديروۆ بەرگەن دەرەكتەرگە قاراعاندا, ارىس قالاسى تۇرعىندارى اۋىز سۋمەن تولىق, ال قالاعا قاراستى ەلدى مەكەندەر 75%-عا قامتىلعان. سەگىز ەلدى مەكەن (25%) ورتالىقتاندىرىلعان اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتىلمەگەن. سولاردىڭ ءبىرى – ورماندى ەلدى مەكەنىندە قۇرىلىس جۇمىستارى بيىل اياقتالىپ, پايدالانۋعا بەرىلمەك. وعان بيىل ۇلتتىق قور ەسەبىنەن 28,4 ملن تەڭگە ءبولىندى. ال اقىن جاقىپ, تاقىركول, جوسالى, توعايلى, توعانساي, بۇلاق, داربازا ەلدى مەكەندەرىندە ىزدەۋ-بارلاۋ جۇمىستارىنا جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتار ازىرلەنگەن. جەر استى سۋ قورىن بەكىتىپ, نىساننىڭ جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتاماسىن ازىرلەپ, قۇرىلىس جۇمىستارىن جۇرگىزۋ قاجەت. بىلتىر ارىس قالاسىندا 2 نىساننىڭ قۇرىلىسىنا وبلىستىق بيۋدجەتتەن 155,2 ملن تەڭگە ءبولىنىپ, 2 ەلدى مەكەندەگى حالىق اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتىلدى. سونىمەن قاتار قالا اكىمدىگى تاراپىنان 2 نىساننىڭ جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتاماسىنا ساراپتامانىڭ وڭ قورىتىندىسى الىنعان. الايدا شاعىر اۋىلى تۇرعىندارى بىلتىرعى قازان ايىنان بەرى اۋىز سۋعا جارىماي وتىرعانىن ايتۋدا. «وتكەن جىلعى قازان ايىنان بەرى اۋىز سۋ ءبىز ءۇشىن وزەكتى ماسەلەگە اينالىپ وتىر. جاۋاپتى قىزمەتكەرلەر بۇل ماسەلەدەن حاباردار. كۇنشىعىس شاعىردا سۋ بۇگىندە شىلجىراپ ءجاي اعادى. تەمىر جولدىڭ استىنان وتەتىن قۇبىر جارىلعان دەگەن سەبەپ تە ايتىلۋدا. ال كۇنباتىس شاعىردا, ياعني سۋدى اشاتىن جەردە بار», دەيدى ەلدى مەكەن تۇرعىنى عابيت ساتىمبەك ۇلى. ارىس قالاسىندا 3 سۋ بەرۋشى مەكەمە بار. سونىڭ ءبىرى «اقابا سەرۆيس» جشس-ى وسى شاعىردى اۋىز سۋمەن قامتۋعا جاۋاپتى مەكەمە. سەرىكتەستىك ديرەكتورى ەركىن سارباسوۆتىڭ ايتۋىنشا, 3-4 ۇڭعىما تازالاۋدى قاجەت ەتەدى. «بيىل سۋ دەڭگەيى 10-15 مەترگە دەيىن تومەندەپ كەتتى. ياعني بۇل سۋسورعىلارعا قوسىمشا سالماق تۇسىرۋدە. شاعىر ەلدى مەكەنىنە جاڭا ۇڭعىما بيىل پايدالانۋعا بەرىلەدى, قارجى بولىنگەن. قازىر شاعىرعا 4-5 شاقىرىم قاشىقتىقتاعى قويشى اۋىلدا كەڭەستىك داۋىردەن قالعان ۇڭعىما بار. سۋ دەڭگەيى تومەندەگەندىكتەن سۋسورعىلار ءجيى ىستەن شىعۋدا. دەگەنمەن ونى دەر كەزىندە اۋىستىرىپ 2-3 مەزگىل اۋىز سۋ بەرىلۋدە. وسى ايدىڭ اياعىنا دەيىن ۇڭعىمالار تازالانۋى ءتيىس. ەگەر بۇل جۇمىستار مامىرعا قالسا سۋ تاپشىلىعى بولادى. سوندىقتان ءبىز بارلىق جايتتى سارالاپ, ەسەپتەپ اكىمدىككە ۇسىنىس بەرگەنبىز. جەرگىلىكتى ءماسليحات سەسسياسىندا قولداۋ تاۋىپ, قارجى ماسەلەسى شەشىلسە ەلدى مەكەن تۇرعىندارىنىڭ اۋىز سۋ پروبلەماسى شەشىمىن تابادى», دەيدى ەركىن سارباسوۆ.
ال وڭىردەگى شاعىن قالالاردىڭ ءبىرى كەنتاۋدا تۇرعىندار ورتالىقتاندىرىلعان اۋىز سۋمەن تولىق قامتىلعان. قالاعا قاراستى ەلدى مەكەندەردىڭ قامتىلۋى – 90,5%. ءتورت ەلدى مەكەن ورتالىقتاندىرىلعان اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتىلمەگەن, ياعني قۇدىق سۋىن تۇتىنۋدا. بۇل ورايدا ويىق ەلدى مەكەنى بويىنشا جوبالىق-سمەتالىق قۇجات ازىرلەنگەن, قۇرىلىس جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ءۇشىن 2021-2023 جىلدارعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ ناقتىلانۋىنا ۇسىنىلعان. قاراتوبە, ەگىزقارا, 32-رازەزد بويىنشا ىزدەۋ-بارلاۋ جۇمىستارىنا جوبالىق-سمەتالىق قۇجات ازىرلەپ, جەر استى سۋ قورىن بەكىتىپ قۇرىلىس جۇمىستارىن جۇرگىزۋ قاجەت. سونىمەن قاتار بيىل اشا ەلدى مەكەنىندەگى نىساننىڭ قۇرىلىسىنا ۇلتتىق قور ەسەبىنەن 350 ملن تەڭگە ءبولىندى. اتالعان نىساننىڭ قۇرىلىسىن كەلەسى جىلى اياقتاۋ جوسپارلانۋدا. كەنتاۋ قالاسىنىڭ تۇتىنۋشىلارىن اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن مىرعالىمساي سۋ اڭعارىنان ساعاتىنا 1200 تەكشە مەتر سۋ شىعارىلادى. بايىلدىر سۋ اڭعارىندا ساعاتىنا 210 تەكشە مەتر سۋ شىعاراتىن 4 ەۆتس-12 سورعىلارى ورناتىلعان. اششىساي اۋىل وكرۋگى اكىمى عالىمجان اندوسوۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە اۋىز سۋ 6 ساعاتتان ەكى رەت بەرىلۋدە. بۇلاقتان قوسىمشا سۋ تارتۋ, 5 شاقىرىم قۇبىر قوسۋ, تاۋلىك بويى بەرۋ باعىتىندا جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە.
ايتا كەتەلىك, وبلىس تۇرعىندارىن اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا بىلتىر 54 نىساننىڭ قۇرىلىسىنا 18,3 ملرد تەڭگە قارالىپ, 28 نىسان پايدالانۋعا تاپسىرىلعان. ناتيجەسىندە 19 ەلدى مەكەن جاڭا اۋىز سۋ جۇيەلەرىمەن قامتىلىپ, بەس ەلدى مەكەننىڭ توزىعى جەتكەن سۋ قۇبىرلارى قايتا جاڭارتىلدى, حالىقتى اۋىز سۋمەن قامتۋ دەڭگەيى 92,1%-دى قۇرادى. بيىل تاعى 49 نىساننىڭ قۇرىلىسى جۇرۋدە. باسىم بولىگى جىل سوڭىنا دەيىن پايدالانۋعا بەرىلەدى. ياعني جىل سوڭىنا دەيىن 20 ەلدى مەكەن جاڭا اۋىز سۋ جۇيەلەرىمەن قامتىلىپ, 14 ەلدى مەكەننىڭ سۋ قۇبىرلارى قايتا جاڭارتىلاتىن بولادى. ناتيجەسىندە, حالىقتىڭ 93,3% نەمەسە 710 ەلدى مەكەن ساپالى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتىلەدى.
تۇركىستان وبلىسى