وڭىردە زەرتتەۋدى, كۇردەلى جوندەۋدى قاجەت ەتەتىن سۋ قويمالارى بار. اسىرەسە, ماقتاارال اۋدانىنىڭ تۇرعىندارى سول كۇندەردى ۇمىتا قويعان جوق. ۋاقىت – ەمشى. بىراق ۋاقىت ەمدەمەيدى, تەك جادىداعى جايتتار ەسكى جارانىڭ ورنى سەكىلدى بىتپەيتىن تىرتىققا اينالاتىنىن جۇرت جاقسى بىلەدى.
بۇكىل ەل كومەك قولىن سوزدى
ءيا, بىلتىرعى 1 مامىردا قالىڭ نوسەر جاڭبىر جاۋىپ, قاتتى جەل سوعۋى سالدارىنان كورشى وزبەكستانداعى ساردوبا سۋ قويماسىنىڭ بوگەتى بۇزىلدى. سالدارىنان ماقتاارال اۋدانىنىڭ 5 ەلدى مەكەنىندە توتەنشە جاعداي ورىن الدى, مىڭنان استام تۇرعىن ءۇي, مەكتەپتەر مەن بالاباقشالار, دەنساۋلىق ساقتاۋ, ساۋدا نىساندارى, اۆتوموبيل جولدارى, كوپىر, 5 695 گەكتار ەگىستىك پەن جايىلىم جەرلەر سۋ استىندا قالدى. ءبىر شۇكىرشىلىك ەتەتىنى, ادام شىعىنى ورىن العان جوق.
ەسكە سالا كەتسەك, تۇركىستان وڭىرىندەگى توتەنشە جاعداي ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جانە مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قاتاڭ باقىلاۋىندا بولدى. مەملەكەت باسشىسى العاشقى ساتتە-اق ماقتاارال اۋدانىنداعى زارداپ شەككەن وتباسىلارعا كومەك كورسەتۋدى تاپسىردى. سونداي-اق قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ وزبەكستان پرەزيدەنتى شاۆكات ميرزيەيوۆپەن تەلەفون ارقىلى سويلەسىپ, ساردوبا سۋ قويماسى بوگەتىنىڭ بۇزىلۋ سالدارىن جويۋ بويىنشا باۋىرلاس ءارى تاتۋ كورشى وزبەك حالقىنا كومەك كورسەتۋگە دايىن ەكەنىن جەتكىزدى. ءوز كەزەگىندە شاۆكات ميرزيەيوۆ قاسىم-جومارت توقاەۆقا قولداۋ بىلدىرگەنى ءۇشىن العىس ايتىپ, اتالعان اپات قازاقستاننىڭ وڭتۇستىگىندەگى بىرقاتار ەلدى مەكەنگە دە زيان تيگىزگەنىنە وكىنىش ءبىلدىردى. ۇكىمەت تاراپىنان 100 مىڭ تەڭگە كولەمىندە توتەنشە جاعدايدان زارداپ شەككەن 5 ەلدى مەكەننىڭ (جاڭاتۇرمىس, جەڭىس, فيردوۋسي, دوستىق, ورگەباس) 5 524 تۇرعىنىنا 552 ملن تەڭگە تولەنسە, اليشەر ۋسمانوۆتىڭ قورى ەسەبىنەن سۋ باسقان 5 جانە ەۆاكۋاتسيالانعان 8 ەلدى مەكەندەگى (مىرزاكەنت, جايلىباەۆ, نۇرلىتاڭ, شۇعىلا, جانتاقساي, نۇرلىجول, ارايلى جانە اقجول) 5 318 وتباسىنا 1000 اقش دوللارى كولەمىندە 2,2 ملرد تەڭگە بەرىلدى. اۋدانداعى مىرزاكەنت كەنتىندە جاڭادان بوي كوتەرگەن شاعىن اۋداندا 386 جەكە تۇرعىن ءۇي سالىنىپ, جەڭىس, جاڭاتۇرمىس, دوستىق ەلدى مەكەندەرىنىڭ تۇرعىندارىنا تابىس ەتىلدى. ونىڭ ىشىندە 196 تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا ۇكىمەتتىك رەزەرۆ ەسەبىنەن قارجى بولىنسە, قالعان 190 تۇرعىن ءۇيدىڭ قۇرىلىسى قايىرىمدىلىق جانە وزگە دە قورلار ارقىلى جۇرگىزىلدى. سونىمەن قاتار فيردوۋسي مەن ورگەباس ەلدى مەكەندەرىندە جالپى 504 تۇرعىن ءۇي, مىرزاكەنت كەنتىندەگى جاڭا شاعىن اۋداندا 1200 ورىندىق مەكتەپ پەن 280 ورىنعا بالاباقشا, دارىگەرلىك امبۋلاتوريا جانە پوليتسيالىق تىرەك پۋنكتى سالىندى. ال فيردوۋسي اۋىلىندا 600 ورىندىق مەكتەپ اعىمداعى جوندەۋدەن ءوتتى. جالپى, تاسقىن سۋدان زارداپ شەككەن بارلىق تۇرعىندارعا جان-جاقتى جاعداي جاسالدى, بۇكىل ەل كومەك قولىن سوزدى. جاسالعان جاقسىلىقتى, ەل قولداۋىن ماقتاارالدىقتار ۇمىتا قويعان جوق. توتەنشە جاعداي ەلدىڭ بىرلىگى مەن ىنتىماعىن, توزىمدىلىگى مەن تۇراقتىلىعىن سىناقتان وتكىزگەندەي دە بولدى. وتكەن كۇندى ەسكە سالىپ وتىرعانىمىزدىڭ وزىندىك سەبەبى دە جوق ەمەس. اپات ايتىپ كەلمەيدى, دەگەنمەن ساردوبا سۋ قويماسى بوگەتىنىڭ بۇزىلۋىنان قانداي ساباق الدىق؟
شاردارادا سۋ قاشىرتقى سالۋ قاجەت
سول ساردوبا وقيعاسىنان كەيىن تۇركىستان وبلىسىنىڭ اكىمى ومىرزاق شوكەەۆ «قازاقستاننىڭ سۋ قاۋىپسىزدىگى: قازىرگى كەزدەگى قاۋىپ-قاتەرلەر جانە ولاردى شەشۋ پەرسپەكتيۆالارى» تاقىرىبىنا ارنالعان سەناتتاعى «ۇكىمەت ساعاتىندا» بايانداما جاساپ, بىرقاتار دەرەكتى كەلتىرە وتىرىپ, وزەكتى ماسەلە كوتەرگەن بولاتىن. وبلىس اكىمى سىيىمدىلىعى 5,2 ملرد تەكشە مەتر بولاتىن شاردارا سۋ قويماسى ارناساي سۋ تارابىن قوسا ەسەپتەگەندە جيىنتىعى 2570 تەكشە مەتر سەكۋندىنا سۋ تاستاي الاتىنىن ايتا كەلە, جارتى عاسىر بۇرىن, ياعني 1969 جىلى ءوتىمى سەكۋندىنا 4210 تەكشە مەتر سۋ كەلىپ اپاتتى جاعداي ورىن العانىن ەسكە سالعان-دى. «وسىنداي جاعداي قايتالانسا شاردارا, وتىرار اۋداندارى مەن ارىس قالاسىنىڭ سىرداريا وزەنىنىڭ سول جاعالاۋىنداعى ەلدى مەكەندەردى, ياعني تۇركىستان وبلىسىندا تۇراتىن 60 مىڭنان استام تۇرعىن مەن قىزىلوردا وبلىسىنىڭ 200 مىڭنان استام تۇرعىنى تىرشىلىك ەتىپ جاتقان ەلدى مەكەندەردى سۋ باسىپ قالۋ قاۋپى تۋىندايدى. سوندىقتان شۇعىل تۇردە شاردارا سۋ قويماسىنىڭ وڭ جاق جاعالاۋىنان وتىمدىلىگى سەكۋندىنا 1500 تەكشە مەتر بولاتىن اپاتتى سۋ قاشىرتقى سالۋ قاجەت. بۇل كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلەنىڭ زاردابى ەكى وبلىستىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايىنىڭ ناشارلاۋىنا الىپ كەلۋى ابدەن مۇمكىن», دەدى بايانداماسىندا ومىرزاق ەستاي ۇلى.
وسى ماسەلە بويىنشا بۇگىندە قانداي شارۋا اتقارىلۋدا؟ وسى سۇراقتى ءبىز «قازسۋشار» رمك تۇركىستان فيليالىنىڭ ديرەكتورى مەيرلان كەرىمجانوۆقا قويعان ەدىك. «شاردارا سۋ قويماسىنىڭ قازىرگى كولەمى – 4958 ملن تەكشە مەتر, ياعني تولۋى – 95%. بىلتىرعىمەن سالىستىرعاندا جينالعان سۋ 87 ملن تەكشە مەتر از. ساردوباداعىداي جاعدايدى شاردارا سۋ قويماسىندا بولدىرماۋ جانە الدىن الۋ ماقساتىندا قازىرگى ۋاقىتتا «شاردارا سۋ قويماسى بوگەتىنىڭ سەيسميكالىق تۇراقتىلىعىن ارتتىرۋ جانە قايتا جاڭارتۋ» جوباسى بويىنشا قۇرىلىس جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. اتاپ ايتقاندا, سۋ قويماسىنىڭ بوگەتى تومەنگى جاقتاۋىن قۇممەن, قيىرشىق تاسپەن بەكىتىپ, بەرىكتىلىگىن ارتتىرۋ جانە بوگەتتەن ءسۇزىلىپ شىققان سۋ مولشەرىن پريزمادان تسيفرلاندىرۋ, اۆتوماتتاندىرۋ ارقىلى ولشەۋ جۇمىستارى اتقارىلۋدا. قۇرىلىس جۇمىستارىنا 49 بىرلىك ارنايى تەحنيكا, 20 جۇمىسشى جۇمىلدىرىلعان. قۇرىلىس جۇمىستارىن جىلدىڭ سوڭىندا اياقتاۋ كوزدەلۋدە», دەيدى مەيرلان ءابدراحمان ۇلى.
وبلىس اۋماعىندا 44 سۋ قويماسى بار. «قازسۋشار» وزىنە قاراستى 18 سۋ قويماسىن تۇراقتى باقىلاۋعا العان. سۋ تاسقىنىنىڭ الدىن الۋ بويىنشا سۋ قويمالارىنىڭ تەحنيكالىق جاعدايىنا تەكسەرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, تاۋلىك بويى كەزەكشىلىك ۇيىمداستىرىلعان. «ارنايى تەحنيكالاردى تەكسەرۋدەن وتكىزىپ, ينەرتتى ماتەريالدار قورى جاساقتالعان, سۋ تاسقىنى قاۋپى جوق. ءۇش وڭىردە ارنايى تەحنيكالاردان قۇرالعان اپاتتىق ءموبيلدى قور جاساقتالعان. «كوكساراي» سۋ رەتتەگىشىنە 1977 ملن تەكشە مەتر سۋ جينالعان, ياعني تولۋى – 66%. جينالعان سۋ كولەمى 2020 جىلمەن سالىستىرعاندا 140 ملن تەكشە مەترگە كوپ. وسى ورايدا «كوكسارايعا» سۋ قابىلداۋدى توقتاتىپ, سىرداريا وزەنىنە 200 تەكشە مەتر/سەكۋند سۋ تاستالىنۋدا, ارىس وزەنىنەن 19 تەكشە مەتر/سەك, بارلىعى – 419 تەكشە مەتر/سەكۋند سىرداريا وزەنىمەن قىزىلوردا وبلىسىنا بوساتىلۋدا», دەيدى مەيرلان كەرىمجانوۆ. قازىرگى تاڭدا كوكساراي سۋ رەتتەگىشىنىڭ بەرىكتىگىن قايتا قۇرۋ بويىنشا جۇمىس جوباسى ازىرلەنۋدە ەكەن. قۇرىلىس جۇمىستارى بىتكەن سوڭ سۋ رەتتەگىش ارناسىن 100% تولتىرۋ مۇمكىن بولادى. سونداي-اق 16 سۋ قويماسىندا سۋدىڭ ورتاشا تولۋى بۇگىندە 73 پايىز.
«قاپشاعايدان» تونگەن قاۋىپ
ءبىراز جىلدان بەرى جوندەۋ كورمەگەن بايدىبەك اۋدانىنداعى «قاپشاعاي» سۋ قويماسىنىڭ جاعدايى جەرگىلىكتى تۇرعىنداردى الاڭداتىپ وتىر. تىرشىلىككە ءنار بەرگەن نىسان سۋىن اۋدان جۇرتى تۇتىنادى. «قاپشاعاي» سۋ قويماسى 1982 جىلى سالىنعان, سىيىمدىلىعى – 34,5 ملن تەكشە مەتر. «ونىڭ 2,8 ملن تەكشە مەترىن قاپشاعايدىڭ تومەن جاعىندا تۇراتىن تاڭاتار, شايان, جامبىل, شىبىت ەلدى مەكەندەرى اۋىز سۋعا پايدالانادى. جالپى, سۋ قويماسى بۇگىندە كۇردەلى جوندەۋدى قاجەت ەتەدى. سەبەبى توبەلەردەن, قىرلاردان اققان سۋلاردىڭ, جەر قىرتىسى لاي-بالشىقتارىنىڭ اسەرىنەن استى تولعان. سوندىقتان ول جەردەگى سىيىمدىلىق ناقتى 34,5 ملن تەكشە مەتر سۋ بولۋى مۇمكىن ەمەس. قازىرگى تاڭدا سىيىمدىلىعى 88% سۋ قويماسىن تولىق قۋاتتىلىقتا پايدالانۋ ءۇشىن كۇردەلى جوندەۋگە قارجى ءبولۋ قاجەت. سۋ قويماسى وبلىستىق «قازسۋشار» رمك مەكەمەسىنىڭ تەڭگەرىمىندە, 1982 جىلى پايدالانۋعا بەرىلگەننەن بەرى جوندەۋ جۇمىستارى مۇلدەم جۇرگىزىلمەگەن. «قازسۋشار» رمك ارقىلى 2019 جىلى 1 ملرد 55 ملن تەڭگەگە جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتاماسى ازىرلەنىپ, ساراپتامادان وتكەن. «قاپشاعاي» سۋ قويماسى جاۋىن-شاشىن قاتارىنان 4-5 كۇن جاۋسا تەز تولادى. سالدارىنان دامبىعا سۋ تولقىندارى تەرىس اسەرىن تيگىزەدى. سۋ قويماسىنىڭ ەتەگىندە ورنالاسقان 6 ەلدى مەكەن بار, شامامەن 13 مىڭنان استام حالىق تۇرادى. بەتى اۋلاق, سۋ تاسقىنى ورىن السا وسى تۇرعىندارعا قاۋىپ تونەدى. جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگان تاراپىنان جانە اۋداننىڭ ەرىكتىلەرىمەن كەزەكشىلىك ۇيىمداستىرىلۋدا. سۋ قاشىرتقىلارىنان جانە ەكى شليۋزدەن سۋ جىبەرىپ وتىرامىز. كۇردەلى جوندەۋ ماسەلەسى وڭ شەشىمىن تاپقانىنا مۇددەلىمىز», دەيدى اۋدان اكىمى ەرجىگىت شارىپبەك. وسى ماسەلەنى جۋىردا اۋدان اقساقالدارى دا وبلىس اكىمى ومىرزاق شوكەەۆپەن كەزدەسۋدە كوتەردى. قاۋىپتىڭ الدىن الۋدى سۇرادى. بۇل ورايدا وبلىس اكىمى ستراتەگيالىق ماڭىزى بار نىسان رەسپۋبليكالىق مەنشىكتەگى م ۇلىك بولعاندىقتان, شەشىمدەردىڭ مينيسترلىك تاراپىنان قابىلداناتىنىن ءتۇسىندىردى. اتالعان ماسەلەگە قاتىستى وبلىس تاراپىنان ۇسىنىستار جولداناتىنىن ايتتى. سونداي-اق كەزدەسۋدە بايدىبەك اۋدانىندا «سارقىراما» سۋ قويماسى سالىناتىنى ءمالىم بولدى. جاڭا جوبانىڭ قۇرىلىسى اقباستاۋ اۋىلدىق وكرۋگى اۋماعىنان وتەتىن بوگەن وزەنى بويىنان جۇرگىزىلەدى. ومىرزاق شوكەەۆ «سارقىراما» سۋ قويماسى سالىناتىن ورىنعا بارىپ, ماڭىزدى ماسەلەنى سالا ماماندارىمەن بىرگە تالقىلادى. وبلىس باسشىسى سۋ قويماسىنىڭ سىيىمدىلىعىن 50 ملن تەكشە مەترگە ۇلعايتۋدى ۇسىندى.
«قاپشاعايدان» بولەك, بۇگىنگى احۋالىن جان-جاقتى زەرتتەۋدى قاجەت ەتەتىن, وتكەن عاسىردا سالىنعان بوگەتتەر دە بار. مىسالى, 1967 جىلى پايدالانۋعا بەرىلگەن «بوگەن» سۋ قويماسىنىڭ تەحنيكالىق جاعدايى بۇگىندە قالىپتى. اعىمداعى جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلگەن. ارىس, بوگەن وزەندەرىنەن سەكۋندىنا 49,5 تەكشە مەتر سۋ كىرىپ جاتسا, تمك مەن بوگەن قاشىرتقىسى ارقىلى ەگىستىك جەرلەردى سۋارۋعا سەكۋندىنا 53,2 تەكشە مەتر سۋ بوساتىلۋدا. الايدا بوگەتتىڭ جاعدايىن ناقتى انىقتاۋ ءۇشىن ارنايى ليتسەنزيالاندىرىلعان مەكەمەنىڭ قاتىسۋىمەن كوپفاكتورلى زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ قاجەت. «بوگەن ارناسى» مكك ديرەكتورى قۇتتىباي اسىراۋوۆتىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى تاڭدا بيۋدجەتتەن قارجى ءبولىنىپ, كونكۋرس جاريالانعان. مۇنداي كوپفاكتورلى زەرتتەۋ جۇمىستارىن 1982 جىلى پايدالانۋعا بەرىلگەن «قوسقورعان» سۋ قويماسى دا قاجەت ەتەدى.
تۇركىستان وبلىسى