كۇرىش وندىرىسىندە كۇرمەۋلى ماسەلە كوپ

عىلىمعا  نەگىزدەلمەسە, ناتيجە شىقپايدى

جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ ارالاسۋى­مەن بۇل ماسەلە دە وڭىنان شەشىلىپ, بيىل وبلىس ديقاندارى 550 مىڭ توننادان استام ءونىم جي­نادى. جالپى, داريا ارناسىنىڭ تومەن ءتۇ­سۋى ونسىز دا ماسەلەسى كوپ كۇرىش شارۋا­شى­لى­عىنىڭ كەلەشەگىنە قاتتى اسەر ەتەتىن ءتۇرى بار.

الەمدە جىل سايىن 750 ملن تون­ناداي كۇرىش جينالادى. ونىڭ 80 پايىزدان استامى ينديكا دەپ اتالاتىن ءتۇرى. سۇرانىسقا يە سۇ­رىپ تا وسى.

ال ەلىمىزدە نەگىزىنەن ياپونيكا تۇرشەسىنە جاتاتىن سۇرىپتار ەگىلەدى. قىزىلورداداعى ىبىراي جا­قاەۆ اتىنداعى قازاق كۇرىش شارۋاشىلىعى عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ سەلەكتسيونەر عا­لىمدارى ينديكا تۇرىنە جاتاتىن ۇزىن ءداندى سۇرىپ شىعارىپ, ونى وندىرىسكە ەنگىزۋگە ازىرلەۋدە.

بىزدە كورشىلەس قىتاي مەن رە­سەيگە قاراعاندا ونىمدىلىك الدە­قايدا تومەن. عالىمداردىڭ ايتۋىنشا, مۇنىڭ باستى سەبەبى – جەردىڭ تۇزدانۋى. ماسەلەن, بىزدە ورتاشا ءونىم گەكتارىنا 45-50 تسەنت­نەردەن اينالسا, رەسەيدە بۇل كورسەتكىش 60-70 تسەنتنەردەن اسىپ كەتەدى. بۇل سالادا جەتەكشى ەل سانالاتىن قىتاي 1996 جىلدان باس­تاپ گيبريدتى كۇرىش وندىرىسىمەن اينالىسىپ كەلەدى. وسىدان 4 جىل بۇرىن ولار 230 تسەنتنەردەن ءونىم الىپ, الەمدىك رەكورد ورناتتى. قازىر بۇل ەلدە 150-180 تسەنتنەر قالىپتى ءونىم سانالادى.

عالىمدار مول ءونىم الۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى تەحنولوگيا مەن اۋىسپالى ەگىس تالاپتارىن ساقتاۋ ەكەنىن ايتادى. مىسالى, كۇرىش ينستيتۋتى عالىمدارى جەردى تە­رەڭ جىرتۋ ءادىسىن قولدانعاندا تو­پىراق استىنداعى قاتتى ۇلتان ىدىراپ, تۇزدىڭ كونتسەنتراتسياسى ازايعان. سونىڭ ناتيجەسىندە ءونىم كولەمى 49 تسەنتنەردەن 75-كە دەيىن ارتتى. بىراق بۇل تەحنولوگيانى بۇلجىتپاي ساقتاۋعا شاعىن شارۋاشىلىقتاردىڭ شاماسى كەلە بەرمەيدى.

– جەردىڭ تاقتايداي تەگىستىگى ونىم­دىلىكتى ارتتىرىپ, جارما با­­عا­سىنىڭ ارزانداۋىنا اسەر ەتە­­تىنىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. مىسالى, وسىدان 50 جىل بۇرىن ءبىز سەلەكتسيالىق پروتسەستە 1 شارشى مەترگە 70 ءدان سەبەتىنبىز. قا­زىر 700 داننەن استى. بۇل توپى­­راق قۇ­نارىنىڭ جىل سايى­ن تو­مەن­دەپ, تۇزدىلىقتىڭ ارتىپ كەلە جات­قانىن كورسەتەدى. ال ونى قالىپ­قا كەلتىرۋ ءۇشىن كوپ­تەگەن مەليو­راتيۆتىك شارالار اتقارىلۋى ءتيىس, – دەي­دى بەلگىلى سەلەكتسيونەر عالىم, اۋىل ­شارۋاشىلىعى عى­لىم­دا­رى­نىڭ دوكتورى, كۇرىشتىڭ «مار­­جان» جانە «ارۋ» سۇرىپ­تارى­نىڭ نەگىزگى اۆتورى قۇرمانبەك باكىر­ ۇلى.

الا-قۇلا جەر سۋدىڭ دا سورى. مى­سالى, قىزىلوردانىڭ جاع­دا­يىندا 1 گەكتار كۇرىش القابىنا شامامەن 24 مىڭ تەكشە مەتر سۋ كەتۋى كەرەك. قازىر ونىڭ كولەمى 30-35 مىڭ تەكشەمەترگە دەيىن جە­تىپ وتىر. ەگەر جەر تەگىس بولىپ, اگرو­تەحنيكالىق تالاپتار ساقتالسا, بيىلعى سۋدىڭ ءوزى اعىل-تەگىل جەتەر ەدى. مىسالى, جالاعاش اۋدانىندا كانالدىڭ اياعىنا ورنالاسقان «ەر-ءالى» شارۋا قوجالىعىنىڭ ەگىنى سۋدان قالعان جوق. شارۋاشىلىقتىڭ تاقتايداي تەگىس القابىنداعى سۋدىڭ بيىكتىگى 5-10 سانتيمەتردەن اس­پادى. كۇزدە قوجالىق وبلىس بويىنشا كورسەتكىشى جونىنەن كوش باسىندا تۇردى.

سۇدىگەر جىرتۋدان باستالاتىن تالاپتاردى تولىق ساقتاعاندا عانا كوڭىلدەگىدەي ءونىم الاسىڭ. قازىر وعان قاراپ جاتقاندار از. كوپشىلىگى تەحنيكاسى جوقتىقتان القاپتى شالا دايىنداپ, تەك تى­ڭايىتقىشتى ۇستەپ بەرىپ ءونىم الىپ جاتىر. بۇل سىردىڭ برەندىنە اينالعان كۇرىشتىڭ ساپاسى مەن وزىندىك قۇنىنا اسەر ەتەدى. جالپى, 70-80 مىڭ گەكتارعا ءدان سەۋىپ, سودان الىناتىن ءونىمدى مولايتۋدىڭ قامىن ويلاعانىمىز ءجون. ول ءۇشىن ءوندىرىس عىلىمعا نەگىزدەلۋى كەرەك.

ىبىراي جاقاەۆ اتىنداعى قا­زاق كۇرىش شارۋاشىلىعى عزي باس عىلىمي قىزمەتكەرى, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى اسەت توقتامىسوۆ وسى كۇنى 1 كيلو ءونىمنىڭ وزىندىك قۇنى شامامەن 300 تەڭگەگە جەتىپ قالعا­نىن ايتادى. ال بازارداعى ساتىلىپ جاتقان كۇرىشتىڭ باعاسى 250 تەڭگەنىڭ اينالاسىندا.

– مەملەكەت بەرگەن سۋبسيديا ەسەبىنەن شارۋالار كۇرىشتى وزىن­دىك قۇنىنان ارزانعا ساتىپ جاتىر. ارينە, القابىن باپتاعان, تەحنيكاسى ساي شارۋاشىلىقتاردا وزىندىك قۇن الدەقايدا ارزان بو­لۋى مۇمكىن. بىراق وندايلار كوپ ەمەس. سوندىقتان دا مەملەكەت تا­را­پىنان كۇرىش ەگەتىن قۇرى­لىم­­­داردىڭ تەحنيكاسىن, مۇم­كىن­دىگىن تەكسەرەتىن, سوعان ساي رۇق­سات بەرەتىن جۇيە جاساۋ كەرەك. ايت­پەسە, اگروتەحنيكالىق تالاپتاردى ساق­تامايتىندار توپىراق قۇ­نارىن قۇر­تىپ بىتەتىن بولدى, – دەيدى عالىم.

جەرگىلىكتى عالىمدار عارىش­تىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىمەن دە تىعىز قارىم-قاتىناستا جۇمىس ىستەيدى. بيىل جاسالعان عارىشتىق مونيتورينگ كۇرىش ەگىستىكتەرىنىڭ جاعدايىن انىقتاۋعا كوپ كومەگىن تيگىزدى. سونىمەن قاتار اۋەدەن زەرتتەيتىندەر الىناتىن ءونىمنىڭ ورتاشا كولەمىن دە شىعارىپ بەرە الادى. دەگەنمەن بۇل بولجامنان قامباعا تۇسكەن كۇرىش كولەمى ال­دە­قايدا كوپ. ارينە, ديقان ەڭ­بەگىنىڭ اقتالعانى قۋانتادى-اق. بىراق كۇرىششىلەر مەن عالىمدار تىعىز بايلانىسىپ, زاماناۋي تەحنولوگيالار مەن جاڭا سۇرىپ­تاردى ەندىرسە, ەل نەسىبەسى بۇدان دا ەسەلەنە تۇسەر ەدى.

عىلىمنىڭ الەۋەتى مەن دي­قان­نىڭ ەڭبەگىن ءبىر ارناعا تو­عىس­تىرۋعا كەدەرگىنىڭ ءبىرى – عى­لىمعا مەملەكەت تاراپىنان كو­ڭىل ءبولۋدىڭ كەمدىگى. قاراجات جە­تىس­پەۋشىلىگىنەن سەلەكتسيا سالاسى توق­تاۋدىڭ از-اق الدىندا تۇر. ەلىمىز بويىنشا وسى سالا­داعى جالعىز عىلىمي-زەرتتەۋ ينس­تي­تۋتىنا قارالاتىن قارجى تىم از. عالىمدار جەرگىلىكتى باعدار­لامالار اياسىندا بولىنگەن قارا­جاتتى تالعاجاۋ ەتىپ كەلەدى.

وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن رە­سەي ءدال وسىنداي جاعدايدى باس­تان كەشىپ, گەكتارىنان 23-اق تسەنتنەر ءونىم العان كەزى بولعان. كوپ ۇزاماي مەملەكەت سالاعا مول قارجى قۇيىپ, كۇرىش ءوندىرىسى جونىندە باعدارلاما قابىلداندى. سول ارقىلى قازىر ولار سالاداعى جەتەكشى مەملەكەتتەر قاتارىنا قوسىلدى.

بيىل سۋ تاپشىلىعى بولعان جوق

بۇل – وڭىردەگى ءىرى شارۋا­شى­لىقتار وكىلدەرىنىڭ پىكىرى. 5 مىڭ گەكتاردان استام القاپقا كۇرىش ەگىپ, سەگىز جۇزدەن استام ادامدى جۇمىسپەن قامتىپ وتىر­عان «ابزال ي ك» تولىق سەرىك­تەس­تىگى­نىڭ كوممەرتسيالىق ديرەكتورى ساعيدۋللا سىزدىقوۆ ارتىق جەرى بار, اۋىسپالى ەگىس تالابىن ساقتاماعان قوجالىقتارعا تالاپتى قاتاڭداتۋ كەرەك دەگەن پىكىردە.

– وسىدان 2 جىل بۇرىن وز­بەكستاندا كۇرىش كوڭىلدەگىدەي شىقپاي قالىپ, ولار ءبىزدىڭ ءونىمدى كوتەرە ساتىپ العانى ەسىڭىزدە بولار. سودان كەيىن بىزدە كۇرىش ەگۋگە قۇمارلار كۇرت كوبەيىپ, القاپ ۇلعايدى. جاڭادان جەر اشىپ, كۇرىش ەككەندەر دە بار. بيىل بىزدەگى سۋ تاپشىلىعىنىڭ ءتۇپ-توركىنى وسىنداي اشكوزدىكتە جاتىر. بۇل ماسەلەنى تەكسەرىپ, ەسەپتە جوق القاپقا ءدان سەپكەندەرگە جازا قولدانسا دا ارتىق ەمەس, – دەيدى س.سىزدىقوۆ.

بيىل جەرگىلىكتى بيلىك تاراپىنان سۋدىڭ جىلداعىداي بولمايتىنى ەرتەرەك ەسكەرتىلىپ, مۇم­­كىندىگىنشە كۇرىش كولەمىن قىس­قارتۋ ۇسىنىلعان. ءىرى شارۋا­شىلىقتار بۇل ۇسىنىسقا تۇسىنىس­تىكپەن قارادى, اۋىسپالى ەگىس تالابىن دا بۇزعان جوق. ال كۇرىش وندىرىسىنە ناۋقاندىق پايدا دەپ قا­رايتىندار تۋرالى اڭگىمە باسقا.

كۇرىش ءداستۇرلى ونىمگە اي­نالعان سىر بويىندا ء«بىر ءتۇپ قامىس ءبىر قۇلاق سۋدى ۇستايدى» دەگەن ءسوز بار. ىرگەلى قۇرىلىمدار بۇل تامسىلگە دە قۇلاق ءتۇرىپ, كانال بويىن تۇراقتى تازالاپ وتىرادى. ال سول ارنادان سۋ الىپ وتىرعان شاعىن شارۋاشىلىقتاردىڭ مۇن­داي ورتاق مىندەتتەن دە سىرت­تاپ قالىپ جاتاتىنى بار. سون­دىقتان مايدا قۇرىلىمداردى ىرىلەن­دى­رۋ­دىڭ ءتيىمدى جولىن ويلانعان ءجون.

بيىل «ابزال ي ك» تولىق سە­رىك­­تەستىگى گەكتارىنا 63 تسەنت­نەر­­دەن ءونىم الدى. ىشكى نارىق­تا 230 تەڭگەدەن ساتىلىپ جاتىر. ەكسپورت­تاعى باعاسى دا وسىن­داي. ءونىمدى تەز ساتىپ, كەلەر جىل­­عى ەگىستىڭ قامىنا كىرى­سە­تىن شارۋا­لاردىڭ شەتەل ۆاليۋ­تالا­رىنىڭ تەڭگە باعامىنا قاتىستى قۇبى­لۋى­نان كەيدە ۇتىلىپ قالىپ تا جاتاتىن كەزى از ەمەس.

سالاداعى ماسەلەنىڭ تاعى ءبىرى, اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكا­سىنىڭ تولىق تىزبەسىنە كادەگە جاراتۋ الىمىنىڭ ەنگىزىلگەنى بولىپ تۇر. الىم ەنگىزىلگەلى بەرى جىل ورتاسىندا 130-140 ملن تەڭگەگە باعالانعان كومبايندار 200 ملن تەڭگەنىڭ ۇستىنە شىعىپ كەتتى. ينۆەستيتسيالىق سۋبسيديا تالاپتارى دا شارۋا ءۇشىن اسا ءبىر ىڭعايلى بولىپ تۇرعان جوق.

– سۋبسيدياعا ءوتىنىم قابىل­داۋدا دا ماسەلە جوق ەمەس. پور­تال ارقىلى ينتەرنەت جاقسى تار­تاتىن ايماقتاعىلار عانا ءوتىنىم بەرىپ ۇلگەرە الادى. ال اۋىل­داعىلار قولداۋدان شەت قالىپ جاتىر. بىلتىر 1 ميلليارد 300 ميلليون قارجى 40-45 مينۋتتا ۇلەستىرىلىپ, كوپ شارۋاعا كوك تيىن بۇيىرمادى. سوندىقتان قۇجاتى دايىن ادامدى تىركەپ, قارجى تۇسكەندە سول كەزەكپەن بەرسە ءادىل بولار ەدى, – دەيدى بيىل وبلىس شارۋاشىلىقتارى ارا­سىندا وزات قۇرىلىم اتانعان قارماقشى اۋدانىنداعى «جاڭا­جول» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىك­تەستىگىنىڭ جەتەكشىسى ورىن­باسار تولەپوۆ.

سىر برەندىنىڭ بولا­شاعىن ب ۇلىڭعىرلاپ تۇرعان پرو­بلە­مالار­دىڭ ءبىر پاراسى وسىنداي. ەگىن شا­رۋا­شىلىقتارىنىڭ تالاپتاردى ساقتاۋىن قاداعالاۋدى كۇشەيتسە, كوپ ماسەلەنىڭ كوبەسى سوگىلە تۇسەر ەدى. ايتپەسە, تى­ڭايتقىشتىڭ كۇشىمەن قۇنارى كەت­كەن توپىراققا شىققان كۇ­رىشتىڭ ەندىگى جەردە ىرىسقا اينالۋى ەكىتالاي.

قىزىلوردا وبلىسى