قازاق ءانىنىڭ قاينارىنداي, ءيىرىمى تەرەڭ سىرشىل دا سىرباز اندەرىمەن حالىقتىڭ جۇرەك تورىنەن ماڭگىلىك ورىن العان بىرەگەي سازگەر, ءبىرتۋار تۇلعا ەسكەندىر اعا حاسانعاليەۆتى الاش بالاسى ەشقاشان ۇمىتپايتىنىنا ءبىز كامىل سەنەر ەدىك. باسقا اندەرىن ايتپاعاننىڭ وزىندە جالعىز-اق «اتامەكەنىمەن» بۇكىل قازاق دالاسىن بەسىك-جۇرەگىنە بولەگەن دەگداردىڭ اتى شىنىمەن كوزى ءتىرىسىنىڭ وزىندە اڭىز ەدى.
رۋمي ايتتى دەيتىن تاماشا ءتامسىل بار: تالانتتار ەشقاشان ولمەيدى, ناعىز ونەر ادامى ادامزاتتىڭ جۇرەگىندە ماڭگىلىك عۇمىر كەشەدى. ەسكەندىر دەگەن ەسىم شىنىمەن قازاق جادىندا جاتتالىپ قالعان اياۋلى تۇلعا.
الدىمەن ەسكەندىر اعا تۋرالى ايتقان تۇستا «اتامەكەن» ءانىن, ونىڭ شىعۋ تاريحىنا توقتالماي كەتكەن ورىنسىز سياقتى. بىردە سازگەر حاسانعاليەۆ اقىن مىرزا الىگە قوڭىراۋ شالىپ: «قاداعا! ورال ءوڭىرىن انگە قوسپايمىز با, ورالدىڭ گيمنىن جازايىق, ءانىن مەن, ءسوزىن ءسىز رەتتەڭىز», دەسە كەرەك. كوپ كەشىكپەي ەكەۋارا كەلىسىلگەن ۋاقىتتا ءان دە, ءسوز دە دايار بولادى. الايدا ماتىنمەن تانىسىپ شىققان كومپوزيتور اقىنعا بۇرىلىپ:
قادەكە: «مىنا جەردە ورال تۋرالى ءبىر اۋىز ءسوز جوق قوي», دەيدى. سوندا قادىر اعامىز دا تاپقىر ءھام اۋليە عوي: ء«اي, ەسكەندىر! ورال دەپ جازسام ءارى كەتسە باتىس جاق ايتار, ال مەن بۇكىل قازاق ايتاتىن عىپ جازدىم عوي!», دەگەن ەكەن. شىنىمەن دە كەيىن «جاسىل جايلاۋ, تۇكتى كىلەم, كوك كىلەم» دەپ باستالاتىن ايگىلى «اتامەكەن» بار قازاق جاتقا ايتاتىن بەيرەسمي گيمنگە اينالدى.
الايدا ءاننىڭ ءساتتى شىعىپ, ەل اراسىنا جاپپاي كەڭ تاراي باستاعان جىلدارىنداعى تالايلى تاعدىرى تۋرالى ءبىز كوپ بىلە بەرمەيدى ەكەنبىز. تاياۋدا شەريازدان ەلەۋكەنوۆتىڭ ەستەلىگىنەن وقىعانىمىزداي «اتامەكەن» دە بۇگىنگى مەملە- كەتتىك ءانۇرانىمىز, كەشەگى «مەنىڭ قازاقستانىم» ءانى سياقتى تسەنزۋرانىڭ قىراعى كوزدەرىنە ىلىگىپ, ساياسي قۋعىندالىپ, ءتىپتى تىڭداۋعا تىيىم سالىنعان اندەردىڭ قاتارىندا بولىپتى. «جەلتوقسان كوتەرىلىسىن گورباچەۆ قانعا بوياپ باسقاننان كەيىن شاماسى ءبىر اپتادان سوڭ ءبىزدىڭ ۇيگە الدەبىر شارۋاسىمەن ەسكەندىر كەلدى. – شاكە! مەنىڭ ءوزىڭىز اندەتۋدى جاقسى كورەتىن «اتامەكەنىمە» تىيىم سالىنىپتى. ماگنيتوفونداعى تاسپالارى ءوشىرىلسىن. بۇدان بىلاي بۇل ءان راديو, تەلەديدارلاردا ورىندالماسىن دەگەن بۇيرىق ءتۇسىپتى جوعارىدان. ۇلتشىلدىقتى ناسيحاتتايتىن ءان, جويىڭدار كوزىن! دەپتى.
– ولارىڭ كىم؟
– ماسكەۋ كوميسسياسى, – دەيدى بىلەتىندەر. – سوندا, شاكە, نە ىستەۋىمىز كەرەك؟
– تۇسىنسەم بۇيىرماسىن, – دەدىم مەن. – «اتامەكەن» ءانىن ماسكەۋ قايدان بىلەدى؟ جاستاردى كوتەرگەن وسى ءان بە ەكەن, جازىعى نە؟
– ويباي, «اتامەكەن» 17, 18 جەلتوقساندا ەكى كۇن, ەكى ءتۇن بويى شىرقالدى ەمەس پە؟ وعان قوسا «ەلىم-اي!», «مەنىڭ قازاقستانىم» ايتىلدى. ءوزىڭىز بىلەسىز, مەن كوتەرىلىس بولعان الاڭنىڭ ىرگەسىندەگى ۇيدە تۇرامىن عوي. قازاقتىڭ ۋىزداي جاستارى قاپتاعان اسكەريلەرمەن الىس-ج ۇلىس. ۇرىپ-سوعۋدىڭ نەبىر ايلاسىنا جەتىك ومون دەيتىن جۋان جۇدىرىق تىقسىرا جونەلگەندە, جاستار لەگى مايىسىپ بارىپ قايتا جازىلادى. تولقىنداي جوڭكىلەدى. ايقاي-شۋدان قۇلاق تۇنادى. زىركىلدەپ بۇيرىق بوراتقان راديو. اۆتوماشينالاردىڭ ءدۇرىلى. ولاردىڭ ءبارىن كەي-كەيدە باسىپ كەتەتىن ءان. قازاق ءانى. «اتامەكەن» شىرقالعاندا الاڭدى كەرنەگەن حالىق مۇلدە تەڭسەلىپ كەتتى. ادام تەڭىزى كوپىرشىك اتقان تولقىنداي ءاننىڭ ءار جولىن اسپانعا لاقتىرعان سايىن دەنەم ىسىنىپ-سۋىنىپ, جۇرەگىم اۋزىما تىعىلادى. كوزىم جاسقا تولىپ, ەسىمنەن تانا جازداپ, مەن دە تەڭسەلىپ كەتتىم…», دەپ جازادى ش.ەلەۋكەنوۆ. مىنە, ەسكەندىر اعا ەسىمىن اياۋلى دا ارداقتى تۇلعا رەتىندە تۇعىرعا بيىك كوتەرەتىنىمىزدىڭ ءبىر سىرى دا, قاسيەتى دە وسى بولسا كەرەك.
ەندى, تاقىرىبىمىزداعى ەسكەندىر اعانىڭ ەركە ەلىكتەرىنە كەلسەك. بۇل ءاننىڭ دە شىعۋ تاريحى قىزىق. قازاقتىڭ اياۋلى مەكەندەرىنىڭ ءبىرى, ارقانىڭ التىن ءتاجى – قارقارالىعا كىرىپ كەلە جاتقان كۇرە جولدىڭ بويىندا ەكى ەلىكتىڭ ادەمى ءمۇسىنى ءسىزدى ەرەكشە ءبىر اسەم كورىنىسىمەن قارسى الادى. ەڭ قىزىعى, ەسكەندىر اعانىڭ بۇگىندە بار قازاق تامسانىپ تىڭدايتىن, تامىلجىتىپ شىرقايتىن «ەلىگىم-اۋ» ءانى تۋرا سول ەلىكتەردى العاش كورگەن سازگەر جۇرەگىنەن تۋعان ەكەن.
بالا كۇنىمىزدەن ەستىپ وسكەن اڭگىمە بولسا دا, ءان تاريحى تۋرالى سازگەردىڭ ءوز اۋزىنان ەستىپ, جازىپ العان ش.ەلەۋكەنوۆ ەستەلىگىنە جۇگىنگەندى ءجون كوردىك.
«اق شاڭقان «ۆولگا» قاسيەتتى قارقارالىنىڭ اق سەلەۋلى دالاسىمەن اعىزىپ كەلەدى. قاراعاندىدان قارقارالىعا بەت العانداعى ورتا جولعا جەتە بەرگەندە ماشينانىڭ الدىڭعى جاعىندا وتىرعان ەسكەندىر الدارىن كەس-كەستەپ جۇيتكىپ كەلە جاتقان ەكى ەلىككە تاڭدانا قادالىپ قالدى. الدىڭعى اشالى ءمۇيىزدىسى تەكەسى بولسا كەرەك, ارتىنداعى ەلىككە «تەز, تەزدەت, ايتپەسە مىنا اپان كوزدى, تەمىر ساۋىتتى پالە قاعىپ كەتەر» دەگەندەي, ارت جاققا قارايلاپ شاۋىپ كەلەدى. ەسكەندىر كومانديردىڭ داۋسىنا بەرگىسىز زىڭگىتتەي داۋسىمەن شوفەرعا: «باسىپ كەتەرمىز مىنا دالا ەركەلەرىن. ماشيناڭدى جايلات!», دەپ بۇيىردى. ارتتاعىلار دۋ ك ۇلىستى. ماشينا ءجۇرىسىن باياۋلاتا باستادى. سوندا عانا ارتىنا بۇرىلىپ:
– ءيا, نەگە كۇلدىڭدەر؟ – دەدى.
– قازىر ماشينا توقتاعاندا تۇسىنەسىز, ەس-اعا!
سويتسە جاڭاعى «جوسىلتىپ» كەلە جاتقاندار ءتىرى ەلىكتەردەن اينىماعانىمەن, قولادان قۇيىلعان ەلىكتەر بولىپ شىقتى. قاستارىنا تاقاپ بارعاندا ەسكەندىر باس شايقاتاتىن ءبىر وقىس جاعدايعا جانە تاپ بولدى. قولا ەلىكتەردىڭ ساۋىتىندا ساۋ تامتىق جوق, شۇرق-شۇرق تەسىك. بۇلاردىڭ بار-جوعى ءمۇسىن ەكەنىن قايسىبىر الاڭعاسار اڭشىلار اپاس-قۇپاستا سەزبەي قاپ, ولجا قۋىرداقتان دامەتىپ, مىلتىق شۇرىپپەسىن باسىپ قالادى ەكەن».
سازگەر جۇرەگىنە سارى دالانىڭ ەركە ەلىگى وسىلاي ەنىپ, وسىلاي ءان بولىپ توگىلىپتى. وسىنداي سۇلۋلىقتى, دالانىڭ ەركە ءسانىن شىركىندەر قالاي كوزدەرى قيىپ اتادى؟! – دەگەن وي مازا بەرمەي, اقىرى سول مازاسىز كوڭىل ءان بولىپ قۇيىلعان ەكەن.
قارقارالىعا ءالى دە تالاي جولىمىز تۇسەدى, ءالى تالاي سۇلۋ دا كوركەم شاھارعا ات باسىن تىرەرمىز. ءاننىڭ قاسيەتى دەگەن سول-اۋ, قارقارالىنىڭ قالىڭ قاراعايلى, باسىن بۇلت تورلاعان بيىك تاۋلارى كورىنە بەرگەندە ءماديدىڭ «اتىڭنان اينالايىن, قارقارالى, سەنەن بۇلت, مەنەن قايعى تارقامادى» دەپ ىڭىلداساق, كونە شارگە كىرە بەرە «ەلىگىم-اۋ, ەلەڭدەيمىن» دەپ باعاناعى ءسال مۇڭدىلاۋ رەڭىمىزدى نازىك ءاننىڭ شۇعىلالى شۋماقتارى كومكەرە كەتەدى. انگە اينالعان اسەم ەلىكتەردىڭ جانىنان ەسكەندىر اعانىڭ ءانىن ىڭىلداماي وتپەيمىز. ءان-عۇمىردىڭ ماڭگىلىگى دەگەن دە وسى بولار.
ەلىگىڭىز ەلەڭدەيدى, ەساعا!