ەجەلگى ەمشىلىك ءىلىمىن يگەرگەن

– قايرات مىرزا, ەستۋىمىزشە ءسىز ەڭ اۋە­لى زاماناۋي جوعارى دارىگەرلىك وقۋىن بى­تىر­گەن كورىنەسىز. اڭگىمەنى وسىدان باس­تاساق.

– 1978 جىلى ورتا مەكتەپتى ۇزدىك باعا­مەن ءبىتىردىم. ول كەزدە ماڭدايالدى وقىعان بالالار عانا جوعارى وقۋ ورىندارىنا ەمتيحان تاپسىراتىن ءتارتىپ بار ەدى. سول ءۇردىس بويىنشا ءۇرىمجى قالاسىنداعى شىڭجاڭ مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتىنە قۇجات تاپسىرىپ, وقۋعا قابىلداندىم. ونى 1985 جىلى ءبىتىرىپ, ءوزىمنىڭ تۋعان اۋىلىم جەمەنەي اۋداندىق حالىق ەمحاناسىنا دارىگەر بولىپ ورنالاس­تىم. ۋاقىت وتە كەلە دارىگەرلىك ءىلىمدى تەرەڭدەي ۇيرەنۋ قاجەت ەكەنىن ءتۇسىندىم. ءسويتىپ, 1987-1991 جىلدار ارالىعىندا ەكىنشى دۇركىن شىنجاڭ مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتىندە ح­ا­لىق­تىق ەمدەۋ ءىسى بويىنشا ءبىلىم الدىم.

مالىمەت ءۇشىن ايتا كەتەيىن, قىتاي ەلىندە ەجەلگى حالىقتىق مەديتسيناعا اسا ءمان بەرىلەدى. مىسالى, ىلە قازاق اۆتو­نو­ميالى وبلىسىنا قاراستى التاي ايما­عى­نىڭ ورتالىعى التاي قالاسىندا 1987 جىلى اشىلعان «قازاق ەمشىلىك شيپاحاناسى» دەيتىن ەمحانا بار. وسىندا ەكى جىل جۇمىس ىستەپ قازاق ەمشىلىگىنىڭ قىر-سىرىنا قانىقتىم. 1993-1996 جىلدارى اسپيرانتۋرادا وقىپ ء«وتتىڭ قاتەرلى ىسىگىن ەمدەۋ جولدارى» تاقىرىبىندا كانديداتتىق ديسسەرتاتتسيا قورعادىم. بۇل ەڭبەگىم قىتاي تىلىندە جازىلعاندىقتان ماماندار تاراپىنان جوعارى باعالانىپ دوتسەنت عىلىمي دارەجەسى بەرىلدى. وسى كەزدەن باستاپ, زاماناۋي مەديتسينا مەن حالىقتىق ەمدەۋ ءتاسىلىن قاتار قولدانۋ ارقىلى ادام ەمدەيتىن جولدى تاڭدادىم.

– جوعارىدا «قىتاي ەلىندە ەجەلگى حا­لىق­تىق مەديتسيناعا اسا ءمان بەرى­لەدى» دەگەندى ايتىپ قالدىڭىز. وسىعان قا­راعاندا, شۇار-دا ءومىر ءسۇرىپ جات­قان قانداستار اراسىندا قازاق ەمشىلىگى جاق­سى دامىعان ءتارىزدى.

– قازاق ەمشىلىگى – حالقىمىزدىڭ اتادان بالاعا جەتكەن اسىل قازىناسى. ونىڭ ءتۇپ توركىنى – سوناۋ ساق, عۇن, تۇركى داۋىرىندە جاتىر. مىسالى, كونە گرەك تاريحشىسى سترابون ساقتار اۋىرسا بيە ءسۇتىن ءىشىپ ساۋىعادى دەپ جازسا, ەجەلگى قىتاي تاريحشىسى سىما تسيان ساقتاردىڭ اراسىندا سوعىستا جارالانعانداردى ەمدەيتىن «جارىقشى», «قارىقشى, «تاڭعىشى» دەگەن ادامدار بولعانى جايلى ايتادى. ال ءال-فارابي مەديتسينا ءىلىمىنىڭ ءمان-ما­عىناسىنا تەرەڭدەي ۇڭىلسە, ول كىسى­نىڭ شا­كىرتى, ۇلى عالىم يبن سينا جازعان «مە­ديتسينا ەرەجەسى» اتتى كىتاپ ەۋرو­پا­لىقتار ءۇشىن سوڭعى 400 جىل بويى وقۋلىق رە­تىندە اسپەتتەلىپ كەلەدى.

 وسى ورايدا, مەنىڭ ايتپاعىم, دارى­گەر­لىك ءىلىم دەگەنىمىز – ديناميكالىق قۇبى­لىس. ۇنەمى دامىپ وتىرماسا بولمايدى. ال قىتاي مەديتسيناسىنىڭ ەرەكشەلىگى – ەۋروپالىق ەمدەۋ ءىسىن ءوز تاجىريبەلەرىندە قول­دانا وتىرىپ, بايىرعى ەمشىلىك ۇردىسپەن ۇشتاستىرا الۋى.

ايتالىق, ءدال بۇگىن قىتاي تەرريتورياسىن مەكەندەپ وتىرعان حالىقتار ىشىندە: موڭعول, تيبەت, ۇيعىر, قازاقتىڭ ارقايسىسىنىڭ ءوز مەديتسيناسى بار. بۇل ۇلتتار باعزىدان بەرى قاناتتاس, قونىستاس ءومىر سۇرگەندىكتەن حالىقتىق مەديتسيناسى دا ۇقساس ءھام ەمشىلىك ونەرى دە ءبىر-بىرىنە وتە جاقىن, ەتەنە كەلەدى.

وسىلاردىڭ ىشىنەن قازاق ەمشىلىگىنىڭ ماڭىزى جايلى ايتار بولساق, ول التاي قالاسىنداعى «قازاق ەمشىلىك شيپاحاناسى» نەگىزىندە دامىپ وتىر. وسى مەكەمە دارىگەرلەرى ايگىلى وتەيبويداقتىڭ «شيپاگەرلىك بايان» ەڭبەگىن نەگىزگە الا وتىرىپ, قازاق ەمشىلىك ونەرى جايىندا «التى تۇعىرلى نەگىزدەمە» اتتى دا­رى­گەر­لىك ­وقۋلىق جاساپ شىقتى.

ونىڭ سىرتىندا شىنجاڭ مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتىندە ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن تانىمال دارىگەر ءاسيا بەيسەنبايقىزى سىندى مامانداردىڭ اتسالىسۋىمەن ۋنيۆەرسيتەت جانىنان «قازاق مەديتسيناسى كافەدرا­سى» قۇرى­لىپ, قانداستارىمىز ءبىلىم الىپ جا­تىر.

جالپى العاندا, قىتاي ەلىندەگى قازاق ەمشىلىگىن وقىتۋ «شيپاگەرلىك بايان» كىتابى نەگىزىندە يگەرىلۋدە. بۇل تۋىندىنى قازاق ەمشىلىگىنىڭ – قاينار بۇلاعى دەسەك جاراسار. ويتكەنى كىتاپتا ادام ورگانيزمىن ەمدەۋگە پايدالى وسىمدىكتىڭ 728 ءتۇرى, جان-جانۋاردىڭ 318 ءتۇرى, مينەرالدى زاتتاردىڭ 60 ءتۇرى اتالىپ, بۇلارمەن ەمدەۋ ءتاسىلى جايلى 4577 پاراق مالىمەت پەن شيپاگەرلىك قىزمەتتىڭ 24 ءتۇرى جازىلعان. ونىڭ سىرتىندا, ۇسىك, كۇيىك اۋرۋىن ەمدەۋ جولدارى ايتىلادى. ءارى تامىردان اڭعارىلاتىن فيزيولوگيالىق جانە پاتو­لو­گيالىق مالى­مەتتەردىڭ ءوزىن 4320 تۇرگە جىك­تەپ كور­سەتكەن.

كىتاپتا مال سويعاندا الىنىپ تاس­تا­لاتىن بەزدەرگە دەيىن بار. مۇنداي باي قازىنا باسقا حالىقتاردا كەزدەسە بەرمەيدى. كىتاپ اۆتورى وتەيبويداق «بۇل دۇنيەنىڭ قىزىعىن مۇلدە ۇمىتتىم. الدىمەن ءوزىم ءىشىپ, ءوزىم جەپ, شيپا ەم-ءدارى زارارىنان تالاي ۋلاندىم. وسىنداي جاپا-ماشاقاتتى ىزدەنىس بارىسىندا كوپتەگەن ءدارى زارۋاتتارىنىڭ ىشىندە نە قيلى كەرەمەتتەردىڭ بارلىعىن بايقادىم», دەيدى.

– قىسقاسى, شىڭجاڭ ولكەسىندە قا­زاق ەمشىلىك مەكتەبى ساباقتاستىعى ۇزبەي جالعاسىپ كەلە جاتىر دەپ ايتۋعا تو­­لىق نەگىز بار ما؟

– ارينە, بار. بۇرىنىراقتا, ىلە-قۇلجا وڭىرىندە ءمۇسىرباي دەيتىن ەمشى, التاي جاقتا اتاقتى شيپاگەرلەر – شاكەر عالىم ۇلى, ەمىلباي قالدىباي ۇلى, تارباعاتايدىڭ ساۋان وڭىرىندە امان ەمشى دەيتىن ادامدار بولعانى جايلى دەرەكتى بىلەمىز. شاكەر جەتى اتاسىنان ونەر دارىعان ەمشى ەكەن. ەلدىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, شاكەڭ ءتىپتى «قىلتاماق» دەرتىن ەمدەپ جازاتىن بولعان دەيدى.

سول سياقتى, تەكەس-سايرام ولكەسىن مەكەن ەتكەن مىرزاكەلدى شيپاگەر وسىمدىك, حايۋانات, مەتالدىڭ 500 ءتۇرىن پايدالانىپ اۋرۋلاردى ەمدەگەن ەكەن. ءبىر جىلدارى ەل اراسىندا اسا قاتەرلى جۇقپالى ىندەت تاراعان تۇستا مىرزەكەڭ حالىقتى باستاپ بارىپ تاۋدان جابايى ۋ سارىمساق تەرىپ اكەلىپ, ونى سۋعا ەزدىرىپ ءنىلىن ءار ۇيگە, قورا-قوپسىعا شاشىپ ەلدى ساۋىقتىرعان كورىنەدى.

جالپى جۇقپالى اۋرۋدىڭ الدىن الۋ شارالارى كەزىندە قازاق ەمشىلەرى بۇ­قا­رانى ىندەت تاراعان جۇرتتان دەرەۋ كوشىرىپ, ءۇش جىلعا دەيىن قايتا قوندىرمايتىن بولعان. سۇرمە تامىرى مەن ەرمەندى سۋعا قايناتىپ, ونىمەن كيىم-كەشەكتەرىن جۋعىزعان. ادام ىشەتىن سۋعا كۇمىس تەڭگە سالىپ ديزينفەكتسيا جاسايتىن بولعان. ءسويتىپ, ىندەتتىڭ الدىن الىپ وتىرعان.

ونىڭ سىرتىندا, قازاق ەمشىلەرى – ارشا, قارا اندىز, راۋعاشتى ءۇي ىستاۋ, اۋا­نى تازالاۋ ىسىنە پايدالانسا, اق جۇ­مىر, قاراندىز, جۇرەك ءشوپ, كوكتوبەت, كيەلى ەرمەن, كۇشالا, ادىراسپان, ۋ قور­عا­­سىن, جالبىز, جولجەلكەن, ميانىڭ تا­مى­رى مەن ءدانى, تاس قىناسى سياقتى وسىم­دىك­تەردەن ءدارى جاسايتىن بولعان.

ال حايۋانداردان – ايۋ مەن بور­سىق­تىڭ مايى, قۇرقىلتاي ۇياسى قا­تار­لى دۇنيەلەردى دەرتكە داۋا قىلسا, جان­دىكت­ەردەن – جىلان, كەسىرتكە, قۇر­باقا, شىلاۋشىن, ءبۇيى, شايان, الا­­ك ۇلىك, ارا حيميالىق زاتتاردان – ال­ماس, توتيايىن, كۇكىرت, اشۋتاس, ساقار, سى­ناپ, سىر, دانەكەردەن ءدارى جاساپ ءتۇرلى اۋرۋ­لاردى ەمدەي العان. بۇلاردان باسقا دالا جەمىستەرىنەن دە ءدارى جاساي بىلگەن.

– شىڭجاڭ قازاقتارى اراسىندا قا­زاق­تىڭ وتاشىلىق ونەرى قان­شا­لىق­تى ساقتالعان؟

– قىتايداعى قازاقتار اراسىندا وتا­شى­لىق ونەر جاقسى ساقتالعان. اسىرەسە, سىنىقشى ەمىلباي, اعايىندى ابىكەي جانە قاپاناي دەگەن وتاشىلاردىڭ ەسىمى ءالى كۇنى ەل ەسىندە. جوعارىداعى ەمەكەڭ 1930 جىلدارى شوپتەن جانسىزداندىراتىن ءدارى جاساپ, سۇيەگى سىنعان نەمەسە سۇيەك باسى كەمىكتەگەن ادامدارعا وپەراتسيا جاسايتىن دارەجەگە جەتكەن ەكەن. ءتىپتى پارشالانىپ سىنعان اياق سۇيەكتىڭ ورنىنا بوتانىڭ جىلىگىن جالعاپ ءبۇتىن اياق جاساپ بەرگەن دەيدى ەل. سونىمەن قاتار سۇيەك تۋبەركۋلەزى مەن سۇيەك قابىنۋى سەكىلدى اۋرۋلاردى ەمدەگەن.

شىڭجاندىق قازاق وتاشىلارى ادام­نىڭ ۇگىتىلىپ سىنعان سۇيەكتەرىن سيپالاۋ ادىسىمەن ورىن-ورنىنا ءتۇسىرىپ, شاباق اعاشپەن ساقينالاپ تاڭىپ تاستاۋ ءادىسىن جاقسى مەڭگەرگەن. اسىرەسە, قيسىق بىتكەن سۇيەكتەردى ءتۇرلى ادىسپەن ءجىبىتىپ, شوردىڭ جىگىن قايتا اجىراتىپ, دۇرىستاپ ورنىنا كەلتىرۋ سياقتى ەرەكشە ونەرلەرىن ەل-جۇرت ءالى اڭىز قىلىپ ايتادى.

– تامىر ۇستاۋ جايلى نە ايتاسىز؟

– تامىر ۇستاۋ – قازاق ەمشىلەرىنىڭ اۋرۋدىڭ ءتۇرىن جانە اڭعارىمداماسىن (دياگنوستيكا) انىقتايتىن بىردەن-ءبىر ءتاسىل. ونداي ادامداردى «تامىرشى» دەپ اتايدى. قازاق ەمشىلەرى قولدىڭ بىلەزىك تامىرىن ۇستاۋدان سىرت, ساماي, القىم, شاپ, قىلتا, مويىن, قىزىل اسىق تامىرىن ۇستاۋ ارقىلى اۋرۋ ءتۇرىن اجىراتا بىلگەن. تامىر سوعىسىن ولار 30 تۇرگە بولگەن.

ادامنىڭ تامىر سوعىسىن اجىرات­قان­دا – سوعىمدىق ارالىعى مەن رەتى, بىركەلكىلىگى, قۇبىلىسى, سەزىلگىلىگى, ىركى­لى­سى ت.ب. ولشەمدى باسشىلىققا العان. مىسالى, بالانىڭ تامىرى ءبىر دۇركىن تىنىس الۋ ارالىعىندا 10, ەرەسەك ادام­دار­دىكى 5 رەت سوعادى دەگەن سياقتى.

– قازاقتا «اۋرۋ – استان» دەگەن ءتامسىل بار. وسى تۇرعىدان قازاق ەمشى­لى­گى نە ايتادى؟

– اتا-بابالارىمىز كوشپەندىلىك ومىرگە ۇيرەنگەندىكتەن – اۋاسى تازا, سۋى تۇنىق, ءشوبى شۇيگىن, بيىك تاۋلار مەن ايدىن كول, ارقىراعان وزەن, كاۋسار بۇلاق بويىندا ءومىر ءسۇرىپ كەلدى. كوشپەندى بولعاندىقتان مالدىڭ ەتى مەن ءسۇتىن نەگىزگى قورەكتىك ازىق ەتۋمەن بىرگە, اۋرۋ­لا­رىن دا وسى ارقىلى داۋالاي الدى.

ءسۇت ونىمدەرىنىڭ قۋاتى مول, قورى­تىلۋى وڭاي. قىمىز, شۇبات, قۇرت-ىرىمشىكتىڭ سارى سۋى ادامنىڭ قان اينالىسىن جاقسارتىپ, سەرگەكتىك سىيلايتىن قاسيەتى بار. بۇلاردىڭ ءبارىنىڭ وزىندىك ولشەمى, رەت-ءتارتىبى, پايدالانۋ ادىستەرى بولادى. ايتالىق, قويدىڭ قۇيرىق مايىن بىرەۋلەر زياندى, بىرەۋلەر پايدالى دەيدى. شىن مانىندە قازاق قويدىڭ قۇيرىق مايىن جاڭا تۋعان بالانىڭ تاڭدايىنا سالۋ, تۇماۋ تيگەن بالاعا ەرىتىپ بەرۋ ارقىلى ساۋىقتىرعان. تەك قۇيرىق ماي تۇتىنعان ادامدار ىشىندە ءومىر بويى ءدارى قولدانباعان, ۇزاق جاساعان قاريالار كوپ كەزدەسەدى. جانە دە قۇيرىق ماي ادامنىڭ ەستە ساقتاۋ قابىلەتىنىڭ ءوسىپ-جەتىلۋى مەن ءتۇرلى اۋرۋدىڭ الدىن الۋ, ۆيرۋستان قور­عاۋ سىندى قاسيەتتەرگە يە.

– اتامەكەنگە قاشان كوشىپ كەلدىڭىز؟

– 2005 جىلى وتباسىمدى الىپ شىعىس قازاقستان وبلىسى زايسان اۋدانى اينابۇلاق اۋىلىنا كوشىپ كەلدىم. وسىندا ءتورت جىل تۇردىم. اۋىل حالقى مامان دارىگەرگە قولى جەتە بەرمەيتىنىن بايقاپ, ارعى بەتتەن تاسىمالداپ اكەلگەن ءدارى-دارمەكتەرىم ارقىلى ولارعا ۇنەمى كومەك كورسەتىپ وتىردىم.

سودان 2009 جىلى استانا قالاسىنا قونىس اۋداردىم. كەلە سالىسىمەن ءار بوساعانى توزدىرىپ جۇمىس ىزدەدىم. كوپ جەردە تەك ورىس ءتىلدى ماماندى قاجەت ەتەدى ەكەن. سەنىڭ ءبىلىمىڭ مەن ديپلومىڭ ەمەس, قايدان كەلگەنىڭ نازارعا الىنادى. اقىرى جەكە دارىگەرلىك ورىن اشىپ كورۋدى ءجون كوردىم.

ءسويتىپ, 2012 جىلى قالانىڭ وڭتۇستىك قاپتالىندا ورنالاسقان ساياجايدىڭ ءبىر بولمەسىن باسپانا ەتىپ, ەكىنشى بولمە­سىنە شاعىن دارىگەرلىك پۋنكت اشتىم. ەڭ اۋەلى اۋىلداستارىمدى ەمدەدىم. شىڭ­جاڭدا وقىپ, ۇيرەنگەن – قىتايشا, تيبەتشە, قازاقشا ەمدەۋ سىندى سان-سا­لالى تاجىريبەلەرىمدى ىسكە قوسىپ, بار زەيىن-زەردەمدى وسىعان جۇمسادىم. ناتي­جە­سىندە, مەنى ىزدەۋشىلەر كوبەيە باستادى. ەمدەگەن ناۋقاستاردىڭ باسىم بولىگى ساۋىعىپ قاتارعا قوسىلدى. ءتىپتى كەيبىر «جازىلمايدى» دەپ دياگنوز قويىلعان ناۋقاستاردى اياعىنان تۇرعىزىپ, ەل قاتارىنا قوستىم.

 مەنىڭ بۇل ءىسىم ءبىر جاعىنان حالىقتىڭ زارۋلىگىنە كومەكتەسۋ بولسا, ەكىنشى جا­عىنان ۇيرەنگەن ءبىلىمنىڭ پايداسىن كورۋ ەدى. ەكىنشىدەن, اياعىنان تىك تۇرىپ كە­تىپ جاتاتىن سىرقاتتاردىڭ راحمەتى مەنى قاناتتاندىردى. 2012 جىلى استانا مەدي­تسينا ۋنيۆەرسيتەتىندە ارنايى كۋرس­تان ءوتىپ, «وتباسىلىق دارىگەرلىك» ەمدەۋ ءىسى بويىنشا مەملەكەتتىك ليتسەنزيا الدىم.

ءسويتىپ, ادام ەمدەۋگە قاتىستى سەرتيفيكات, ءتۇرلى قۇجاتتاردى تولىقتاپ العان سوڭ «شيپالى» اتتى ەمدەۋ ورتالىعىن اشتىم. مۇندا قازىرگە دەيىن 30 مىڭنان استام ناۋقاس ەمدەلىپ, ساۋىعىپ شىقتى. ونىڭ ىشىندە ارداگەرلەردەن جىلىنا 10 ادامدى 50 پايىزدىق جەڭىلدىكپەن, اۋعان سوعىسى ارداگەرلەرىنەن 15 ادامدى 40 پايىز جەڭىلدىكپەن ەمدەپ ءجۇرمىن. كۇن كورىسى تومەن ادامدارعا تەگىن كومەك كورسەتەم. ورتالىقتا قازىر 12 ادام قىزمەت اتقارادى. ءبارى دە جوعارى ءبىلىمدى دارىگەر ماماندار.

اڭگىمەلەسكەن

بەكەن قايرات ۇلى,

«Egemen Qazaqstan»