كونە تاريح پاراقتارىندا سىر بويىنا قاتىستى دەرەك كوپ. ەڭ العاش قالالىق وركەنيەت وسى وڭىردە پايدا بولعان. قازىر ەستە جوق ەسكى زاماندا قورعانى كوك تىرەگەن, ءسان-سالتاناتى كەلىسكەن شاھارلار ورنىنان تابىلىپ جاتقان جادىگەرلەر وسىنى ايعاقتايدى.
ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى I مىڭجىلدىقتىڭ ورتا كەزەڭىندە ءومىر سۇرگەن ەجەلگى گرەكيا, ريم, پارسى ەلدەرىنىڭ سول زامان دەرەگىن تاسقا تۇسىرگەن تاريحشىلارى مەن جاھان كەزگەن جيھانكەزدەرى ۇلى داريا بويىنداعى شاھارلار ساۋلەتىنە تاڭداي قاققان. ورتا عاسىرلاردا ۇلى جىبەك جولىمەن ساپارعا شىققان ەۋروپالىق عالىمدار مەن ساياحاتشىلار ەڭبەگىندە دە تۇران ويپاتىنداعى بايىرعى جۇرتقا قاتىستى كوپ مالىمەت بار.
سوڭعى جىلدار بەدەرىندە كونە قالالار ورنىنا ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ جۇمىستارىن تۇراقتى جۇرگىزىپ كەلە جاتقان ماماندار وسى ۋاقىتقا دەيىن ايتىلىپ كەلگەن دەرەكتەردى تولىقتىرا تۇسەتىن كوپتەگەن جادىگەرگە جولىقتى. بىلتىر التىن وردانىڭ 750 جىلدىعىنا بايلانىستى وبلىستىق مادەنيەت, ارحيۆتەر جانە قۇجاتتاما باسقارماسىنىڭ قولداۋىمەن ورتاعاسىرلىق اساناس قالاسىنىڭ ورنىن زەرتتەگەن قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا ۋنيۆەرسيتەتى عالىمدارى, ۇلتتىق مۋزەي جانە وبلىستىق تاريحي جانە مادەني ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ مەكەمەسى ماماندارىنىڭ جاڭالىعى ۇلى جىبەك جولى قازىرگى سىزبادان بولەك سوراپپەن جول تارتقان دەپ بولجام جاساۋعا نەگىز بولاتىنداي.
اساناس تاريحي دەرەكتەردە ورتاعاسىرلىق وزگەنت, سىعاناق, جەنت, بارشىنكەنت قالالارىمەن بىرگە اتالاتىن شاھار ەكەنىن تاريحتان حابارى بارلاردىڭ ءبارى بىلەدى. سول زامان جىلناماشىسى جۋۆەيني ءوز جازباسىندا اساناستى 1219 جىلى سىعاناقتى باعىندىرىپ, جەنتكە جول تارتقان موڭعول اسكەرلەرى جاۋلاپ الىنعان قالانىڭ ءبىرى رەتىندە سيپاتتايدى. كەيىننەن ا.لەرح موڭعول يمپەرياسىنىڭ تاريحىن زەرتتەۋ تالابىمەن سىردىڭ تومەنگى اعىسى بويىمەن ءجۇرىپ وتكەن پلانو كارپينيدىڭ «موڭعولدار تاريحى» اتتى ەڭبەگىندە ايتىلاتىن ورناس قالاسى وسى اساناس بولۋى مۇمكىن دەگەن بولجام جاساعان. قالانىڭ ورنىن انىقتاپ, توپوگرافيالىق سيپاتتاماسىن العاش 1899 جىلى بەلگىلى شىعىستانۋشى, ارحەولوگ ۆ.ا.كاللاۋر جاساعانىن دا ايتا كەتەيىك.
كەڭەستىك داۋىردە حورەزم ارحەولوگيالىق-ەتنوگرافيالىق ەكسپەديتسياسى قالانى ەسەپكە الىپ, بارلاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدى. 1961 جىلى جاسالعان وسى بارلاۋدان كەيىن 7 جىل وتكەندە ن.ۆاكتۋرسكايا قالاعا ەكى ستراتيگرافيالىق قيمالىق قازبا ءتۇسىرىپ, زەرتتەي باستادى. قازبا بارىسىندا تابىلعان قىش ىدىستار ءحىى-حV عاسىرعا ءتان م ۇلىك دەپ بولجام جاسالسا, ەكىنشى قازبادا شىققان كەراميكالار ءVىى-ءىح عاسىرداعى وعىز زامانىمەن سايكەستەندىرىلدى. وسىعان دەيىنگى تاريحي ادەبيەتتەردە قالانى سوعدىلىق ساۋداگەرلەر سالدى دەگەن پىكىر باسىم بولعان ەدى, قازبا جۇمىستارى شاھاردى وعىزدار تۇرعىزعانىن دالەلدەدى.
تاريحي قالانى تاۋەلسىز ەل رەتىندە زەرتتەي باستاعانىمىز ەكىمىڭىنشى جىلداردان باستالادى. وسىدان 21 جىل بۇرىن جىلى قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اعا وقىتۋشىسى تاڭىربەرگەن ماميەۆ باستاعان توپ بارلاۋ قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, شاحريستان دۋالىنىڭ ورتاشا بيىكتىگى 3, قالىڭدىعى 5 مەتر بولعانىن, شاھاردا بەكىنىس ءۇشىن اراسى 6 مەتردەن 20-عا جۋىق مۇنارا تۇرعىزىلعانىن انىقتادى.
بىلتىر جاسالعان ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى قالا تىرشىلىگىنە قاتىستى وسىعان دەيىن بەلگىسىز بولىپ كەلگەن كوپ دەرەكتى انىقتاپ وتىر.
الپىس جىل بۇرىن س.تولستوۆ باسقارعان حورەزم ەكسپەديتسياسى قالانىڭ استىڭعى قاباتى VII, ۇستىڭگى بولىگى XVI عاسىرلارعا ءتان دەگەن بولجام جاساعان. وتكەن جىلى جۇرگىزىلگەن قازبا جۇمىستارىندا XII-XIV عاسىر جادىگەرلەرى كوپتەپ تابىلدى. بۇل موڭعول اسكەرىنىڭ شابۋىلىنان كەيىنگى قايتا قالىپقا كەلگەن كەزەڭى.
– ەڭ ۇلكەن ولجامىز – قولادان جاسالعان شاعىن قولارا. سابىنا بۇعىنىڭ باسى بەينەلەنگەن ءتىسى ۇساق ارامەن وتىن كەسپەگەنى انىق. سوندىقتان دا ونى مەديتسينالىق ماقساتتا پايدالانعان بولۋى مۇمكىن دەگەن بايلام جاساعانبىز. مەديتسينا ماماندارىنا سۋرەتىن جىبەرىپ, ويلارىن سۇرادىق. سالا تاريحىن جاقسى بىلەتىن حيرۋرگ دارىگەرلەر ونىڭ ادام سۇيەگىن كەسۋگە ارنالعان قۇرال ەكەنىن بىردەن ايتتى. ارامەن بىرگە باسى كىشكەنتاي قاسىق تارىزدەس, ۇشى ءسۇيىر زات تابىلعان. ول ادامنان قان الۋعا ارنالعان اسپاپ بولىپ شىقتى. بۇل ورتاعاسىرلىق شاھاردىڭ تاعى ءبىر قىرىن اشقان جاڭالىق بولدى. وسىعان دەيىن, 1998 جىلى بەلگىلى ارحەولوگ جولداسبەك قۇرمانقۇلوۆ قارماقشى اۋدانىنىڭ اۋماعىنداعى ورقالادان مەديتسينالىق ماقساتتا پايدالانىلعان حيميالىق شىنى كولبالار تاپقان ەدى. كەيىننەن ونداي زاتتار كەزدەسپەي, عالىمدار تاراپىنان بۇل زاتتار قالاعا كەزدەيسوق كەلىپ قالعان دەگەن بايلام جاسالعان. اساناستان تابىلعان بۇيىمدار سىر جەرىندەگى ورتاعاسىرلىق شاھارلاردىڭ ءوز زامانىندا ەكونوميكالىق قانا ەمەس, مەديتسينالىق ورتالىق بولعانىن دا دالەلدەپ تۇر. ءارى بۇل قالانى الدا دا زەرتتەۋدى جالعاستىرا ءتۇسۋدىڭ قاجەتتىگىن كورسەتەدى. قازىر تابىلعان بۇيىمدار ۇلگىسىن ۆيلنيۋستەگى زەرتحاناعا جىبەردىك. قازىرگى زامانعا تەحنيكامەن جابدىقتالعان بۇل ورتالىقتىڭ مۇمكىندىگىن الەم عالىمدارى ءبىراۋىزدان مويىندايدى. ولاردىڭ قورىتىندىسىندا 20-30 جىلدىق قانا اۋىتقۋ بولۋى مۇمكىن, – دەيدى قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا ۋنيۆەرسيتەتى «ارحەولوگيا جانە ەتنوگرافيا» عزي جەتەكشىسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ءازىلحان تاجەكەەۆ.
وسىعان دەيىن تاريحي قالا ماڭىنان, اساناس 2, اساناس 3, احمەتقالا, اقتوبە سەكىلدى شاھارلار ورنى انىقتالعان ەدى. وسى جولعى زەرتتەۋدە اساناس پەن قازىرگى بوتاباي اۋىلى اراسىنان تاعى 4 شاعىن قالاشىقتىڭ ءىزى تابىلدى. وسى جەلىنى بويلاي جاساعان زەرتتەۋ ناتيجەسىندە بايگەقۇم ەلدى مەكەنىنىڭ تۇسىنان بىرنەشە شاھاردىڭ ورنى انىقتالدى. عالىمدار بۇل ەجەلگى سۇرلەۋ بويىنداعى كەرۋەن سارايلار بولۋى مۇمكىن دەگەن بولجام جاساپ وتىر.
وسىعان دەيىن ۇلى جىبەك جولىنىڭ سىزباسىندا سىعاناق پەن اساناستىڭ اراسىندا ەشقانداي قالا كورسەتىلمەيتىن. ەكى ارا 150 شاقىرىمعا جۋىق, مۇنداي ۇزاق ساپاردا تالاي دۇنيە تيەگەن كەرۋەنشىلەرگە اس-سۋ, مالىنا جەم-ءشوپ ازىرلەپ وتىراتىن بەكەتتەر بولعانى داۋسىز. عالىمدار پايىمىنشا جاڭادان تابىلىپ وتىرعان شاھارلار وسىنداي قىزمەت اتقارىپ وتىرعان. بۇل تاريحي كەرۋەن جولى قازىرگى كەستەمەن ەمەس, باسقاشا باعىتپەن وربىگەن دەگەن بايلام جاساۋعا تۇرتكى بولىپ وتىر.
سىعاناقتان شىققان ساۋداگەرلەر قازىرگى بوتاباي اۋىلى تۇسىنان داريادان ءوتىپ, جاڭاعى قالالارعا توقتاپ, اساناسقا جەتكەن سياقتى. جاڭا اشىلعان شاھارلاردان كەيىن كونە جولدىڭ سورابى وسىلاي شىعىپ تۇر. اساناسقا ايالداپ, ساۋدا جاساعاننان كەيىن ءبىر جول سىرلىتام قالا, زاڭعار قالا, قوجاقازعان, توقسەيىت, شىعىس قۇمقالا, مورتىققالا قونىستارى, قۇمقالا قالاشىعى ارقىلى جەنتكە جەتىپ, ءارى بۇقاراعا تارتقان دا, بارشىنكەنت ارقىلى شىعاتىن ەكىنشى باعىتپەن جول تارتقاندار جەتىم اسار, قۇلكە, شىركەيلى قوس اسارىنا, ۇلكەن جانە كىشى قارا اسارلارعا, سورلى اسارعا, قۇمارال, ۇڭگىرلى اسار, مونشاقتى اسار, اققالا, مەن شاح اسارعا ايالداپ, جوسالى ماڭىنداعى سورتوبە 1, 2, 3 قالاشىقتارىن, ودان ءارى بايقوڭىر تۇسىنداعى تاسوتكەل ارقىلى داريانى كەسىپ, قاراۋىل توبە, جانكەنت, كەسكەن كۇيىك قالا, كۇيىك قالانى كوكتەي ءوتىپ, تەڭىز جولىنا شىققان.
وسى جەردە الەمدە ەجەلگى جىبەك جولى بويىنداعى وتكەلدەردىڭ مۇلدەم ساقتالماعاندىعىن ايتا كەتەيىك. سوندىقتان دا باعزى بابالارىمىز قالاعان وسى تاسوتكەلدى ءالى دە زەرتتەپ, يۋنەسكو قورعاۋىنداعى مۇرالار قاتارىنا كىرگىزۋىمىز قاجەت. ەل اۋزىندا داريا تابانىنداعى وتكەل تالاي عاسىرلاردان بەرى مىزعىماي تۇرعاندىعى ايتىلادى. ءالى كۇنگە دەيىن ارنادا سۋ از مەزگىلدە وتىنعا شىققاندار ءارلى-بەرى ءوتىپ, جۇرتتىڭ كادەسىنە جاراپ تۇر. وتكەلدەن وتە سالا داريانىڭ ارعى بەتىندە جىگىت قالا دەپ اتالاتىن قونىستىڭ ورنى بار. بۇل ەلدى مەكەننىڭ تۇرعىندارى كەزىندە وسى وتكەلدى كۇتىپ ۇستاۋ قىزمەتىن اتقارعان سەكىلدى.
تاعى ءبىر تاڭعالارلىعى, وسىدان مىڭداعان جىل بۇرىن ءومىر سۇرگەندەردىڭ وزەندەر ميگراتسياسىنىڭ زاڭدىلىعىن بىلگەندىگى. جاڭاعى اساناس قالاسى داريانىڭ قازىرگى ارناسىمەن جارىسا اعىپ وتىرعان ىڭكارداريا بويىنا ورنالاسقان. قالانىڭ تۇسىنا كەلگەندە جويقىن سۋ ۇشكە ءبولىنىپ, كەيىن سونىڭ ەكەۋى جاڭاداريا ارناسىنا قوسىلادى. تاريحشىلار گەوگرافتارمەن دە پىكىرلەسىپتى, سوندا بىلگەنى, سولتۇستىك جارتى شاردا ورنالاسقان اۋماقتاعى وزەندەر وڭ جاعىن الا اعادى ەكەن. سوندىقتان دا بۇرىنعىلار داريانىڭ وڭ جاعالاۋىنان ەشقانداي قالا سالماعان, قونىس ەتپەگەن. مىڭ جىلدا دا مۇجىلمەي, قازىر دە كونە سۇلباسى كوزگە ايقىن شالىناتىن سورتوبە قالاشىقتارى, شىرىك-رابات, جانكەنت, ورقالا شاھارلارىنىڭ ءبارى وزەننىڭ سول جاعالاۋىنان سالىنعان.
جالپى, سىرداريانىڭ تومەنگى ساعالارى تاس داۋىرىنەن باستاپ بۇگىنگە دەيىن ارناسىن 7-8 مارتە اۋىستىرعان دەسەدى. ۇلى وزەننىڭ تاس جانە قولا داۋىرلەرىندە ىڭكارلاريا ارناسىمەن, ساق زامانىندا جاڭاداريا سورابىمەن اققاندىعىن ارحەولوگيالىق دەرەكتەر دالەلدەپ وتىر. ءتىپتى ۇزاق ۋاقىتتان كەيىن ەسكى جۇلگەسىن قايتا تاپقان دا كەزى بولعان ەكەن. مىسالى, التىن وردا داۋىرىنەن كەيىن قىزىلقۇمداعى قالالاردىڭ كوپشىلىگى سۋ جوقتىقتان تىرشىلىگىن توقتاتقان, ال ودان الدەقايدا كەيىنگى قوقان, حيۋا, قاراقالپاقتارعا قاتىستى تاريحي دەرەكتەردىڭ بارىندە جاڭاداريانىڭ اتى اتالادى. ءتىپتى شىرىك-رابات تۇسىندا قاراقالپاقتار XVIII-XIX عاسىرلاردا تۇرعىزعان قالا ورىندارى ساقتالعان. ويتكەنى بۇل ەسكى ارناعا قايتا جان بىتكەن كەزەڭ. بۇل ۇلى وركەنيەتتىڭ ۇلى وزەندەردىڭ بويىندا قالىپتاساتىندىعىنىڭ ايعاعى.
– كونە قالالاردىڭ كوپشىلىگى جەر موينى قاشىق بولعاندىقتان زەرتتەلمەي جاتىر. سونىڭ ءبىرى – ورقالا. ول ماڭعا تەك قانا بارلاۋ جاسالدى. قالا ورتالىعىنان ۇلكەن كۇمبەزدى مەشىت ورنى انىقتالدى. ورقالا اكىمشىلىك اۋماعىنىڭ ءوزى 15 گەكتارعا جۋىقتايتىن ۇلكەن ورتالىق. وعان سونىڭ ماڭىنداعى كىشىگىرىم رابادتاردى مەكەندەگەندەر سانىن قوسساڭىز, كەزىندە مىڭداعان حالىق تۇرعان ۇلكەن شاھار بولعانىن كورسەتەدى. مەنىڭشە, تاريحي دەرەكتەردە وعىز زامانىندا پايدا بولعانى ايتىلاتىن, قازىرگى تۇرىكتەر وزدەرىنىڭ اتا جۇرتى سانايتىن ەجەلگى جەنت قالاسى وسى ورقالا بولۋى مۇمكىن. ويتكەنى س.تولستوۆ جەتەكشىلىك ەتكەن ەكسپەديتسيا كەزىندە بەلگىلى بولعان, قازىرگى جالاعاش اۋدانى اققىر اۋىلى ماڭىنداعى جەنتتە وعىز زامانىنىڭ مادەني قاباتى جوق, ول جەردەن تەك التىن وردا داۋىرىنە ءتان بۇيىمدار تابىلعان. بىزگە تانىس وسى قالانىڭ ماڭىندا قۇمقالا دەگەن قونىس بار. بارلاۋ جۇمىستارى ونىڭ دا زامانىندا شادىمان-شاتتىعى تارقاماعان ۇلكەن قالا بولعانىن كورسەتكەن. بىراق ول دا ءالى زەرتتەلگەن جوق. مەنى كەيدە باعزىدا وعىزدار مەكەندەگەن جەنت وسى بولۋى دا مۇمكىن دەگەن وي مازالايدى. نە بولعاندا دا زەرتتەۋ كەرەك,– دەيدى ءازىلحان اۋەزحان ۇلى.
وسى ۋاقىتقا دەيىن جەرگىلىكتى عالىمدار گەرمانيا, رەسەيدەگى ارىپتەستەرىمەن بىرلەسە جۇمىس ىستەپ كەلدى. قازىر پاندەمياعا بايلانىستى بۇل ءۇردىس ءۇزىلىپ تۇر, ەسەسىنە, لابوراتوريالىق زەرتتەۋلەر جەمىستى بولدى. قازىر دامىعان زاماندا شەتەلدەگى ساراپتاما ورتالىقتارى توپىراق ۇلگىلەرى مەن تابىلعان جادىگەرلەردى زەرتتەپ, قالانىڭ «جاسى», سول كەزەڭدەگى تۇرمىس-تىرشىلىك, حالىقتىڭ اينالىسقان كاسىبى جايلى ناقتى مالىمەت بەرە الادى. مىسالى, سورتوبەدەن تابىلعان ۇلگىلەر بويىنشا ۆيلنيۋستەگى ساراپتاما ورتالىعىنىڭ العاشقى قورىتىندىسى قولعا ءتيدى. وسى ارقىلى قالانىڭ X-XI عاسىرلاردا ءومىر سۇرگەنى بەلگىلى بولىپ وتىر.
تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى, جەرگىلىكتى ارحەولوگتەردىڭ جاڭالىعىنان تەك عىلىمي ورتا عانا حاباردار. جانكەنتتەگى قازبا جۇمىستارىنان كەيىن 2 كىتاپقا ارتىعىمەن جەتەتىن ماتەريال جيناقتالدى. سونى باسىپ شىعارىپ, حالىققا جەتكىزۋ كەرەك. وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن وڭىردە ەتنوتۋريزمدى ۇيلەستىرۋ باستاماسىنا وراي «انتيكالىق قالالار», «تەرەڭ تاريحتان عارىشقا ساپار» دەگەن جوبالار دا جاسالىپتى. وندا تاريحي ورىنداردى ناسيحاتتاۋدىڭ جولدارى جايلى ءبىراز ۇسىنىس جيناقتالعان ەكەن. سول تەك قاعاز كۇيىندە ءتيىستى باسقارمالاردىڭ تارتپاسىندا قالسا كەرەك.
ءدال قازىر «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» كۇرە جولىنا جاقىن سىعاناق قالاسى تۋريستەردى قابىلداۋعا دايىن. بارساكەلمەس, ارال تەڭىزى, جانكەنت, بەگىم انا باعىتى بويىنشا دا ساپار ۇيىمداستىرۋعا ابدەن بولادى. وبلىستىڭ وڭتۇستىگىندەگى وقشى اتا, سىعاناق, تاسقا ەجەلگى تاڭبالار تۇسكەن اۋماق ساۋىسقاندىق, ساۋران, تۇركىستان باعىتى دا تۋريستەر قابىلداۋعا ءازىر.
تىم شالعاي دەمەسەك, جانكەنتكە دە, ساق زامانىنىڭ كۋاگەرى شىرىك-رابات قالاسىنا دا اپارۋعا بولادى. عالىمدار وسى كونە قالالارعا جاقىن اۋىلداردان تۋريستىك بازا قۇرىلۋى كەرەك دەگەن ويدا. ءبىز «سىر بويىنىڭ كليماتى تۋريستەر شاقىرۋعا قولايسىز» دەگەن ءبىر بولىمسىز ءۋاجدى العا تارتۋعا اۋەسپىز. ەشقاشان كليمات وزگەرمەيدى, ءبىز سوعان لايىقتاپ تىرشىلىك جاساۋىمىز قاجەت. وبلىس اۋماعىنداعى تۋريستىك مارشرۋتقا بايقوڭىرداعى عارىش ايلاعىن دا قوسىپ ءجۇرمىز. بىراق ءدال وسىعان ايلاقتىڭ قازىرگى قوجايىنى «روسكوسموس» مەكەمەسى اسا ءبىر بەيىلدى ەمەس. سوندىقتان ونى قويا تۇرىپ, قولداعى بارىمىزدى ۇقساتىپ الساق تا ءبىز ءۇشىن از ولجا بولماس ەدى.
قىزىلوردا