باۋكەڭ ايتقان ەستەلىك

ءتامام ەلدىڭ كوڭىلىنە تۇمان ور­ناتقان قاتىگەز سوعىس سالعان ايعىزدار ءالى دە ۇمىتىلا قويماعان جىلدار بولاتىن. ءبىر كۇنى وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ۇگىت-ناسيحات بولىمىنەن الدا كەلە جاتقان ماسكەۋ تۇبىندەگى الاپات شايقاستىڭ قىرىق جىلدىعىن اتاپ وتۋگە ازىرلىك جۇمىستارىن جۇر­گىزۋ جونىندە نۇسقاۋ كەلدى. اتالعان قاۋلى نەگىزىندە كوزى ءتىرى مايدانگەر­لەرمەن كەزدەسۋلەر وتكىزۋ, ءدارىس ۇيىم­­داستىرۋ, سوعىس تاقىرىبىن ار­قاۋ ەتكەن كينوتۋىندىلاردى كورسەتۋ سىن­دى ءىس-شارالاردى قولعا الۋىمىز كەرەك بولدى. مۇنىڭ ءبارى دە كەيىن­گى جاستارعا رۋحاني تاربيە بەرۋ, وتان­شىلدىققا باۋلۋ ماقساتىندا قولعا الىنۋى ءتيىس شارالار ەدى. وسى ورايدا مەن اۋداننىڭ بارلىق پارتيا ۇيىم­دارىنىڭ حاتشىلارىن, مەكتەپ ديرەك­تور­لارىن, مەكەمە باسشىلارىن جيناپ, وسى ماسەلەگە بايلانىس­تى جينالىس وتكىزدىم.

وسى جينالىستان سوڭ اراعا كوپ ۋاقىت سالماي اۋدانىمىزداعى ىر­گەلى شارۋاشىلىقتىڭ ءبىرى قاستەك قوي سوۆحوزىنىڭ پارتكوم حاتشىسى اس­كەربەك اباەۆ ماعان كەلىپ, قان مايدان­دا ەرەن ەرلىك كور­سەتكەن قايسار باتىرىمىز باۋىر­جان مومىش ۇلىمەن كەز­دەسۋ ۇيىم­داستىراتىنى تۋرالى حابار بەردى. ول كەزدە باۋكەڭنىڭ ەسىمى دۇركىرەپ تۇرعان كەز ەدى. پارتكوم حاتشىسى باۋىرجانداي كورنەكتى تۇلعانىڭ توقسانعا تارتا كوزى ءتىرى مايدانگەرى بار قاستەككە كەلۋى كەيىنگى جاستار ءۇشىن عيبراتى مول تاريحي وقيعا بولاتىنىن, كەزدەسۋ جايىندا باتىرمەن الدىن الا ۋاعدالاسىپ قويعانىن العا تارتتى. ونىڭ سوزىنشە, مىنەزى جاي وتىنداي قايسار تۇلعانى جۇرت­شىلىقپەن جۇزدەسۋگە كوندىرۋ دە وڭايعا سوق­پاعان, اراعا مايدانگەر-جازۋشى ءازىلحان نۇرشايىقوۆتى سالىپ, اقەدىل اعايىننىڭ ىقىلاسىن جەتكىزگەننەن كەيىن عانا باتىردىڭ كوڭىلى ءجىپسىپ, تىلەگىن حوش كورىپتى. مۇنىڭ ءوزى – ءبىر ماقالاعا جۇك بو­لارلىق ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە.

باستاپقىدا اۋدانىمىزعا باۋىر­جان مومىش­ ۇلى كەلەتىنىن ايتقاندا نە دەرىمدى بىلمەي ابدىراپ قالدىم. ويتكەنى بۇل كەزدەسۋدىڭ ءجونى دە, جوسىعى دا, جاۋاپكەرشىلىگى مەن سالماعى دا اۋىر ەدى. باۋكەڭنىڭ كوڭىلىن تابا الامىز با, كەزدەسۋ قالاي وتەر ەكەن دەگەن سا­ۋال يەكتەپ كەلىپ يىرىمىنە تارتتى. مەن اسكەربەككە دايىندىقتى جوعارى دەڭگەيدە جۇرگىزۋ قاجەتتىگىن, بۇل وقيعانىڭ ماڭىزدىلىعىن ايتىپ پىسىقتاعان بولدىم. پارتكوم حاتشىسى دا ازىرلىك قىزۋ ءجۇرىپ جاتقانىن, بۇل شاراعا مادەنيەت ءۇيىنىڭ قىزمەتكەرلەرى, اۋىلعا جاقىن ماڭداعى اسكەري بولىمشەنىڭ ساربازدارى دا جۇمىلدىرىلاتىنىن, تۇتاس اۋىل-ەل وسىناۋ ماڭىزدى كۇن­دى ىنتا-ىقىلاسپەن كۇتىپ جۇرگە­نىن جەتكىزدى. مەن بولسام تاعى دا تاپ­سىرمانى نىعىزداي ءتۇسىپ: «پولك­تىڭ كومانديرىنە ايتىڭىز, مادە­نيەت ءۇيىنىڭ قاسىنداعى اسكەري ەس­كەرت­كىشتىڭ جانىنا سولداتتارىن تۇر­عىزىپ, ءوزى اسكەري تارتىپپەن راپورت بەرسىن. قالاي راپورت بەرەدى, ونى ءوزى بىلەدى. مىقتاپ ايتىڭىز, ول كىسىنىڭ مىنەزى قاتال. سولداتتاردىڭ الدىندا ۇياتقا قالىپ, سوگىس الىپ جۇرمەسىن. سولداتتارىن جاقسىلاپ كيىندىرسىن», دەپ ءسوزىمدى جالعادىم...

1981 جىلدىڭ 3 جەلتوقسانى. باۋىرجان مومىش ۇلى, ءازىلحان نۇر­شايىقوۆ, باۋكەڭنىڭ جۇبايى ءجا­مي­لا اپاي قاتارلى قۇرمەتتى قو­ناق­تاردىڭ تابانى قاستەرلى قاس­تەك توپىراعىنا ءتيدى. كەزدەسۋگە جي­نال­عانداردىڭ سانىندا ەسەپ جوق. اسكەري ەسكەرتكىشتىڭ قاسىندا ساي­دىڭ تاسىنداي ساربازدار ءتىزىلىپ تۇر, ولاردىڭ كومانديرى پولكوۆنيك سيد­جاك قارسى الدىندا قاسقايىپ تۇر­عان باۋكەڭە اسكەري تارتىپكە ساي: « ۇلى وتان سوعىسىنىڭ داڭقتى جاۋىن­گەرى, گۆارديا پولكوۆنيگى باۋىر­جان مومىش ۇلىنىڭ كەلۋ قۇر­مەتىنە قۇرمەتتى قاراۋىل ساپتا تۇر» دەپ باياندادى. باۋكەڭ دە اسكەريلەرگە ءىلتيپات تانىتىپ, نازارى الاڭقايدا ساپ تۇزەپ تۇرعان مايدانداستارىنا ءتۇستى. ءسوز باسىندا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, ول ۋاقىتتا سوعىس دالاسىنان امان ورالعان توقسانعا تارتا قاستەكتىك ارداگەر ارامىزدا بولاتىن. ولاردىڭ اراسىنان سۋىرىلىپ شىققان مايدانگەر ەرمەك دالاباەۆ: «قۇرمەتتى قولباسشى باۋىرجان مومىش ۇلى! سىزدەردىڭ ءبىزدىڭ زاۋىتقا كەلگەن قادامدارىڭىز قۇتتى بولسىن! قاتارداعى سوعىس ارداگەرى ستارشينا ەرمەك دالاباەۆ», دەپ راپورت بەردى. راپورتتان سوڭ باۋكەڭ كوپشىلىككە العىسىن ءبىلدىردى دە, ءازىل اعا ەكەۋى مادەنيەت ۇيىنە قاراي بەت الدى. زال­عا حالىق لىق تولىپ, ءبىراز ادام كەزدەسۋدى تىكەسىنەن تىك تۇرىپ تاماشالادى. قۇرمەتتى قوناقتارىمىزدى توردەگى ورنىنا جايعاستىرعاننان كەيىن كەزدەسۋدى جۇرگىزگەن پارتكوم حاتشىسى قوس مايدانگەر جازۋشى تۋرالى از-كەم ايتا كەلىپ, العاشقى ءسوز كەزەگىن باۋىرجان مومىش ۇلىنا ۇسىندى.

جۇرت نازارى ەل اۋزىندا ەرلىگى اڭىزداي ايتىلىپ جۇرگەن قۇرمەتتى قوناققا بۇرىلىپ, زالدا سىلتىدەي تىنىشتىق ورنادى. باۋكەڭ قايراتتى داۋسىمەن: «مەن قوس تىلدە سويلەپ, قوس تىلدە جازا بەرەتىن جازۋشىمىن. بۇل سوعىس – ادامزات تاريحىندا بۇرىن-سوڭدى بولماعان ەڭ ءبىر قاسىرەتتى مايدان. قانشاما جاننىڭ تاعدىرىن شايقاعان اۋىر ناۋبەتتى سوزبەن جەت­كىزۋ مۇمكىن ەمەس. ادام شىعىنى كوپ بولدى. ءبىز بۇكىل ەۋروپاعا ايبار كورسەتكەن, «جەڭىلۋدى بىلمەيمىز» دەگەن ۇراندى العا ۇستاعان نەمىس اسكەرىن ساباسىنا تۇسىردىك. سەكسەنگە قاراعان جاسىم بار (باۋكەڭ ول كەزدە 72 جاس­تا بولاتىن). سوعىستا بىرنەشە رەت جارالاندىم. سىزدەردىڭ الدارىڭىزدا ونىڭ ءبارىن تىزبەكتەپ ايتىپ جاتۋدىڭ قاجەتى قانشا, مەنىڭ كىتابىم شىقتى, مەن تۋرالى كىتاپتار جارىق كوردى, بۇل ماتەريالدارمەن سىزدەر سول ارقىلى تانىسسىزدار دەپ ويلايمىن», دەپ قىسقا قايىردى. باۋكەڭ ايتقان ءسوزدىڭ ءبارى ەسىمىزدە بولماسا دا, وسى ماعىنادا ءوربىدى. جۇرت قوشەمەت تانىتىپ, باتىر­عا ريزاشىلىعىن جاۋدىرىپ جاتتى.

اتالعان كەزدەسۋدە كەلەسى ءسوز كە­زەگى قاستەك سوۆحوزىندا تۇراتىن قا­رابەك ەسىمدى سۇراپىل سوعىسقا ءبىر قولىن بەرگەن مايدانگەرگە بەرىلدى. ول كىسى دە مايدان سالعان زوبالاڭنىڭ قاسىرەتى تۋرالى ءوز ويىن ورتاعا سالدى. كەلەسى كەزەكتە ءسوز تىزگىنىن العان ەرمەك دالاباەۆ قايراتتانا ءۇن قاتىپ: ء«بىز سوعىسقا بارعاندا باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ اتاعى دۇركىرەپ تۇر ەكەن. بۇل بىزگە قايرات بەردى» دەگەن رۋحتى سوزدەرىمەن تىنشي باستاعان زال ءىشىن ءبىر دۇرىلدەتىپ تاستادى. ءسوز ورايى كەلگەندە ايتا كەتۋ كەرەك, ءازىلحان نۇرشايىقوۆپەن ءبىر ساپتا بولىپ, 1942 جىلى مايدان دالاسىنا اتتانعان ەرمەك دالاباەۆتىڭ سوعىس تۋرالى ەستەلىكتەرى دە جەتىپ ارتىلادى.

باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ جازۋ­شىلىق قىرى, شىعارما­لارىنداعى ەرەكشەلىك تۋرالى مەكتەپ-ينتەرنات ديرەكتورى, قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىنىڭ مامانى ءجادرين جۇماباي ءوز پا­يىمىن ايتىپ, كورەرمەنگە ادەبيەت الەمىندەگى باۋكەڭ تۋرالى وي تاستادى. سويلەۋشىلەر ءتىزىمىن تۇيىندەگەن پولكوۆنيك سيدجاك: «باتىر باۋىرجان سالعان داڭقتى جول بولاشاققا كەرۋەن تارتىپ جالعاسا بەرەدى, ءسىزدىڭ اسكەري ءادىس-تاسىلدەرىڭىزدى جاۋىنگەرلەرگە ۇلگى ەتە بەرمەكپىز» دەگەن سارىندا وي تولعامىن ءبىلدىردى.

جينالىس اياقتالعان سوڭ قازا­قى قالپىمىزعا سالىپ, ءدام تاتىڭىز­دار دەگەن نيەتپەن باتىرلارىمىزدى كولىككە وتىرعىزىپ, پارتكوم حاتشىسى اسكەربەكتىڭ ۇيىنە الىپ كەلدىك. ءارى قاراي كەلىستى اڭگىمە كەڭ داستارقان باسىندا جالعاسىن تاپتى.

قازاقتىڭ ادەتى بويىنشا داستار­قانعا قويدىڭ باسى كەلدى. ىرىم بويىنشا باس تاباققا باتا بەرىلدى. اسىقپاي وتىرىپ ەت جەپ, شاي ءىشىپ, ءارتۇرلى اڭگىمە ايتىلدى. ءبىر كەزدە باۋ­كە اعا ماعان قاراپ: «سەن قاي تۋعان­سىڭ, ءوزىڭ اتا-باباڭدى بىلەسىڭ بە؟» دەگەنى. «باۋكە اعا, جاس كەزىمدە اقشال اتتى اتام بولعان. سول كىسىدەن ءبىراز شەجىرە ۇيرەندىم. ارعى جاعىن ايتپاعاندا, شاپىراشتىنىڭ ىشىندە بولاي دەگەن اتادانبىز. اكەم تۇرىسجاندى 1938 جىلى حالىق جاۋى دەپ اتىپ جىبەردى. ول اكەم 1917 جىلدان اتىلعانعا دەيىن كەڭەس وكىمەتىنە ايانباي قىزمەت ەتىپتى. قاتارداعى (1917 جىلى) كومسومولدان كەيىن ءۇش اۋداندا كەڭەس اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى بولعان ەكەن. انام – داشان سۇراۋجانقىزى اق­شالوۆا. وسى اۋداندا «وكتيابر» اتتى كولحوز بولاتىن. ءومىر باقي دەربەس دەمالىسقا شىققانعا دەيىن تەمەكى پلانتاتسياسىندا كۇندىز-ءتۇنى جۇمىس ىستەپ, ستاحانوۆشىلار قاتارىندا بولىپ, 1946 جىلى ءستاليننىڭ سۋرەتى بار مەدالمەن ماراپاتتالدى. مارقۇم انام قارىنداسىم ەكەۋمىزگە ء«تىرى جۇرسەم, وقىتىپ, جوعارى ءبىلىمدى مامان بولۋ­لارىڭ ءۇشىن ايانبايمىن» دەۋشى ەدى. وسى سىزدەردىڭ جاندارىڭىزدا سويلەسىپ وتىرعانىم – سول انامنىڭ ارقاسى, جانى جانناتتا بولعىر», دەپ ءبىر كۇرسىندىم. باۋكەڭ: «بولدى, بولدى. مەن سەنى باتىر دەپ وتىرسام, ءوزىڭ جاسىق نەمە ەكەنسىڭ عوي. تاۋبەڭە كەل, با­تىل بول», دەپ جىگەر سىيلاعانداي بولدى.

ءسوز ورايى كەلگەندە باۋكە اعا­دان: «باۋكە, وزىڭىزگە كوپتەن كوكەي­دە جۇر­گەن ءبىر سۇراقتى قويسام دەپ ەدىم. وسى جۇرتتىڭ ءبىرازى ءسىزدى ءستالين­نىڭ قابىلداۋىندا بولعان دەيدى, ەندى بىرەۋلەر بولعان جوق دەگەندى ايتادى. وسىنىڭ ءتۇيىنىن ءوز اۋزىڭىزدان ەستىسەك» دەپ ەمەۋرىن تانىتتىم. باۋ­كەڭ ويلانىپ وتىرىپ: «ودان بەرى ءبىرتالاي ۋاقىت ءوتتى عوي. بۇل تۋرالى ول كەزدە ايتۋعا مۇلدە بولمايتىن ەدى, ەندى ايتۋعا بولادى», دەپ وقيعانى بايان­داي جونەلدى. داستارقان باسىندا وتىرعان جۇرت نە ايتار ەكەن دەگەندەي بار زەيىنىن باۋكەڭە قادادى.

«مەن سوعىستان كەيىن اسكەري اكادەميادا وقىدىم. ءبىز وقىعان اكادەميا باسشىسى ارميا گەنەرالى زاحاروۆ مەنى ءبىر كۇنى ءوز كابينەتىنە شاقىردى. بارسام, قاسىندا ءبىر ما­يور وتىر ەكەن. اكادەميا باسشىسى ماعان قاراپ: «جولداس مومىش ۇلى, الدىڭىزدا تۇرعان مايور مىرزامەن بىرگە كرەملگە باراسىز!» دەپ ايتتى. العاش نە ءۇشىن ەكەن دەپ سەس­كەنىڭكىرەپ قالعانىممەن, كەلىستىم. شە­گىنەرگە جول جوق ەدى. مايورعا ەرىپ, قاپتاعان تەكسەرۋدەن وتكەننەن كەيىن, ءستاليننىڭ قابىلداۋىنا كىردىم. مايور سوندا قالدى. ءستاليننىڭ ايگىلى پوسكريوبىشەۆ دەگەن كومەكشىسى قارسى الدى. ءوڭى وڭمەنىڭنەن وتەتىن سۇستى ادام ەكەن. ءستاليننىڭ كابينەتىنە الىپ كىردى. ول كىسى بولمە ىشىندە ءارلى-بەرلى ءجۇر ەكەن. «وتىرىڭىز» دەپ ورىندىقتى نۇسقادى. مەن وتىردىم. كوز قيىعىمەن شولىپ ءوتتى دە مەنەن «مومىشۋلى, ەتو كاك ازەر­بايدجانسكي ۋعلى؟» دەپ سۇرادى. مەن ورنىمنان تۇرىپ: «تاك توچنو, توۆاريشش ستالين» دەدىم. «نۋ لادنو, ساديتەس, منە دولوجيلي چتو ۆى زانيماەتەس ۆ اكادەمي, حوروشو, زانيمايتەس, دو سۆيدانيا» دەپ قولىمدى الىپ قوشتاستى. بار بولعانى وسى, كەزدەسۋ ءبىر مينۋتقا تولار-تولماس ۋاقىتتا وتە شىقتى. مەن شىعىپ كەتتىم. اكادەميا باسشىسى بۇل كەزدەسۋ قۇپيا كۇيدە قالۋ كەرەكتىگىن ەسكەرتتى. مەن وسى كۇنگە دەيىن سول كەزدە نە ءۇشىن شاقىردى ەكەن دەپ كوپ ويلانام. مۇمكىن, كىتاپتارىم شىعىپ, اسكەردەگى اتاعىم قۇلاعىنا جەتكەن سوڭ, ء«وڭى-باسى كىم ەكەن, كاۆ­كازدىق پا, ازيات پا, بەت-ءجۇزىن كورەيىن» دەپ شاقىرعان بولۋى كەرەك»,  دەدى باۋكەڭ ءسوزىن تۇيىندەپ. ءسال كىدىرگەن سوڭ, ك ۇلىپ قويىپ, «موجەت بىت, ماماشۆيلي مە ەكەن؟» دەپ ويلاعان شىعار», دەپ اڭگى­مەسىن جالعادى. داستارقان باسىندا باتىردىڭ ءوز اۋزىنان وربىگەن وسى اڭگىمە قۇلاعىمىزدا ەرەكشە قالىپ قويىپتى.

سول كۇنى باتىر باۋكەڭ اق داس­تارقان جا­يىپ, كولداريا كوڭىلىن تانىتقان ءۇي يەلەرى اسكەربەك اباەۆ پەن نۇرشاگۇل جاباەۆاعا ريزا­شىلىعىن ءبىلدىرىپ, باتاسىن بەرىپ ەدى. قىزىر قونىپ, قۇت-بەرەكە دارى­عان كيەلى شاڭىراقتان ودان كەيىن دە قوناق ۇزىلگەن ەمەس. وسى ءبىر قۇت­­تى شاڭىراقتا كوپتەگەن مەم­لەكەت جانە قوعام قاي­رات­كەر­ى, قان­شاما قابىرعالى قالامگەر, زيالى قاۋىم وكىلدەرى مەن ونەر مايتالمان­دارى قوناق بولعان ەكەن. وسىعان قاراپ حالقىمىزدىڭ «باتامەنەن ەل كوگە­رەر, جاڭبىرمەنەن جەر كوگەرەر», «باتالى ەر ارى­ماس» دەيتىن ءباتۋالى ءسوزدى تەگىن ايت­پاعانىن وسىدان-اق انىق اڭعارامىز.

وسى ماقالانى جازىپ وتىرعاندا ءومىر شىركىننىڭ قالاي ءوتىپ بارا جات­قانىنا تاعى ءبىر كوز جۇگىرتتىم. قازىر جاسىم 87-گە كەلدى. قاراپ وتىرسام, بۇل جاس ەسىكتى اشىپ-جاپقانداي كورى­نەدى. وسى جىلدار ىشىندە قانداي جاع­دايلاردى كورمەدىم, ءومىردىڭ ءتات­تىسىن دە, اششىسىن دا باستان وتكىز­دىك, وعان تاۋبە, ريزامىن. سول تاريحي سۋرەتكە, باۋىرجان مومىش ۇلى مەن ماي­دانگەر جازۋشى ءازىلحان اعالارمەن سۋرەتكە تۇسكەنىمىزگە 40 جىل بولىپتى. ەكەۋى دە باقيلىق بولىپ كەتتى, جاتقان جەر­لەرى جايلى بولسىن. ونىڭ ۇستىنە باۋىر­جان اعا­مىزدىڭ 110 جىلدىعى ءوتتى.

بۇگىندە ءبارىمىز قۇشاقتاسا سۋرەتكە ءتۇسىپ, باتىر باۋكەڭمەن داستار­قانداس بولعان سول ءبىر شۋاقتى شاق تا ەس­تەلىككە اينالىپ قالا بەردى. دەسە دە, سونداعى باتىر اعامىزدىڭ بول­مىسى, ءازىل­حان كوكەمىزدىڭ اسەرلى اڭگى­مەسى, جاقسىلارمەن باس قوسقان كەلەلى كەزدەسۋ, جىلى جۇزدەسۋ كو­ڭىل­دەن قالاي ءوشسىن؟! سىناپتاي سىرعىعان ۋاقىت دەيتىن قۇدىرەتكە توقتام جوق. زامانا كوشى ىلگەرى جىلجي بەرەدى, بۋىن الماسادى, ۇر­پاق ءوربيدى, زامان وزگەرەدى. اسەم ۋاقىتتىڭ اسەرىن جەتكىزەتىن وسىن­داي ەستەلىكتەر ءباسپاسوز ارقىلى تاريح­قا قاتتالىپ, بولاشاققا ءۇن قاتسا دەيمىن.

بەكبولات تۇرىسجانوۆ,

زەينەتكەر

الماتى وبلىسى