ارال تاعدىرى – ادام تاعدىرى

حالىقارالىق ارالدى قۇت­قارۋ قورىنىڭ قازاقستان رەس­پۋب­لي­كاسىنداعى اتقارۋشى ديرەك­تسيا­سىنىڭ ء(ارى قاراي حاقق قر ات­قارۋ­شى ديرەكتسياسى) ديرەكتورى, گەو­گرافيا عىلىمدارىنىڭ كان­دي­داتى بولات بەكنياز ترانس­شەكارالىق ماسەلەلەردى كەشەندى شەشۋ ارقىلى ارال ايماعى ما­سەلەسىنەن تۇبەگەيلى ارىلۋعا بو­لا­تىنىن ايتادى. «وسى ۋاقىتتا حالىق­ارالىق ارالدى قۇتقارۋ قورى­نىڭ ارال تەڭىزى باسسەينىنە قاتىس­تى جۇزەگە اسىرعان 3 باع­دار­لاماسى ناتيجەسىن بەرىپ وتىر. ەندىگى كەزەكتە ءتورتىنشى باعدار­لاما ازىرلەنۋدە. ايماقتىق ما­سە­لەلەردى قامتيتىن قۇجات, وتىز جىلعا جۋىق مەرزىمدە قور­دا­لانىپ كەلگەن ماسەلەلەردى شەشىپ, ايماقتا ەكونوميكالىق, ەكو­لو­گيالىق, الەۋمەتتىك جوبالار­دى جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرە­دى», دەيدى ب.بەكنياز.

ترانسشەكارالىق وزەندەردى پايدالانۋ تۋرالى كەلىسىمدەردىڭ تاريحىنا ۇڭىلسەك, 1992 جىلى مەملە­كەتارالىق سۋ كوزدەرىن پاي­­دالانۋ مەن قورعاۋدى بىرلە­سىپ باسقارۋ سالاسىندا ىنتىماق­تاس­تىق, مەملەكەتارالىق ۇيلەس­تىرۋشى سۋ شارۋاشىلىعى كوميسسياسىن (مۇسشك) قۇرۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلدى. 1993 جىلى قازاقستان, قىرعىزستان, وز­بەك­ستان, تاجىكستان مەن تۇرىك­مەنستان مەملەكەتتەرىنىڭ باسشىلارى ارال تەڭىزىنىڭ داعدارىسى مəسەلەلەرىن شەشۋ بويىنشا بىر­لەسكەن كەلىسىم جاسادى. ونى ءىس جۇزىنە اسىرۋدىڭ تەتىكتەرى وسىدان 28 جىل بۇرىن, 1993 جىلى تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن حالىقارالىق ارال­دى قۇتقارۋ قورى (حاقق) جəنە ورتالىق ازيا ەلدەرىندە بولىمشەلەرىنىڭ قۇرىلۋىمەن تىعىز بايلانىستى. ال 2017 جىلى قىزىلوردا قالاسىندا وت­كەن ارال تەڭىزى باسسەينىن تۇراق­تى دامىتۋ بويىنشا ءبىرىنشى حا­لىق­­ارالىق فورۋمدا 26 ناۋرىز ارال تەڭىزى كۇنى دەپ بەلگىلەندى. 

«ارال ايماعىن ساۋىقتىرۋعا باي­لانىستى كوپتەگەن حالىقارالىق كەلىسىمگە قاراماستان ءار مەملەكەت ءوز ماسەلەسىن ءوزى شەشىپ كەلەدى. 2018 جىلى تۇرىكمەنستاندا وتكەن ءحىى سامميتتە ەلباسى ن.نازارباەۆ سۋ-ەنەرگەتيكالىق كونسورتسيۋمىن قۇرۋ تۋرالى ماسەلەگە ەرەكشە با­سىم­دىق بەردى. بۇل ارال ماسە­لەسىن شەشۋگە بىر­لەسكەن كۇش-جىگەر قاجەت­تىگىن اي­قىن­داپ بەردى. سول جىلى حالىق­ارا­لىق ارالدى قۇتقارۋ قورى­نىڭ مار­تەبە­سى دە ايقىندالىپ, ارال اپاتى­نان تۋىن­داعان ەكولوگيالىق ماسە­لە­لەردى شەشۋدە, وسىعان بايلانىس­تى الەۋ­مەت­تىك-ەكونوميكالىق جوبالار مەن باع­دارلامالاردى جۇزەگە اسىرۋدا امبەباپ الاڭ بولىپ بەلگىلەندى.

بۇگىنگە دەيىن تۋىنداپ كەلگەن ارال ايماعى ماسەلەسىندە قىرعىزستان مەن تاجىكستاندى ەنەرگەتيكا, ال قازاقستان مەن وزبەكستاندى سۋارمالى جەرلەر ماسەلەسى الاڭداتىپ كەلدى. ءبىرىنىڭ ەگىنى كۇيىپ جاتسا, ەكىنشىسىن ەنەرگيا تاپشىلىعى تولعاندىردى. وسى ماسەلەلەردى شەشۋگە مەملەكەت­تەر اراسىندا جاسالعان كوپتەگەن حالىق­ارالىق كەلىسىمشارت تا دار­مەنسىز بولدى. ال اۋىزبىرشىلىككە كەلە الماي وتىرعان ايماق ەلدەرى ءۇشىن سۋ-ەنەرگەتيكالىق كونسورتسيۋ­مىن قۇرۋدىڭ ماڭىزى دا, ەكونوميكالىق تيىمدىلىگى دە جوعارى. ب.بەكنيازدىڭ ايتۋىنشا, كونسورتسيۋم جىلداعى ناتيجەسىز جيىنداردىڭ الدىن الىپ قويماي, تۋىنداعان وزەكتى ماسەلەلەردى ءبىر جەردەن شەشۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. كەيبىر دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, ترانسشەكارالىق سۋ جونىندە ىنتىماقتاستىق بولماسا, مەملەكەتتەر جىلىنا 30-40 ملرد دوللار شىعىنعا ۇشى­رايدى, ەگەر دە ورتاق مامىلە دۇ­رىس جولعا قويىلسا, وندا جىلىنا 7 ملرد تەڭگەدەن استام پايدا كورۋگە بولادى.

حالىقارالىق ارالدى قۇتقارۋ قورى بۇگىندە 40-تان استام مەملەكەت­تى بىرىكتىرەتىن, حەلسينكيدە قابىلدان­عان سۋ كونۆەنتسياسىمەن بىرلەسە جۇمىس ىستەۋگە قول جەتكىزگەن. ترانسشە­ك­ارا­لىق كونۆەنتسيا – سۋدى قالاي پايدا­لانۋ جانە ءبولىسۋ كەرەكتىگىن جان-جاق­تى قاراستىراتىن ماڭىزدى الاڭ. كون­ۆەنتسيا بۇگىنگە دەيىن ەۋروپا بولى­گىندەگى سۋ ماسەلەسىنە قاتىستى بول­سا, ەندىگى كەزەكتە ورتالىق ازيا ەل­­دەرىنەن قازاقستان, تۇرىكمەنستان, وز­بەك­ستاندى دا قامتيتىن بولادى. 2018 جىلى برازيليادا ءۇش جىلدا ءبىر رەت وتەتىن 8-ءشى سۋ فورۋمىنا قاتىcۋ قازاقستاندىق تاراپ ءۇشىن جاڭا مۇمكىندىكتەرگە جول اشسا, تاي­لاندتا وتكەن ەسكاتو قور­شا­عان ورتانى دامىتۋ جونىندەگى كوميتەت­تىڭ V سەسسياسىندا قور ماماندارى بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارىمەن كەزدەسىپ, ارال ماسەلەسىن كوتەرىپ, فوتوكورمە ۇيىمداستىردى. بۇل ءوز كەزەگىندە ايماق ماسەلەسىنە دۇنيە­جۇ­زىلىك قاۋىمداستىقتىڭ نازارىن تا­عى ءبىر اۋدارۋعا مۇمكىندىك بەردى. ال وتكەن جىلى ورتالىق ازيا­­داعى سۋ ماسەلەسىنە قاتىستى وت­كەن بەرلين كەز­دەسۋى ەۋرووداقتىڭ 2020-2030 جىلعا دەيىنگى ستراتەگياسىن­دا ارال الەمدىك اپات رەتىندە ەمەس, «جاسىل ورتالىق ازيا» باستاماسىنا نەگىز بولدى. سونىمەن بىرگە ارال تەڭىزىنىڭ «جاسىل بەلدەۋ قۇرۋ» جوباسى دۇنيەجۇزىلىك بانك پەن قازاقستاننىڭ «ارالدىڭ سولتۇستىك بولىگىن قالپىنا كەلتىرۋ جانە ايماقتىق دامۋ» جوباسىنا ەندى.

قازاقستان شيكىزات باعىتىنداعى ەل بولعاندىقتان, ەكولوگياعا كەلەتىن زيان كوپ. وسى ورايدا ديرەكتسيا جۇمىسىنىڭ ناتيجەسىندە ەلىمىزدەگى ەكولوگيالىق, الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جوبالارعا وسى جىلداردا 240 ملن تەڭ­گەگە تەگىن گرانت تارتىلعان. مىسا­لى, بىلتىر گەرمانيا حالىقارا­لىق ىڭتىماقتاستىق قوعامىنىڭ (GIZ) قار­جىلاندىرۋىمەن ارال اۋدانىنداعى كوكارال بوگەتىندە بالىقتى ساقتاپ قالۋ قوندىرعىسى ورناتىلدى. 150 ملن تەڭگەگە ورناتىلعان قوندىرعى جىلىنا 4 مىڭ تونناعا جۋىق بالىقتى ساقتاپ قالۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

وتاندىق كاسىپكەرلەردىڭ كومەگىنە ءزارۋ

ەكولوگيالىق ايماققا گرانتپەن قوسا, وتاندىق كاسىپكەرلەردىڭ قولداۋى دا قاجەت. وسى ورايدا حاقق قر ات­قارۋ­شى ديرەكتسياسى نۇر-سۇلتان قالا­سىنداعى حالىقارالىق قارجى ور­تا­لىعىنىڭ «جاسىل قارجى» ورتا­لىعىمەن كەلىسىمشارتقا وتىرىپ, ماڭىز­دى جوباعا قول جەتكىزگەلى وتىر.

بۇگىندە قىزىلوردا وبلىسىنىڭ ارال تەڭىزىنە دەيىنگى 600 شاقى­رىم­داعى ارال, قازالى اۋداندارى ارال-سارىبۇلاق سۋ جۇيەسى ارقىلى جەراستى سۋىن الادى. ناتيجەسىندە, بۇل وڭىردە اۋرۋ سانى دا ازايعان. شيەلى مەن جاڭاقورعان جاعى سۋدى تۇركىستان وبلىسىنان الاتىندىق­تان, بۇل ماڭداعى سۋدىڭ ساپاسى دا جاقسى. ال قىزىلوردا قالاسى, جالاعاش, جوسالى, قارماقشى, سىرداريا اۋداندارىنداعى اۋىز سۋ اششىلاۋ كەلەدى. ءوڭىر تۇرعىندارى جارتىلاي جەراستى, جارتىلاي سىرداريا وزەنىنىڭ سۋىن تۇتىنۋدا. الايدا سىر­داريا سۋىن اۋىر مەتالداردان, پەس­تيتسيدتەردەن تازارتۋ وتە قيىنعا سوعاتىندىقتان, ءوڭىردى تازا اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا كەڭەس زامانىندا تابىلعان, قاراعاندى مەن قىزىلوردا شەكاراسىنداعى جوسالىدان 130 شاقىرىمداعى سۋ كوزىن اشۋ جوسپاردا تۇر. ەندىگى كەزەكتە ساپالى سۋدى قىزىلوردا, باي­قوڭىر مەن 80-نەن استام ەلدى مەكەنگە جەتكىزۋ جۇمىستارىنا بيزنەس­تى تارتۋ كوزدەلۋدە. سونىمەن بىرگە سىر­دا­ريا­نىڭ وزىندە كوپتەپ سانا­­لاتىن گي­درو­توراپتاردىڭ جۇمى­سىن ءتيىمدى پايدالانۋ ءۇشىن دايىن تۇر­عان كەشەندە كىشى گيدروستانسالار سالۋ قاجەت. جوبا كىشى وزەندەردى پاي­دا­لان­عاننان گورى سۋ كەشەندەرى جانىندا شاعىن گەس-تەر ورناتۋ ارقىلى ەلەكتر ەنەرگياسى كوزدەرىنە قول جەتكىزۋدى قامتاماسىز ەتەدى. ونىڭ ناتيجەسىن ەل بىرنەشە جىلدا كورمەك.

تۇرمىستىق قالدىقتاردى وڭدەۋ – وڭىر­دەگى وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى. ايماق­تاعى پوليگونداردا جاڭا تاستال­عان قالدىقتار ورتەلگەنىمەن, قايتا وڭدەل­مەيتىندىكتەن, وسى پوليگونداردى زالالسىزداندىرۋ مەن جويۋ ماسەلەسى وزەكتى. بۇگىندە جاپونيا مەن قىتاي تاجىريبەسىندە قولدانىلاتىن مۇنداي ءوندىرىستىڭ ايماق ءۇشىن تيىمدىلىگى جوعارى. ناتيجەسىندە, پلازمالىق پەش­تەردە تىڭايتقىشتار, ماي مەن مازۋت, ينەرتتى ماتەريالدار شىعارۋ مۇم­­­كىندىگى بار. سونىمەن بىرگە ءوڭىر ەكو­لو­­گياسىن جاقسارتۋ ماقساتىندا 2 ملن دوللار قاراجات بولگىسى كەلىپ وتىرعان كومپانياعا قازالى مەن ارال ارالىعىنداعى باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي كولىك جولىنىڭ جيەگىن كوگال­داندىرۋ جوباسى ۇسىنىلعان. مەملە­كەت­­تەردى بايلانىستىرىپ جاتقان كولىك جولىنىڭ جيەگى كوگالداناتىن بولسا, بۇل ايماقتاعى ميكروكليماتتىڭ وزگەرۋىنە دە, جايىلىمدىق جەرلەردىڭ كوبەيۋىنە دە ىقپال ەتپەك.

ارال بالىعىنا سۇرانىس كوپ

بۇگىندە ارال تەڭىزى بالىعىنا اسىرە­سە رەسەي, گەرمانيا, باتىس ەۋرو­پا ەلدەرى قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىر. بالىقتىڭ ساپاسى دا, سالماعى دا حالىقارالىق ستاندارتقا ساي كەلەدى. تەڭىزدەن جىلىنا 8 مىڭ توننا بالىق اۋلانسا, ونىڭ تەڭ جارتىسى ەكسپورتقا جونەلتىلەدى. حاقق قر اتقارۋشى دي­رەك­تسياسى ماماندارىنىڭ بولجامى­نا سايكەس, جارتىلاي وڭدەپ ساتىلعان بالىقتىڭ قۇنى شەكارا اسقاندا ەكى-ءۇش ەسەگە قىمباتتايدى ءارى سونىڭ سالدارىنان تەڭىزدە بالىقتىڭ ازايىپ كەتۋ قاۋپى بار. سوندىقتان اۋماقتا وتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارى سالىنعان ەسكىرگەن تالىمباقتى قالپىنا كەلتىرۋمەن قاتار, جاڭاسىن سالۋ قاجەت. بالىقتى اۋلاپ, قولما-قول ساتىپ ۇيرەنگەن بالىقشىلار اۋقىمدى جوبالارعا بارۋعا جۇرەكسىنەدى. ال بازاردا ساتىلعانىمەن, ارالدىقتاردىڭ ءوزى بالىققا ءزارۋ. بۇل ماقساتقا قاراجات تا, تەحنولوگيا دا, ماماندار دا كەرەك. بالىق شارۋاشىلىعى ءبىر جۇيەگە كەلسە, ونىڭ پايداسىن ءوڭىر جۇرتشىلىعى عانا ەمەس, ەل ەكونوميكاسى دا كورەدى. سول سەبەپتى 2021-2030 جىلدارعا ارنالعان قىزىلوردا وبلىسىنىڭ بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ وڭىرلىك باعدارلاماسى قولعا الىندى.

بۇگىندە حالىقارالىق ارالدى قۇتقارۋ قورىنان باسقا دا حالىق­ارالىق ۇيىم گرانتتارى ەسەبىنەن جۇزەگە اسىپ جاتقان بيزنەس جوبالار بار. بىراق ونىڭ بارلىعى تاجىريبە جەتىسپەگەندىكتەن دۇرىس جولعا قويىلماعان. كوكونىستەردىڭ باعاسى وتە قىمبات. وڭىردە شۇبات, ءجۇن, قاۋىن-قاربىزدى قايتا وڭدەۋ ءوندىرىسى سۇرا­نىسقا يە. سىرداريا وزەنىنەن الىس ورنالاسقان ەلدى مەكەندەردە سۋ تاپ­شى­لىعىنا بايلانىستى باقشا وسىرۋگە مۇمكىندىك جوق. وسى ورايدا ارال قالاسىندا بيزنەس-ينكۋباتور جاساۋ جوباسىن جولعا قويىپ, تسەحتار جۇمى­سى مەن جىلىجايلاردى دامىتۋ جوس­پاردا تۇر. مۇنىڭ بارلىعى ەكولو­گياعا زالالسىز جاسىل ەكونوميكا باعىتىندا جۇزەگە اساتىن بولادى.

تۋروپەراتور قىزمەتى – ماڭىزدى مىندەت

شەتەلدىك تۋريستەردى تابيعاتتان گورى ارال مەن بايقوڭىر ولكەسىنىڭ تاريحى كوبىرەك قىزىقتىرادى. وسى ورايدا «قامىستىباس» كولىنىڭ جاعالاۋىندا «ەكو-ارال» عىلىمي-تۋريستىك ورتالىعىن قۇرۋ مەن گيس تەحنولوگيالارى نەگىزىندە قىزىلوردا وبلىسىنىڭ اتلاسى مەن ارال ءوڭىرىنىڭ قازاقستاندىق بولىگىنىڭ ينتەراكتيۆ­تى ەلەكتروندى كارتالارى جاسال­دى. ەندى ونى ءتۋريزمدى دامىتۋ ماق­سا­تىن­دا پايدالانىپ, ارال قالاسى­نان تۋروپەراتور جاساقتاۋ قاجەت. ول ءۇشىن وسى وڭىردەگى ەكى كوللەدجدە سالا مامان­­­دارىن دايارلاۋ مىندەتى تۇر. ەگەر دە تۋريزم, قوناقۇي بيزنەسى مامان­­­دارى دايارلانسا, اۋىلداردا شاعىن قوناقۇيلەردىڭ دە جۇمىسى جان­­دانادى. ەۋروپالىق وداق جانە ورتا­لىق ازيا ىنتىماقتاستىعى سترا­تە­گياسى شەڭبەرىندە وسى جىلى «ەكو-ارال» عىلىمي-تۋريستىك ورتا­لى­عىندا «كەنديرتەكس» جوباسى ب­ويىن­شا عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىس­تارى باستالادى. بۇل جوبا اياسىندا ارال وڭىرىندە شولگە ءتوزىمدى, تيىم­دىلىگى جوعارى جانە سۋدى از قاجەت ەتە­تىن اۋىل شارۋاشىلىعى دا­قىل­دارىن ءوسىرۋ جوسپارلانعان. سونى­مەن بىرگە ءتۋريزمدى دامىتۋ ماق­ساتىن­دا «بارساكەلمەس» قورىعى بازا­­سىندا Aral sea Geopark اتاۋى­مەن گەولوگيالىق پاركى جۇمىس ىستەي­تىن بولادى. بۇل اۋماقتا كونە تاريحى بار جانكەنت پەن جەنت قالا­شىعى, قاراۋىلتوبە, سولتۇستىك ارال ماڭىنداعى توراڭعىلساي جادى­گەر­لەرى ەكولوگيالىق ءتۋريزمدى دامى­تۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇگىندە بۇل ماڭداعى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى قاتاڭ باقىلاۋدى قاجەت ەتەدى. ويت­كەنى ايماقتاعى تاريحي نىساندار قور­عاۋعا الىنباعان. سونىڭ سال­دارىنان بۇل ماڭعا شەتەلدىك زەرتتەۋ­شىلەر ەمىن-ەركىن كەلىپ, ءوز بەتىنشە زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ ءجۇر. عىلىمي-تۋريستىك ورتالىقتىڭ جۇ­­مىس­ىنىڭ جاندانۋى كوپتەگەن ما­سە­لەنىڭ شەشىلۋىنە ىقپال ەتەرى ءسوز­سىز. سونىمەن بىرگە وتكەن جىلى ەۋرو­وداقتىڭ «ورتالىق ازياداعى نەكسۋس ديالوگ» جوباسى شەڭبەرىن­دە ارال تەڭىزىنىڭ قۇرعاپ قالعان ءتۇبىن كوگالداندىرۋ, سەكسەۋىل ءوسىرۋدىڭ جابىق تامىر جۇيەسى ءادىسىن قولدانۋ سىناق جوباسى رەتىندە قولعا الىندى. جوبانىڭ ماقساتى تەڭىزدىڭ قۇرعاپ قالعان بولىگىندە وسىمدىكتەردى كوبەيتۋ دەسەك, وسى ورايدا ەكونوميكالىق تيىمدىلىگى جوعارى بادام, پىستە سياقتى ءداندى-داقىلداردى ءوسىرۋ مۇمكىن­دىكتەرى دە زەرتتەلەتىن بولادى.

ارال كەمەلەرى – الەم نازارىندا

ارال وڭىرىندە تاعى ءبىر نازار اۋداراتىن ماسەلە − قاراۋسىز قالعان كەمەلەر جايى. كەزىندە ارال تەڭىزىندە جۇزدەن استام كەمە, بالىق اۋلاۋ فلوتيلياسى, اسكەري كەمەلەر بولعانى بەلگىلى. ارال سۋى تارتىلىپ, اتىراپ قۇرعاپ قالعان كەزدەردە ءشول بەتىندەگى كەمەلەر الەم نازارىن اۋداردى. بۇگىندە تۋريستەر وتكەن جىلداردا تۇسىرىلگەن سۋرەتتەرگە قاراپ, وسى ماڭعا كەمەلەردى ىزدەپ كەلەدى. الايدا قيىن داعدارىستى جىلداردا سول كەمەلەردىڭ كوپشىلىگى كەسىلىپ, تەمىر-تەرسەككە ءوتىپ كەتكەن. حاقق قر اتقارۋشى ديرەكتسياسىنىڭ, وبلىس اكىمشىلىگىنىڭ جانە «بارساكەلمەس» مەملەكەتتىك تابيعي قورىعىنىڭ ماماندارى «ۆوزروجدەنيە» ارالىنا ەكسپەديتسيا كەزەڭىندە 13 كەمە تاۋىپ, ولاردى ساقتاپ قالىپ, ەكولوگيالىق جانە عىلىمي-تانىمدىق ءتۋريزمنىڭ نەگىزىنە اينالدىرۋدى كوزدەپ وتىر. مۇنداي كەمەلەر كورشى وزبەكستاندا از بولسا دا ساقتالىپ قالعان. وزبەك ەلىن­دەگى كەمەلەر مەن مۇراجايعا بۇگىن­دە تۋريستەر ۇلكەن قىزىعۋشىلىق بىلدىرۋدە.

بيىل حاقق قر اتقارۋشى ديرەك­تسياسىنىڭ ماماندارى ارال تەڭىزى باسسەينىن تۇراقتى دامىتۋ بويىنشا ءىى حالىقارالىق فورۋم وتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىر. سونىڭ اياسىندا سولتۇستىك ارال تەڭىزى, كوكارال پلوتيناسى, «اقلاق» گيدروكەشەنى, سىرداريا ساعاسى, «ەكو-ارال» عىلىمي تۋريستىك ورتالىعى, قۇلاندار, اقبوكەندەر مەكەنى, «بارساكەلمەس» قورىعى, وڭتۇس­تىك ارالدىڭ قۇرعاپ كەتكەن اۋماعى مەن «كەردەرى» قالاشىعى مەن ماۆ­زولەيى, پالەونتولوگيالىق فاۋ­نا­سى­مەن ەرەكشەلەنەتىن ارالدىڭ سول­تۇس­تىك جاعالاۋلارىنا ەكسپەديتسيالار جوسپارلانۋدا.

P.S. بۇگىندە ارالدىڭ سۋ دەڭگەيىنە قاتىستى نەگىزدى, نەگىزسىز پىكىرلەر كوپ. تەڭىزدىڭ تاياز جەرلەرى كۇن ىستىقتا تارتىلىپ كەتەدى, ال ونىڭ مەزگىلدىك اۋىتقىپ وتىرۋ مولشەرى قانداي بولاتىنى ماماندارعا ءمالىم. ارالدى قۇتقارۋ قورىنىڭ ماماندارى قاجەتتى مولشەردى ساقتاپ تۇرۋ ءۇشىن تەڭىزدىڭ ەكىنشى دەڭگەيىن جاساۋ قاجەتتىگىن العا تارتادى. وسىعان وراي بيىل ايماقتا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى قولعا الىنىپ, قور تاراپىنان كەشەندى جوبالاردى قارجىلاندىرۋ بويىنشا جوسپار دايىندالىپ, ايماققا گرانت تارتۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىنە قويىلىپ وتىر. وسى باعىتتا حاقق اتقارۋشى ديرەكتسياسى تاراپىنان دۇنيەجۇزىلىك بانككە ءۇش جىل ىشىندە بىرنەشە ماڭىزدى جوبالار ۇسىنىلىپ, بانك ماماندارىن ارال تەڭىزى وڭىرىنە اپارىپ, تانىستىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلگەن. جوبانىڭ قۇنى 190 ملن دوللاردى قۇرايدى. ەڭ ماڭىزدىسى سول, ديرەكتسيا ماماندارىنىڭ جوسپارىندا تاياۋ جىلداردا ەلىمىز ءۇشىن وزەكتى بولىپ كەلگەن ارال ماسەلەسىن تۇبەگەيلى شەشۋ مىندەتى تۇر.

الماتى