تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى وتاندىق عىلىمنىڭ سوڭعى ۋاقىتتا جەتكەن ەڭ ۇلكەن جەتىستىگى اتالعان سالاعا جاس مامانداردىڭ كەلۋى بولسا كەرەك. ويتكەنى ولار شەتەلدىك بەدەلدى جوعارى وقۋ ورىندارىنان العان بىلىمىمەن, حالىقارالىق ءوندىرىس ورىندارىنان جيعان تاجىريبەسىمەن تىڭ سەرپىلىس الا كەلدى. قازاقستاندىق عىلىمنىڭ الەۋەتى الەمدىك ارەنادا وسىنداي جالىندى جاس عالىمداردىڭ جاڭالىقتارىمەن جانە حالىقارالىق رەيتينگتەگى كورسەتكىشتەرىمەن, ءوز سالاسىنداعى بەدەلىمەن بيىكتەي ءتۇستى.
تاۋەكەلشىل بۋىن
ءبارىمىز بىلەتىندەي, تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا ەلدىڭ زيالى قاۋىمى, سونىڭ ىشىندە اعارتۋشىلار مەن عالىمدار كۇنكورىستىڭ قامىمەن بازار جاعالاپ كەتتى. ال سول ۋاقىتتا بۇل بۋىن كەلەشەكتە ەگەمەن قازاقستاننىڭ دامۋىنا ەڭبەك ەتەتىن جاستاردى, وزدەرىنىڭ ءىزباسارلارىن دايىنداي المادى. ويتكەنى ء«ولى مەن ءتىرىنىڭ» اراسىندا تۇرعان عىلىمداعى قىزمەتىن جالعاستىرعان جانكەشتى عالىمدار قولدا باردى ساقتاپ قالۋعا عانا جانتالاستى. توقسانىنشى جىلدارى عىلىمعا جاڭا كەلگەن عالىمدار قازىر ورتا بۋىن بولار ەدى. الايدا بۇگىنگى جاس زەرتتەۋشىلەردى ۇلكەن قادامعا دايارلايتىن, زەينەتكەرلەر مەن جاستاردىڭ اراسىندا التىن كوپىر بولاتىن سول ورتا بۋىننىڭ ورنى ويسىراپ-اق تۇر. ناق وسىنداي قالپىنا كەلۋ كەزەڭىندە عىلىمعا بەت بۇرعان جاس عالىمداردى تاۋەكەلشىل بۋىن دەۋگە بولار. بالكىم ولاردىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن جاناشىرلىعىن, بىرىنە-ءبىرى كومەكتەسكىسى كەلىپ, قولىنان كەلگەنىن ايامايتىن قامقورلىعىن, كۇش بىرىكتىرۋگە دايار بىرلىگىن نىعايتۋىنا دا سول ۋاقىتتاعى جاعداي, ناقتى ايتقاندا وزدەرىن جەتەكتەيتىن, جەتەلەيتىن, جول كورسەتەتىن ورتا بۋىننىڭ تىم سيرەك ەكەنى سەپتەسكەن شىعار. بىراق مەملەكەت تاراپىنان ناقتى قولداۋ كورسەتىلمەسە دە العا ىلگەرىلەۋ بولماس ەدى.
جاستاردى شەتتەتپەگەن شارت
جاس عالىمدارعا مەملەكەتتەن بەرىلگەن ەڭ العاشقى قولداۋ جاس عالىمدارعا ارنالعان گرانت دەسەك, ودان بۇرىن شىعارىلعان ماڭىزدى شەشىمدى ۇمىت قالدىرعان بولار ەدىك. ەلىمىزدە جالپى زەرتتەۋشىلەر مەملەكەتتىك گرانت ارقىلى كۇن كورەدى. سەبەبى جوعارى وقۋ ورىندارى مەن عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىندا جالاقى ماردىمسىز. سول سەبەپتى ولار وزدەرىنىڭ عىلىمي جوبالارىن گرانتقا قاتىسۋ ارقىلى مەملەكەتتەن قارجىلاندىرادى. الايدا جاس عالىمدارعا ورىن بۇيىرا بەرمەيتىن. كوبىنە تاجىريبەسى مول, زەينەتكە جاقىنداعان نەمەسە زەينەتكە الدەقاشان شىعىپ كەتكەن عالىمدار گرانت يەلەنەتىن. ويتكەنى ولار كونكۋرستىڭ قۇجاتتاماسىن قالاي تولتىرۋدى, قالاي ازىرلەگەندە وتەتىنىن, وتە كۇردەلى ساراپتامادان سۇرىنبەۋ ءۇشىن قانداي تالاپتاردى ەسكەرۋ كەرەگىن جاقسى بىلەدى. ال ساعى سىنعان جاستار 3 جىل بويى كەلەسى كونكۋرستى كۇتىپ جۇرمەي, مۇلدە باسقا سالاعا كەتىپ قالاتىن. ويتكەنى ولارعا پروفەسسور, اكادەميكتەرمەن قاتار ۇلكەن كونكۋرسقا ءتۇسۋ وڭايعا سوقپايتىن. ءبىر جاعىنان الىپ قاراعاندا, بۇل اۋىر سالماقتاعى بوكسشىنى سپورتقا جاڭا كەلگەن جاسوسپىرىممەن شارشى الاڭعا شىعارۋمەن تەڭ سياقتى. مىنە, وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ماقساتىندا عىلىمي جوبالارعا ارنالعان بارلىق كونكۋرستىڭ قۇجاتتاماسىنا ارنايى ءبىر تالاپ ەنگىزىلدى. وسى شارت بويىنشا جوبا ونىڭ قاتىسۋشىلارى قۇرامىندا 40 پايىزعا دەيىن 40 جاسقا دەيىنگى جاستار بولعاندا عانا وتەتىن بولدى. بۇل جاس عالىمداردى شەتتەتپەۋگە ىقپال ەتكەن شارت بولدى.
جوقتان بار جاسايتىن عالىم
الايدا نەگىزگى قولداۋ بۇل دا ەمەس ەدى. 2019 جىلى ەلىمىزدە جاستار جىلى جاريالاندى. مىنە, سول جاستار جىلىندا جاس عالىمدارعا ارنالعان بولەك گرانت ەنگىزىلىپ, 40 جاسقا دەيىنگى وتاندىق زەرتتەۋشىلەر ءوز جوبالارىن زەرتتەۋگە جانە وندىرىسكە ەنگىزۋگە مەملەكەتتەن قارجى الا الاتىن بولدى. جاس عالىمدارعا ارنالعان گرانتتى جەڭىپ العانداردىڭ ءبىرى – ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى جانىنداعى فيزيكا-حيميالىق زەرتتەۋ جانە تالداۋ ادىستەرى ورتالىعىنىڭ «مۇنايحيميالىق سينتەزدەر» زەرتحاناسىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى نۇربولات قۇدايبەرگەنوۆ پەن ونىڭ كومانداسى. ن.قۇدايبەرگەنوۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن جاس عالىمدارعا ارنالعان گرانتتى جەڭىپ العان زەرتتەۋشىلەر توبى الداعى 3 جىل بويى مۇناي وڭدەۋدەن قالاتىن قاجەتسىز ورگانيكالىق زاتتاردان سينتەتيكالىق ادىسپەن حوش ءيىستى زاتتاردى سينتەزدەۋمەن اينالىسادى. مۇنداي زەرتتەۋلەرمەن قازاقستان عىلىمىندا العاش رەت تەك وسى جوبا اۆتورلارى عانا اينالىسىپ جاتىر.
«مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىندا جىل سايىن قالدىقتار جاعىلادى. سول قالدىقتاردىڭ قۇرامىندا ورگانيكالىق زات – ولەفيندەر بولادى. ءبىز وسى ولەفيندەردى ءبولىپ الىپ, كۇردەلى ەفيرلەر شىعارۋعا قولدانامىز. ال كۇردەلى ەفيرلەر پارفيۋمەريادا, حوش ءيىستى سۋسابىندار, اۋا تازارتقىشتار, ءيىسمايلار, ت.ب. زاتتاردى جاساۋدا پايدالانىلادى. بۇل جوبا يدەياسىنىڭ اۆتورى – مەنىڭ عىلىمي جەتەكشىم, پروفەسسور حاكيم سۋەرباەۆ. مەن حاكيم ابدراحيم ۇلىنىڭ سوڭعى دوكتورانتىمىن, ول 2017 جىلى دۇنيەدەن ءوتتى. سوڭىنا ءبىز سەكىلدى شاكىرتتەردى تاربيەلەپ, ءىزباسارلارىن قالدىرىپ كەتتى. سوندىقتان ۇستازىمىزدىڭ اماناتىنداي بولعان جوبامىزدى قارجىلاندىرۋعا مۇمكىندىك بەرگەنىنە قۋانىشتىمىز. ويتكەنى بۇل جاستارعا ۇلكەن قولداۋ. ءبىر عانا مىسال ايتايىن, بىلتىرعى جالپى كونكۋرسقا 5 مىڭ ادام قاتىستى. ولاردىڭ ىشىندە پروفەسسورلار دا, ءبىز سەكىلدى قاراپايىم PhD دوكتورلارى دا بار. ال جاس عالىمدارعا ارنالعان كونكۋرستا 600-گە جۋىق جوبا بولدى. مىنە, وسىدان-اق بۇل گرانتتىڭ جاس عالىمدار ءۇشىن قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن كورۋگە بولادى. سودان سوڭ جوبانىڭ سمەتاسىن قاتىسۋشىلار توبى, ياعني جەتەكشى ءوزى قۇراتىن بولعاندىقتان, شەتەلدىك تاعىلىمداماعا ارنايى قارجى ءبولدىم. كوردىڭىز بە, گرانت جوبانى قارجىلاندىرۋعا عانا ەمەس, عالىمداردىڭ عىلىمي الەۋەتىن ارتتىرىپ, الەمدىك دەڭگەيدە كاسىبي دامۋىنا دا جاعداي جاسايدى», دەيدى ن.قۇدايبەرگەنوۆ.
بۇل جوبا ىرگەلى زەرتتەۋگە نەگىزدەلگەن. سول سەبەپتى نۇربولات جەتەكشىلىك ەتەتىن زەرتتەۋشىلەر توبى ولەفيندەردەن كۇردەلى ەفيرلەردى الۋدىڭ ءتيىمدى تەحنولوگياسىن عىلىمي تۇرعىدا نەگىزدەپ, جولعا قويىپ بەرەدى. ال ءارى قاراي ينۆەستورلار تابىلىپ, قازاقستاندا حوش ءيىستى حيميالىق ونىمدەر شىعارۋدى جوسپارلاسا, تەحنولوگيانى بەرۋگە جانە بىرگە جۇمىس ىستەۋگە ءازىر.
«ماسەلەن, ءبىز جوبانى ىسكە اسىرۋ بارىسىندا جەمىستەردىڭ نەمەسە ءبىر گۇلدىڭ ءيىسىن شىعاراتىن كۇردەلى ەفيرلەردى الىپ بەرەمىز. سول كۇردەلى ەفيرلەردى حوش ءيىستى ءونىم وندىرۋگە قولدانادى. قازاقستاندا بارلىق كومپونەنتتەرىن وزدەرى سينتەزدەپ شىعارىپ, حوش ءيىستى ءونىم وندىرەتىن كومپانيا جوق. كوپ كومپونەنتتەرىن شەتەلدەن الدىرادى. بىراق ءبىز عىلىمي زەرتتەۋىمىزدىڭ زەرتحانادا شاڭ باسىپ قالىپ قويعانىن قالامايمىز. سول سەبەپتى كوماندامىزبەن ىرگەلى زەرتتەۋ بولسا دا ونىڭ قولدانبالىعا اينالىپ, ياعني تاجىريبەدە قولدانىلۋىنا بارىنشا تىرىسامىز. ءبىزدىڭ جوبا ەلىمىزدەگى كاسىپكەر قاۋىمعا دا جاڭا كاسىپ اشۋعا سەرپىن بەرەدى دەپ سەنەمىز», دەيدى ن.قۇدايبەرگەنوۆ. وسىدان سوڭ قالدىقتان پايدالى دۇنيە شىعاراتىن ونى «جوقتان بار جاسايتىن عالىم» دەسەك جاراساتىنداي.
شارۋالاردىڭ اقىلشىسى
ءيا, جاس عالىمدارعا ارنالعان گرانت ومىرلىك ماڭىزى بار, ەلدىڭ دامۋىنا سەپتىگىن تيگىزەر ىرگەلى زەرتتەۋلەرگە عانا ەمەس, تاجىريبەدە ادامزاتتىڭ يگىلىگىنە پايدالانۋعا نەگىزدەلگەن قولدانبالى زەرتتەۋلەرگە دە بەرىلەدى. اباي اتىنداعى ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ پوست-دوكتورانتى, گەوگرافيا PhD دوكتورى شاحيسلام لايسحانوۆ كومانداسىنداعى زەرتتەۋشىلەرىمەن بىرگە جۇگەرىنىڭ ءوسىپ-ونۋىنە توپىراق تۇزدىلىعىنىڭ اسەرىن زەرتتەۋمەن جانە داقىلدىڭ ونىمدىلىگىن بولجاۋدىڭ عارىشتىق ءادىسىن ازىرلەۋمەن اينالىسادى.
ء«بىزدىڭ جوبا كارتوگرافيالاۋمەن, گەواقپاراتتىق جۇيەلەردى قولدانۋ, عارىشتان تۇسىرىلگەن سۋرەتتەردى پايدالانۋ ماسەلەلەرىمەن تىكەلەي بايلانىستى. عارىشتان تۇسىرىلگەن سۋرەتتەردى پايدالانىپ, جۇگەرىنىڭ ءوسىپ-ونۋىنە توپىراق تۇزدىلىعىنىڭ اسەرىن دە زەرتتەيمىز. بىراق ءبىزدىڭ جوبانىڭ تۇپكىلىكتى ماقساتى – داقىلدىڭ ونىمدىلىگىن بولجاۋدىڭ عارىشتىق ءادىسىن ازىرلەۋ. قاراپايىم تىلمەن ايتقاندا, قاي جەردە قانداي داقىلدى ءوسىرۋ ءتيىمدى جانە ەڭ ماڭىزدىسى, ءونىمدى بولاتىنىن بولجاۋدىڭ عارىشتىق ءادىسىن تابۋدى كوزدەيمىز. ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك ايماقتارى ءتۇرلى دەڭگەيدە تۇزدانعان. ال سول تۇزدانعان جەرلەردە اۋىلشارۋاشىلىق داقىلدارىنىڭ قاي ءتۇرىن ەكسە, قانداي مولشەردە ءونىم بەرەدى؟ مىنە, وسى سۇراقتىڭ جاۋابىن تابۋعا قولداناتىن عىلىمي ءادىس كوپتەگەن شارۋا ادامىنا, كاسىپكەرلەرگە كەرەك ەكەنى انىق», دەيدى ش.لايسحانوۆ.
جوبا جەتەكشىسىنىڭ ايتۋىنشا, بۇل عىلىمي-زەرتتەۋ دە 3 جىلدا ىسكە اسىرۋعا باعىتتالعان. شاحيسلام باستاعان زەرتتەۋشىلەر توبى العاشقى جىلدارى توپىراقتىڭ تۇزدىلىعىن انىقتاپ, ونىڭ جۇگەرىگە اسەرىن زەرتتەيدى. ولار تۇركىستان وبلىسىنداعى وتىرار اۋدانىن زەرتتەۋ نىسانىنا اينالدىرىپ وتىر. بۇل دا بەكەر ەمەس, سەبەبى ءدال وسى اۋداندا اۋىلشارۋاشىلىق جۇمىستارىنا سۋ رەسۋرستارى جەتكىلىكتى, الايدا تۇزدانۋ پروبلەماسى باسقا اۋداندارمەن سالىستىرعاندا ۋشىعىپ تۇر. زەرتتەۋ بارىسىندا توپىراق تۇزدىلىعىنىڭ كارتاسىن جاسايدى. عارىشتان تۇسىرىلگەن سۋرەتتەردى الىپ, دەشيفرلەيدى.
«ال ءۇشىنشى جىلى وتىرار اۋدانىنداعى اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىنە گەوەكولوگيالىق باعا بەرەمىز جانە كەڭەس وكىمەتى كەزەڭىندە پايدالانىلىپ, كەيىن قاراۋسىز قالعان, اسىرەسە تاستاندى, تىڭ, تىڭايعان جەرلەردىڭ اۋىلشارۋاشىلىق الەۋەتىن انىقتايمىز. سونىمەن قاتار اۋىلشارۋاشىلىق فەرمەرلەرمەن جانە اتالعان وبلىستاعى وسى سالاعا جاۋاپتى باسقارمانىڭ باسشىلارىمەن سەمينار وتكىزۋ جوسپارلانعان», دەپ ءتۇسىندىردى ش.لايسحانوۆ. وسىدان كەيىن جاس عالىمدى فەرمەرلەردىڭ, ەگىن شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن بارشا شارۋا ادامىنىڭ كەڭەسشىسى, اقىلشىسى دەۋگە بولار.
عىلىم كوميتەتىنىڭ دەرەگىنشە, جاس عالىمداردىڭ ىرگەلى جانە قولدانبالى زەرتتەۋلەرىن گرانتتىق قارجىلاندىرۋعا باعىتتالعان 2 كونكۋرستىڭ ناتيجەلەرى بويىنشا 315 جوبا ىسكە اسىرىلىپ, وعان 2,5 مىڭنان اسا جاس عالىم مەن زەرتتەۋشى قاتىسىپ جاتىر. مىنەكەي, جاس عالىمدارعا بولەك گرانت تاعايىنداۋ – عىلىمعا جاڭا لەپ الا كەلەتىن جاستاردى قولداۋ دەگەن ءسوز. بۇل ءتۇپتىڭ تۇبىندە وتاندىق عىلىمنىڭ باسەكەگە قابىلەتتى بولا تۇسۋىنە سەپتەسەدى. سەبەبى عىلىم دەگەننىڭ ءوزى – جاڭالىق اشۋ, جاڭالىق اكەلۋ ەمەس پە؟!