عالىمداردىڭ دەڭگەيى زەرتتەۋلەر ناتيجەسىندە جازعان حالىقارالىق عىلىمي جۋرنالدارداعى ماقالالارىنا, سونداعى كورسەتكىشىنە قاراي باعالانادى. سول كورسەتكىشتەرگە كوز جۇگىرتسەك, وتاندىق عىلىمنىڭ دامۋىنا ەلەۋلى ۇلەس قوسىپ جۇرگەن عالىمداردىڭ باسىم بولىگى – «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ تۇلەكتەرى. اتالعان باعدارلاما جاستاردىڭ عىلىمعا كەلۋىنە زور مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. بۇل – ەل ەگەمەندىگىنىڭ العاشقى جىلدارىندا قابىلدانعان تاريحي شەشىمنىڭ جەمىسى.
تاۋەلسىزدىكپەن قاتار «تۇلەپ» كەلە جاتقان باعدارلاما دامۋدىڭ بىرنەشە كۇردەلى ساتىسىنان ءوتتى. «بولاشاق» حالىقارالىق ستيپەندياسى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ 1993 جىلعى 5 قاراشاداعى قاۋلىسىنىڭ نەگىزىندە, ەل ەكونوميكاسىنىڭ باسىم سەكتورلارى ءۇشىن كادرلار مەن ماماندار دايارلاۋ ماقساتىندا قولعا الىندى. اۋەلدە مەكتەپتى جاڭا بىتىرگەن, بۇعان دەيىن اتا-اناسىنان جىراق كەتىپ كورمەگەن ۋىزداي جاستار باكالاۆرياتتا ءبىلىم الۋ ءۇشىن شەتەلدەرگە اتتاندى. كەيىن باكالاۆريات باعدارلاماسىنىڭ كۇشى جويىلىپ, وتاندىق ۋنيۆەرسيتەتتەردەن باكالاۆر دارەجەسىن العان ۇمىتكەرلەر عانا ماگيستراتۋرا مەن دوكتورانتۋرادا وقۋعا مۇمكىندىك الدى. بۇل شىن مانىندە وڭ شەشىم بولدى. وسى ساتتەن باستاپ «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ ستيپەندياسىن ءىس-تاجىريبەدە قاجەتتى ءبىلىمىن تەرەڭدەتۋدى كوزدەيتىندەر ماگيستراتۋراعا, عىلىم جولىن تاڭداعاندار دوكتورانتۋراعا تۇسكەن ۇمىتكەرلەر يەلەنەتىن بولدى. سونىمەن قاتار باعدارلاما بويىنشا الەمنىڭ جەتەكشى كومپانيالارى مەن ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە عىلىمي-وندىرىستىك تاعىلىمدامادان وتۋگە مۇمكىندىك بار. مىنە, وسىنىڭ ءبارى كەز كەلگەن جۇمىستى زەرتتەۋ نەگىزىندە جۇرگىزە الاتىن مامانداردى دايارلاۋعا سەپتىگىن تيگىزدى.
وسى رەتتە ءبىز دوكتورانتۋرادا وقيتىن جانە وتاندىق عىلىمنىڭ دامۋىنا ۇلەس قوسىپ جۇرگەن «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ ستيپەندياتتارىن سوزگە تارتتىق. جوعارىدا جازعانىمىزداي, «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ تۇلەكتەرى ەلىمىزگە ەڭ قاجەتتى سالالاردا عىلىمنىڭ العا ىلگەرىلەۋىنە اتسالىسىپ كەلەدى. بىراق ءبىز وقىرمانداردىڭ ۋاقىتىن سىيلاپ, قازىرگى تاڭدا ەڭ ماڭىزدى ەكى سالاداعى تۇلەكتەردىڭ تۇيگەنىنە توقتالدىق.
«بولاشاق» – جاس عالىمداردى دايارلايتىن ينكۋباتور»
ەرعالي بەردىباەۆ «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن انگلياداعى نوتتينگەم ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ IT سالاسى بويىنشا ماگيستراتۋراسىن تامامداعان. قازىرگى تاڭدا ول – وڭتۇستىك كورەيانىڭ الدىڭعى قاتارلى تەحنولوگيالار ينستيتۋتىنىڭ (KAIST, كورەيا) الەمدىك IT مەن تەلەكوممۋنيكاتسيالار دوكتورانتى. دوكتورلىق زەرتتەۋىنىڭ تاقىرىبىنان-اق ەرعاليدى ەلدىڭ دامۋى الاڭداتاتىنىن بىلۋگە بولاتىنداي.
– عىلىمدى اركىم ارقالاي تۇسىنەدى. بىراق بارىنە ورتاق ءبىر تۇسىنىك بار, بۇل – ىزدەنۋ. اعىلشىننىڭ «Research» دەگەن ءسوزى سوعان سايادى, ياعني «Re» – قايتا, قايتادان, «search» – ىزدەۋ, ىزدەنۋ. مەنى دە عىلىمعا وسى ىزدەنۋ, ءبىر سۇراقتىڭ جاۋابىن تابۋعا دەگەن ۇمتىلىسىم جەتەلەگەن شىعار. ەس بىلگەلى جاراتىلىستانۋ عىلىمىنا, سونىڭ ىشىندە فيزيكا-ماتەماتيكاعا, ونداعى ەسەپتەر مەن تاپسىرمالاردى ورىنداۋعا قۇمار بولدىم. مەكتەپ بىتىرگەندە وسى قابىلەتىمدى جەتىلدىرگىم كەلىپ قازاق ۇلتتىق تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ «ەسەپتەۋ تەحنيكاسى مەن باعدارلامالىق قامتاماسىزداندىرۋ» ماماندىعىنا وقۋعا ءتۇستىم. كەيىن تاعى ءبىلىم قۋىپ ۇلىبريتانياعا اتتاندىم. شەتەلدەن كەلگەن سوڭ ەلدە ءبىراز جۇمىس ىستەپ, عىلىم جولىنا ءتۇسىپ, قازىر كورەيادا دوكتورانتۋرادا وقىپ ءجۇرمىن. مەنىڭشە, عىلىم جولىندا بولۋ ءۇشىن دوكتورلىق دارەجە قاجەت ەمەس, بىراق بۇل باعىتىڭدى ايقىنداۋعا كومەكتەسەدى جانە نەنى, قالاي باستاۋعا بولاتىنىن ۇيرەتەدى. مەنىكى ءىت سالاسى بولعانىمەن, زەرتتەۋىم – ەكونوميكالىق باعىتتا. ءىت تەك پروگرامما قۇرۋدى نەمەسە جاڭا يننوۆاتسيالىق قۇرىلعى جاساپ شىعارۋدى عانا ەمەس, «ونىڭ جالپى ادامزاتقا ىقپالى, بەرەر پايداسى قانداي, كەمشىلىكتەرى بار ما؟» دەگەن سۇراقتاردى دا قامتيدى. قازىرگى زەرتتەۋىم دە سول سەكىلدى, ياعني «تسيفرلى قارجى قىزمەتتەرىنىڭ (internet banking) دامۋشى ەلدەرگە بەرەر اسەرىن زەرتتەيمىن. ماسەلەن, وسى سالانىڭ ءبىر زەرتتەۋ قورىتىندىسى قاي ەلدە اتالعان قىزمەت كوپ قولدانىلسا, سول ەلدە كەدەيشىلىك ۇلەسى تومەن بولاتىنىن كورسەتكەن. «كەدەي حالىق قولداعى (كارتاداعى ەمەس, قالتاداعى) اقشاعا كوبىرەك تاۋەلدى, سول سەبەپتى قولدا ۇستاعاندى ءجون كورەدى», دەلىنگەن. ءدال وسىنداي عىلىمي ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر مەملەكەتتەردىڭ ۇسىنىسى بويىنشا, نە ارنايى تاپسىرىس رەتىندە جۇرگىزىلىپ, سونىڭ نەگىزىندە ستراتەگيالىق جوسپارلار جاسالادى. بۇل تاقىرىپتى ەلىمىزدىڭ دامۋى ءۇشىن قازاقستاندا دا زەرتتەۋ جۇرگىزۋ ماقساتىندا تاڭدادىم, – دەيدى ە.بەردىباەۆ.
كەيىپكەرىمىزدىڭ ويىنشا, عىلىمدا قانداي دا ءبىر ناتيجەگە قول جەتكىزۋ ءۇشىن تاباندىلىق قاجەت. ەلىمىزدە كوبىنە باستالعان ءىس سوڭىنا دەيىن جەتە بەرمەيدى. بۇل تۇرعىدا وڭتۇستىك كورەيانىڭ تاجىريبەسى ەرەكشە. كەزىندە دامىعان ەلدەردىڭ جۇزدىگىنە دە كىرمەگەن وڭتۇستىككورەيالىقتار الدىمەن وزدەرىن الداماۋعا, باردى – بار, جوقتى جوق دەپ, جەمقورلىقتى تۇبىمەن جويۋعا ۋادەلەستى. جانە جىل سايىن ىشكى جالپى ونىمنەن عىلىمعا 1 پايىز (1-ءشى جىلى 1% بولسا, كەلەسى جىلى 1,1% دەگەندەي) ءبولدى. سودان سوڭ گرانتتىق قارجىلاندىراتىن زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەلەرىن ۇزاق مەرزىمگە قويدى, ياعني كەمى 15-20 جىلعا جوسپارلادى. قوماقتى قارجى بولىنگەندىكتەن عىلىمي ورىندار كوپتەپ اشىلا باستادى. قازىرگى كورەياداعى 500-دەن اسا زەرتتەۋ ورتالىقتارى مەن ينستيتۋتتاردا 500-1000 شاماسىندا PhD/دوكتورلىق دارەجەسى بار عالىمدار جۇمىس ىستەيدى. ەندى ولار دامىماعاندا, كىمدەر داميدى؟
– «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ وتاندىق عىلىمنىڭ دامۋىنا ىقپالى وتە زور. بالكىم كوبى ناتيجەنى بىردەن كورمەگەندىكتەن كەلىسپەس. بىراق ينۆەستيتسيانىڭ ەڭ كەرەمەتى ءارى اسەرلىسى – ءبىلىم. بۇل ەرتەلى-كەش ەسەلەپ ەلگە قايتادى. ويتكەنى «بولاشاقپەن» اكە-كوكەسىنە سەنگەندەر ەمەس, بىلىمىنە, ەڭبەكقورلىعىنا, قابىلەتىنە يەك ارتقاندار عانا وقىپ, بىتىرە الادى. ولار ەلگە ورالعاندا ايتەۋىر ءبىر, مەيلى كىشكەنتاي بولسا دا وزگەرىس پەن جاڭالىق اكەلەدى. ەندى سونداي ىزدەنىمپاز, ەڭبەكسۇيگىش جاس عالىمدار كەلسە, قالاي بولادى؟ 1-2 ەمەس, جىل سايىن 100-دەپ كەلسە شە؟ «كەلىپ جاتىر عوي, ناتيجە قايدا؟» دەيتىندەر بار. الەمدە كۇن سايىن كوپتەگەن جاڭا تەحنولوگيالىق, يننوۆاتسيالىق جاڭالىق اشىلادى, بىراق ءبىز سونىڭ بىرەن-سارانىن عانا بىلەمىز. ال سونىڭ ارتىندا قانشاما ەڭبەك پەن عالىمدار بار. كەيبىرى عىلىمي جاڭالىقتى اشۋ ءۇشىن ءومىر بويى ىزدەنىپ كەلە جاتقان بولۋى دا مۇمكىن. سول سەكىلدى بىزگە دە ناتيجەسى كورىنبەيتىن شىعار, الايدا «بولاشاق» – جاس عالىمداردى, مىقتى زەرتتەۋشىلەردى دايارلايتىن ينكۋباتور, – دەيدى ە.بەردىباەۆ.
ءبىز كەيىپكەرىمىزدەن ءىت سالاسىن عىلىمي تۇرعىدان دامىتۋ جولدارى جونىندە دە سۇراعانبىز. ونىڭ ويىنشا, ءىت سالاسى عىلىم رەتىندە دامۋى ءۇشىن ءىت ءبىلىم ورتالىقتارىن كوبەيتۋ كەرەك. بىزدە مۇنداي ورتالىقتار بار, بىراق ساننان ساپاعا كوشۋى ءتيىس. جالپى كەز كەلگەن عىلىم (مەديتسينا بولا ما, الدە اۋىل شارۋاشىلىعى) دامۋىنىڭ 3 ساتىسى بار. ءبىرىنشىسى – ۋنيۆەرسيتەت كولەمىندە, ياعني بازاسىندا عىلىمي ورتالىقتارى مەن ينستيتۋتتارى بار زەرتتەۋ باعىتىنداعى وقۋ ورنى. ەكىنشىدەن, ۋنيۆەرسيتەتتە دايارلانعان مامانداردىڭ باراتىن, زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەتىن جەرى بولۋى قاجەت. ال ودان كەيىن سول زەرتتەۋ ناتيجەسىن كورسەتەتىن ءوندىرىس ورىندارى (زاۋىت-فابريكالار, شارۋا قوجالىقتارى, ت.ب.) كەرەك.
– ەندى ءبىرىنشى ساتى بويىنشا تەك ءىت سالاسىنا كەلەيىن. ەلىمىزدە الماتى مەن ەلوردادا عانا ءىت جاقسى دامىعان. نەگە؟ سەبەبى مۇندا جاقسى ۋنيۆەرسيتەتتەرمەن قاتار بىلىكتى ۇستازدار بار. ولار مىقتى مامان دايارلايدى. ال سول ماماندار ۇيرەنگەن قالادا قالىپ قويادى. سوندىقتان ءار قالادا سونداي ءىت ۋنيۆەرسيتەتتەر اشۋ كەرەك. وقۋ ورنى اشىلدى دەلىك, ەندى كادر ماسەلەسى تۋادى. ەگەر ولاردىڭ جاعدايىن جاقسارتسا, سول قالاداعى ماماندار دا, «بولاشاق» تۇلەكتەرى دە, ءىرى قالالاردا جۇرگەندەر دە جۇمىستان باس تارتپايدى. نەگىزى ءىت سالاسىن عىلىمي تۇرعىدا دامىتۋدى قولعا الساق, باسقا سالاعا قاراعاندا ناتيجەنى تەزىرەك كورە الامىز. ماسەلەن, 2021 جىلى بىلگەنىممەن بولىسەم دەپ شەشىپ, You Tube ارناسىنان «ۇزدىك ءبىلىم» دەگەن كانال اشتىم. ءىت بىلىكتىلىكتى ارتتىرىپ, باعدارلامالاۋدى ۇيرەتەيىن دەدىم. بارلىعى اقىسىز, تەگىن بولدى. جانە قاراپايىم قازاق تىلىندە ءتۇسىندىردىم. كونتەنت مەكتەپ مۇعالىمدەرى مەن وقۋشىلارعا ارنالدى. قاڭتار ايىندا ءار جەكسەنبى سايىن 1,5-2 ساعات ساباق ءوتتىم. اقپان ايىندا وتكەن پاندىك وليمپيادادا ساباعىما قاتىسقانداردىڭ كوبى جۇلدەلى ورىن الىپ, كەلەسى كەزەڭدەرگە ءوتتى. قاتىسۋشىلاردان, ۇستازدارىنان, اتا-انالارىنان العىس حاتتار كەلدى. ءىت سالاسىن قىسقا مەرزىمدە دامىتۋعا بولاتىنىن وسىدان ءتۇسىندىم. ال ءىت سالاسى دامىسا, ءىت عىلىمى دا داميدى, – دەيدى ە.بەردىباەۆ.
15 مەملەكەت عالىمدارىنىڭ ىشىندەگى ۇزدىگى
نازگۇل ايداربەكقىزى 2005-2012 جىلدار ارالىعىندا رەسەيدىڭ ي.سەچەنوۆ اتىنداعى ءبىرىنشى ماسكەۋ مەملەكەتتىك مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتىندە «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن ءبىلىم العان. ول مۇندا جالپى مەديتسينا بويىنشا باكالاۆرياتتى, سودان سوڭ «ونكولوگيا» ماماندىعىمەن ينتەرناتۋرانى ءبىتىردى. وقۋىن ءتامامداپ ەلگە ورالعان سوڭ ونكولوگيا جانە راديولوگيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنا جۇمىسقا ورنالاستى. وسى قىزمەتىندە كەيىپكەرىمىز كوپتەگەن عىلىمي جۇمىستى جۇرگىزدى. بۇل ونىڭ عىلىمي الەۋەتىن ارتتىرۋعا سەپتىگىن تيگىزدى.
– مەن ونكولوگيا جانە راديولوگيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىندا جۇمىس ىستەي ءجۇرىپ رەزيدەنتۋرانى وقىپ, عىلىمي جۇمىستارمەن اينالىستىم. عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋمەن قاتار دوكتورانتۋرانى وقىدىم. قازىر عىلىمي دارەجەمدى قورعاۋعا دايىندالىپ ءجۇرمىن. وسى ۋاقىت ارالىعىندا ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ, دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ عىلىمي جوبالاردى قارجىلاندىرۋعا بايلانىستى وتكىزەتىن كونكۋرستارىنا قاتىسىپ, گرانتتار جەڭىپ الدىق. عالىم عىلىمي زەرتتەۋ تاقىرىبىن تاڭداردا «ەلگە ءبىر پايداسى تيسە, قانداي دا ءبىر تۇيتكىلدىڭ ءتۇيىنى تارقاتىلسا, وزەكتى ماسەلەنىڭ شەشىمى تابىلسا» دەگەن ويدا بولادى عوي. مەن دە سونداي ماقساتتا قازاقستاندا ءسۇت بەزى قاتەرلى ىسىگىنىڭ كۇننەن-كۇنگە «جاسارىپ» بارا جاتقانىنا نە سەبەپ بولعانىن زەرتتەپ ءبىلۋدى ءجون كوردىم. وسىلايشا «قازاقستاندىق جاس ايەلدەردەگى ءسۇت بەزى قاتەرلى ىسىگىنىڭ دامۋىنا گەنەتيكالىق زەرتتەۋلەردىڭ ءرولى» تاقىرىبىندا ۇزاق ىزدەنىپ عىلىمي ديسسەرتاتسيامدى جازدىم. دۇنيەجۇزىلىك ستاتيستيكا بويىنشا ءدال وسى ءسۇت بەزى قاتەرلى ىسىگى ەڭ قاۋىپتى اۋرۋلاردىڭ قاتارىنا جاتادى. ومىراۋ سىرتقى ورگان بولعانىمەن, ءسۇت بەزىنىڭ قاتەرلى ىسىگى – اۋىر دەرت. سوندىقتان وسى ءبىر قاۋىپتىڭ الدىن الۋعا ۇلەس قوسقىم كەلدى, – دەيدى كەيىپكەرىمىز.
اتالعان اۋرۋعا شالدىققان جاس ايەلدەردەن قان الىپ, ادام دنق-سىن تەرەڭ تالداپ, جان-جاقتى وقىپ بەرەتىن اپپاراتقا سالىپ تەكسەرىپتى. بۇل – وتە كۇردەلى زەرتتەۋ. سول سەبەپتى زەرتتەۋگە الماتىداعى گەنەتيكا جانە جالپى تسيتولوگيا عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتى مەن س.اسفەندياروۆ اتىنداعى ۇلتتىق مەديتسينالىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ەڭ مىقتى ماماندارى جۇمىلدىرىلعان. ناتيجەسىندە, قازاق ايەلدەرىندە ءسۇت بەزى قاتەرلى ىسىگىنىڭ جاڭا, ياعني دۇنيە جۇزىندە كەزدەسپەگەن مۋتۋاتسيالارى تابىلىپتى. سونداي-اق ن.ايداربەكقىزى باستاعان عالىمدار توبى «دۇنيە جۇزىنە بەلگىلى مۋتۋاتسيالار قازاق ايەلدەرىنە سايكەس كەلمەيدى» دەگەن گيپوتەزانى بۇزدى. ويتكەنى قازاق ايەلدەرىندە الەمگە كەڭ تاراعان مۋتۋاتسيالار دا كەزدەسكەن.
– ءبىز مۇنى تابۋمەن شەكتەلمەي, ەندى جاڭا مۋتۋاتسياعا سكرينينگ ءوتۋدى ىسكە اسىرماقپىز. وتاندىق سكرينينگ جۇيەسى دۇنيە جۇزىندەگى ەڭ مىقتىلاردىڭ قاتارىنا جاتادى. 2008 جىلدان باستاپ قازاقستاندا ءسۇت بەزى قاتەرلى ىسىگىنە سكرينينگ جاسالادى. بۇل – ۇلكەن جەتىستىك. الەمدەگى بارلىق مەملەكەتتە مۇنداي مۇمكىندىك جوق. جانە 40-70 جاس ارالىعىنداعى ايەلدەرگە مامموگرافياعا ءتۇسۋ تەگىن. ال ءبىز جۇرگىزگەن زەرتتەۋ ناتيجەسىندە قولعا الىنىپ جاتقان گەنەتيكالىق تەرەڭ تالداۋ قاتەرلى ىسىككە شالدىعۋ جاعدايى جوعارى ادامدار توبىنا (وتباسى مۇشەلەرىنىڭ ءبىرى, اسىرەسە اتا-اناسى, قانداس باۋىرلارى قاتەرلى ىسىككە شالدىققان جاندار) ارنالعان. الداعى ۋاقىتتا ينستيتۋتتاعى تاجىريبەمىزدى رەسپۋبليكا كولەمىندە تاراتۋدى كوزدەپ وتىرمىز.
ەلىمىزدە مەديتسينا سالاسىندا وسىنداي تىڭ عىلىمي زەرتتەۋلەردى جۇيەلى جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن ينستيتۋتتار بار. دەگەنمەن وتاندىق عىلىمدى باسەكەگە قابىلەتتى بولا الاتىن دەڭگەيگە كوتەرۋ ءۇشىن كوپ قاراجات كەرەك. شەتەلدەردەگى عىلىمعا بولىنەتىن قارجىنىڭ كولەمىنە كوز جۇگىرتسەڭىز, ءبىزدىڭ قانشالىقتى از بولەتىنىمىزدى تۇسىنەسىز. عىلىمي جوبالاردى قارجىلاندىرۋعا ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 3-4 پايىزىن بولەتىن ەلدەر بار, قازاقستاندا بۇل كورسەتكىش 1 پايىزدىڭ جارتىسىنا دا جەتپەيدى. سودان سوڭ عىلىمعا قاراجات قاراستىرۋداعى كوزقاراسقا دا وزگەرىس كەرەك سەكىلدى. ماسەلەن, اقش, ەۋروپا ەلدەرىندە زەرتتەۋ قورىتىندىسى كۇتكەندەي ناتيجە بەرمەسە دە قارجىلاندىرىلادى. نەگە؟ ويتكەنى ولاردا «كۇتپەگەن نەمەسە ناشار, بولماسا تەرىس ناتيجە دە – ناتيجە» دەگەن ۇستانىم بار, عىلىمعا دەگەن وسىنداي كوزقاراس قالىپتاسقان. نەگە عىلىمنىڭ دامۋى قارجىعا كەلىپ تىرەلەدى؟ سەبەبى كەيبىر كۇردەلى زەرتتەۋلەردى جۇرگىزۋگە وتە قىمبات قۇرال-جابدىقتار قاجەت. كەيبىر زەرتحانالىق جۇمىسقا بىرنەشە ملن تەڭگەلىك اپپارات كەرەك بولادى, ونىڭ جوقتىعى قول بايلايدى. سونداي كەدەرگىلەرگە قاراماستان مەديتسينا عىلىمى دامىپ كەلەدى, سالاداعى عالىمدار وتاندىق عىلىمنىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋعا ولشەۋسىز ۇلەس قوسىپ ءجۇر, – دەيدى ونكولوگ-عالىم.
ونىڭ ايتۋىنشا, ناقتى ناتيجە دە جوق ەمەس. ايتالىق, ەكى جىلدا ءبىر رەت تمد ەلدەرى بويىنشا ونكولوگتارعا ارنالعان حالىقارالىق كونفەرەنتسيالار بولىپ تۇرادى. سول كونفەرەنتسيادا «جاس عالىمدار كونكۋرسى» دەگەن جاقسى سەسسياسى بار. عىلىمي جەتەكشىلەر مىقتى پروفەسسورلار, ۇلكەن تۇلعالار بولعانىمەن, ناعىز جۇمىستى اتقارىپ, عىلىمدى جاسايتىن – جاستار. 15 مەملەكەتتىڭ ونكولوگيا سالاسىندا زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ جۇرگەن جاس عالىمدارى ىشىندە وتانداستارىمىز ۇنەمى جۇلدەمەن ورالادى. بۇل – ماقتانۋعا تۇرارلىق جەتىستىك. 2020 جىلى ۇيىمداستىرىلعان وسى كونكۋرستا كەيىپكەرىمىزدىڭ زەرتتەۋ جۇمىسى «ەڭ ۇزدىك عىلىمي جوبا» اتاندى.
– «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ ەلگە قاجەت ەكەنى دالەلدەندى. وسى باعدارلامامەن شەتەلدەردە وقىعان جاستاردىڭ باسىم بولىگى ەلگە ورالعاندا جۇيەنىڭ قاي جەردە اقاۋى بارىن ءبىلىپ كەلدى. مەن تۇلەكتەردىڭ كوبىن, اسىرەسە ءوزىم سەكىلدى 5 جىلدىق جۇمىسپەن وتەۋ تالابىن الدەقاشان ورىنداپ قويعان زامانداستارىم شەتەلدەرگە كەتىپ قالعان شىعار دەپ ويلايتىنمىن. جاقىندا «بولاشاق» تۇلەكتەرىنىڭ كەزدەسۋى بولدى. سوندا كورگەندەردىڭ ءبارى قازاقستاندا قىزمەت ەتىپ ءجۇر ەكەن. جانە بارلىعى قانداي دا ءبىر جەتىستىككە جەتىپ ۇلگەرگەن, باسشىلىق قىزمەتتە وتىر, ايتەۋىر ەلگە ءبىر پايداسىن تيگىزىپ, وزگەرىس اكەلگەن, – دەيدى ن.ايداربەكقىزى.
P.S. كەيىپكەرلەرىمىزدىڭ ءاربىر سوزىنەن, ويىنان, ارەكەتىنەن, قولعا العان ىسىنەن, ءتىپتى بولاشاقتاعى جوسپار-ماقساتىنان «ەلگە قايتسەم پايدالى بولامىن؟» دەگەن ىزدەنىستە جۇرەتىنىن ايقىن اڭعارۋعا بولادى. ولار – ءسوزسىز «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ عانا ەمەس, كەلەشەك قازاقستاننىڭ, بولاشاقتىڭ عالىمدارى. ءبىز ماتەريالىمىزدا «بولاشاق» باعدارلاماسى تۇلەكتەرىنىڭ تەك ەكەۋىمەن تانىستىردىق, ەندى ويلاڭىزشى, ءدال وسىنداي جالىندى جاستاردىڭ جۇزدەگەنى ءبىر سالادا جۇرسە, زەرتتەۋلەر نەگىزىندە قاتىپ قالعان جۇيەلەردى ءتۇپ-تامىرىمەن وزگەرتىپ, دامىتسا, ەلىمىز قوسا دامىماي ما؟ ءبىلىم مەن عىلىمعا سالىنعان ينۆەستيتسيانىڭ ولشەۋسىز قايتارىمى دا وسى شىعار. مۇندا ءبىر عانا ماسەلە بار: «بىزدە پايدا بولعان «اقىل-ويدىڭ كەنىن», ءيا سول «بولاشاق» تۇلەكتەرىنىڭ الەۋەتىن قانشالىقتى پايدالانا الىپ وتىرمىز؟» دەگەن سۇراق. بۇل – بىراق بولەك اڭگىمە.