تاۋارلاردى تاڭبالاۋ ەل ەكونوميكاسىنا نە بەرەدى؟

تاۋارلار نە ءۇشىن تاڭبالا­نادى جانە بۇل شارانى جۇرگىزۋ ەل ەكونوميكاسىنا نە بەرەدى؟ مۇ­نى ءتۇسىنۋ ءۇشىن بىرقاتار شەت ەل­دەر تاجىريبەسىنە نازار اۋدارىپ كورەيىك.

اتالعان شارانى جۇزەگە اسىر­­عان برازيليا مەن تۇركيادا الكوگولدى جانە الكوگولسىز سۋسىندار سەگمەنتىندە سالىقتار­دىڭ جينالۋى تيىسىنشە 20% جانە 142%-عا وسكەن. ال ەۋروپالىق وداق ەلدەرىندە تسيفرلى قادا­عالاۋ جۇيەسى 5 جىل ىشىندە كون­­ترا­باندالىق ءونىم اينالى­مىن 30%-عا تومەندەتىپتى. امە­ريكا قۇراما شتاتتارىندا ءدارى-­دار­مەكتەردى تاڭبالاۋ قاي­تا­رىپ الۋ پروتسەسىن 3 كۇننەن 10 سە­كۋندقا دەيىن جەدەلدەتۋگە مۇم­كىندىك بەرگەن.

بىزبەن كورشى ءارى ءبىر وداق اياسىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان رەسەي فەدەراتسياسىندا بىرقاتار تاۋار ساناتتارى بويىنشا تاڭبالاۋ جۇمىستارى ەرتەرەك ەنگىزىلگەن بولاتىن. ونىڭ ناتيجەسى ەلدەگى تاڭبالانعان نارىقتا تازارۋ پروتسەسىنىڭ جۇرە باستاعاندىعىن ايقىن بايقاتقان. ماسەلەن, بۇ­رىن رەسەيلىك اياق كيىم نا­رى­عى­نىڭ كولەمى 330 ملن جۇپ اياق كيىمگە باعالانسا, تاڭبا­لاۋ­دى ەنگىزگەننەن كەيىن بۇل بولجام­نىڭ ەداۋىر جوعارى ەكەندىگى اي­قىندالعان. ناتي­جەسىندە, قازىر رەسەيلىك وپەرا­توردىڭ جۇيەسىندە اياق كيىمدى تاڭ­بالاۋ ءۇشىن 2 ملرد-تان اس­تام كود شىعارىلدى جانە ءوسۋ جال­عاسۋدا.

ساۋدا جانە ينتەگراتسيا ءمي­نيس­ترى باقىت سۇلتانوۆتىڭ ايتۋىنشا, الدىن الا تالداۋلار «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا 6 سالا بويىنشا تاڭبالاۋدى ەنگىزۋ كوزدەلگەن تاۋار توپتارىنداعى كولەڭكەلى نارىق كولەمى 63% مولشەرىندە ەكەنىن كورسەتكەن. تاۋار­لاردى تاڭبالاۋ وسى كولەڭ­كەلى بيزنەستى جارىققا شىعارۋعا كومەكتەسەدى. وسىعان وراي ب.سۇل­تانوۆ تاۋار توپتارىنا تاڭبا­لاۋدى ەنگىزۋ ارقىلى زاڭدى تاۋار اينالىمىنىڭ كولەمى 337 ملرد تەڭگەگە, ال بيۋدجەت كىرىستەرى 58 ملرد تەڭگەگە ارتادى دەگەن بولجا­مىن جەتكىزدى.

ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, جو­عا­رىدا اتالعان تاۋارلاردى تاڭ­بالاۋدى جانە ولاردىڭ قاد­ا­عالانۋىن ەنگىزۋ ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىنا وڭ اسەرىن تيگىزەتىنى ءسوزسىز. ماسەلەن, بۇل شارالار ادال باسەكەلەستىكتى ىنتالاندىرادى جانە زاڭدى نارىق ۇلەسى مەن ءوندىرىس كولەمىن 30-50%-عا ۇلعايتادى. بۇل ءوز كەزەگىندە وزىن­دىك قۇندى تومەندەتىپ, باعانى تاۋارلاردىڭ اعىمداعى قۇنىنان 5-10%-عا تومەندەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن قاتار جاڭا جۇ­مىس ورىندارى قۇرىلىپ, 2-3 مىڭ ادام جۇمىسپەن قامتىلاتىن بولادى. ال تاۋارلاردىڭ زاڭسىز اينالىمىنا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ كەشەندى جۇيەسىنىڭ تيىمدىلىگى ەداۋىر ارتادى.

باقىت سۇلتانوۆتىڭ ايتۋىنشا, ەكى جىلدىق قاناتقاقتى جوبالاردى ىسكە اسىرۋ ناتيجەسىندە ەلىمىزدە تابيعي تەرىدەن جاسالعان بۇيىمداردى 2019 جىلعى 1 ناۋ­رىزدان باستاپ جانە تەمەكى ونىمدەرىن بيىلعى جىلعى 1 قا­زان­نان باستاپ مىندەتتى تۇردە تاڭ­بالاۋ ەنگىزىلدى.

تەرى بۇيىمدارىن تاڭبالاۋ سالىق زاڭناماسىن بۇزۋشىلاردى, ياعني جەڭىلدەتىلگەن سالىق سالۋ ءۇشىن ارنايى سالىق رەجىمى بو­يىن­شا شەكتى مەجەلىك ءماندى قول­دانۋ ماقساتىندا كىرىستەرىن تومەندەتىپ كورسەتەتىن سالىق تولەۋ­شىلەردى انىقتاۋعا مۇم­كىندىك بەردى. ناتيجەسىندە, پاتەنت نەگىزىندە قىزمەتتى جۇزەگە اسى­راتىن سۋبەكتىلەر سانى 13 ەسەگە قىسقاردى. 2018 جى­لى تا­ۋار­لارعا دەكلاراتسيا رەسىم­دەگەن يمپورتتاۋشىلاردىڭ سا­نى ونىڭ الدىنداعى جىلمەن سالىس­تىرعاندا 30%-عا ءوستى, ال ولاردان يمپورت بويىنشا كەدەندىك باج بەن سالىق تۇسىمدەرىنىڭ ءوسىمى 40% قۇرادى. وسى قىزمەت بويىنشا ىشكى سالىقتار تۇسىمدەرىنىڭ ءوسىمى 1,5 ەسە ارتتى.

«وتكەن ۋاقىت ىشىندە تەمە­كىنى تاڭبالاۋ نارىقتا تەمەكى وندىرۋشىلەردىڭ 30%-عا كوپ ەكە­نىن انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەردى, ال ساپاسىز دارىلەردىڭ اينالىمى 2,5 ەسە تومەندەدى. «حالىقارالىق تاجىريبە تاۋارلاردى تاڭبالاۋ ساۋدا سالاسىنىڭ كولەڭكەلى اينالىمىن تومەندەتۋگە باعىتتالعان پار­مەندى قۇرالداردىڭ ءبىرى ەكەن­دىگىن دالەلدەيدى», دەدى مينيستر.

جالپى تاۋارلاردى تاڭبالاۋ مەن ولاردى قاداعالاۋدىڭ كە­شەن­دى جۇيەسىن ەنگىزۋ 5 جىل ىشىن­دە بيۋدجەتكە 2,6 ترلن تەڭگە قۇ­رايتىن كۋمۋلياتيۆتىك اسەر بەرەدى دەپ كۇتىلۋدە.

ساراپشىلار پىكىرىنشە, تا­ۋار­لاردى تاڭبالاۋ جانە قادا­عالاۋ حالىق دەنساۋلىعىنا تەرىس اسەرىن تيگىزەتىن تاۋارلار اينالىمىنا جول بەرمەۋدى, بيزنەس ءۇشىن جاعدايدى تەڭەستىرۋدى, تاۋار­لاردىڭ ساپاسى مەن ەكو­نو­ميكالىق قاۋىپسىزدىگىن قام­تاماسىز ەتەدى, سونداي-اق بيۋدجەت­كە سالىق تۇسىمدەرىن ارتتىرادى. جۇيە بيزنەستى دامىتۋ ءۇشىن ناق­تى ماقساتتاردى كوزدەيتىن مەملەكەتتىك باعدارلاما قۇرۋدى قامتاماسىز ەتەدى. مەملەكەت قو­سىمشا تابىس تاۋىپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىن يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامىتۋدىڭ 2020-2025 جىلدارعا ارنالعان باع­دارلاماسى شەڭبەرىندە ونىڭ قاي­تا­رىمدىلىعىن مەملەكەتتىك قول­داۋ رەتىندە قامتاماسىز ەتەدى.

ءسوز بولىپ وتىرعان تاۋار­لار ءتۇرىن تاڭبالاۋ بويىنشا بىرىڭعاي وپەراتور بولىپ «قازاقتەلەكوم» اق ايقىندالعان بولاتىن. ونىڭ باسقارما توراعاسى قۋانىشبەك ەسەكەەۆ 2020 جىلعى 1 قازاننان باستاپ تەمەكى ونىمدەرى (سيگارەتتەر) جانە 2021 جىلعى 1 ساۋىردەن باستاپ تەمەكى ونىمدەرىنىڭ باسقا دا تۇرلەرى (ستيكتەر, سيگارالار, سيگاريللالار ت.ب.) مىندەتتى تۇردە تاڭبالانۋعا جاتاتىنىن ايتتى. ق.ەسەكەەۆتىڭ ايتۋىنشا, تەمەكىنى مىندەتتى تاڭبالاۋ ەنگىزىلگەن سات­تەن باستاپ (01.10.2020) تاۋارلاردى تاڭبالاۋ مەن قاداعالاۋدىڭ اقپاراتتىق جۇيەسىندە اينالىمعا 1000 قاتىسۋشى تىركەلدى, سونداي-اق 283 ملن كود شىعارىلدى, ونىڭ ىشىندە 146 ملن كود جازىلدى. بۇگىندە اكتسيزدەلەتىن تەمەكى ونىمدەرىنىڭ 99,9% تاڭبالانادى.

بۇدان باسقا, بۇگىندە تاڭ­با­لانعان تاۋاردى ساتۋدى قامتا­ماسىز ەتۋ ءۇشىن بىرىڭعاي وپەراتور بولشەك ساۋدا نۇكتەلەرىن 2D-سكانەرلەرمەن جابدىقتاۋ بويىنشا ۇسىنىستار بەرۋ جۇ­مىسىن بەلسەندى جۇرگىزۋدە. 2020 جىلعى 1 قاڭتاردان باس­تاپ 34 مىڭ دانادان استام 2D-سكانەر ساتىلدى نەمەسە 80 مىڭ ساۋدا نۇكتەسىنىڭ 42%-ى تاڭ­بالانعان تەمەكى اينالىمىنا دايىن. ماركا كودتارىن شىعارۋ بكم فيسكالدىق دەرەكتەر وپەراتورى ارقىلى جۇر­گىزىلەدى. تاڭبالانباعان تەمەكى ونىمدەرىنىڭ قالدىقتارىن 2021 جىلعى 1 قازانعا دەيىن وتكىزۋ كوزدەلگەن.

سونداي-اق بۇگىنگى تاڭدا بىر­ىڭ­عاي وپەراتور ۋاكىلەتتى مەم­لەكەتتىك ورگاندارمەن بىر­لەسىپ, ءتورت تاۋار توبى بويىن­شا قاناتقاقتى جوبالاردى جۇر­گىزۋدە. ولار – الكوگول ءونىمى, دارىلىك زاتتار, اياق كيىم تاۋارلارى, ءسۇت ونىمدەرى پيلوتتىق جو­­بالارى. بۇل جوبالاردىڭ كەي­­­بىرى ءساتتى جۇزەگە اسىپ, ەندى ولاردى ەل كولەمىندە ەنگىزۋدىڭ ناق­تى مەرزىمدەرى دە انىقتالدى. «تاۋارلاردى تاڭبالاۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ مەملەكەت ەكونوميكاسى­نا دا, بيزنەسكە دە, قوعامعا دا پاي­دا اكەلەدى. ونىڭ نەگىزگى ار­تىقشىلىقتارىنىڭ ىشىنەن كو­لەڭكەلى نارىق كولەمىن 2025 جىلعا دەيىن 50%-عا تومەندەتەدى دەپ بولجانۋدا. ءبىزدىڭ ەسەپتەۋىمىز بويىنشا, بۇدان 2025 جىلعا دەيىن بيۋدجەتكە 58,4 ملرد تەڭگە سوماسىندا قوسىمشا ءتۇسىم تۇ­سەدى» دەيدى ق.ەسەكەەۆ.

تسيفرلى تاڭبالاۋ بيزنەس­كە ونىمدىلىگىن ارتتىرۋعا, لوگيس­تي­كالىق سحەمالاردى جەتىلدىرۋگە, نارىقتاعى ۇلەسىن ۇلعايتۋعا جانە سايىپ كەلگەندە كىرىستى ارت­تىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ق.ەسە­كەەۆتىڭ پىكىرىنشە, وسىلاي­شا, زاڭدى بيزنەس ءتۇسىمىنىڭ ءوسى­­مى 2025 جىلعا دەيىن 336,5 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن بولادى. بۇدان باسقا, تاڭبالاۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ IT نارىعى ءۇشىن ەكوجۇيەنى قۇرۋ, قاپتاما وندىرۋشىلەرى ءۇشىن سەرۆيستى دامىتۋ, سونداي-اق جابدىق وندىرۋشىلەرى ءۇشىن نارىقتى كەڭەيتۋ تۇرىندە تۇتاس ەكونوميكا ءۇشىن ناتيجە الۋدى كوزدەيدى.

قارجى ءمينيسترى ەرۇلان جاماۋباەۆتىڭ ايتۋىنشا, تا­ۋار­­لاردى تسيفرلى تاڭبالاۋ مەم­لەكەت ءۇشىن – تاۋارلاردىڭ زاڭسىز اينالىمىن قىسقارتىپ, بيۋدجەتكە سالىق تۇسىمدەرىنىڭ ءتۇسۋىن ۇلعايتادى جانە مەم­لە­كەتتىك باقىلاۋ ساپاسىن­ ارت­تىرادى; حالىق ءۇشىن – قوعام­دىق باقىلاۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرىپ, تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇ­قىقتارىن قورعاۋ, ازامات­تار­دىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىن قور­­عاۋعا كومەكتەسەدى; بيزنەس ءۇشىن – ادال سالىق تولەۋشىلەر قا­تارىن كوبەيتىپ, بيزنەستەگى ادال باسەكەنى نىعايتادى.

ارينە, مۇنى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن تسيفرلاندىرۋ باعى­تىندا بىرقاتار ارەكەتتەر ورىن­دالىپ, ءبىر ىزگە ءتۇسۋى كەرەك. قا­داعالاناتىن تاۋارلار جۇ­يە­سىندەگى سوڭعى بۋىن ساۋدا ءتۇ­سىمىنىڭ مالىمەتتەرىن تىركەيتىن جانە ولاردى مەملەكەتتىك كىرىستەر ور­­گاندارىنىڭ سەرۆەرىنە ونلاين رەجىمدە بەرەتىن ونلاين باقىلاۋ كاسسالىق ماشينانى قولدانۋ بولىپ تابىلادى. بارلىق اتال­عان اقپاراتتىق جۇيەلەردەن الىن­عان مالىمەتتەر تاۋەكەلدەردى باس­قارۋ جۇيەسىندە تالدانادى. ە.جاماۋباەۆ اتاپ وتكەندەي, جيىنتىق بولجام 2025 جىلعا دەيىن شامامەن 2,5 ترلن تەڭگەدەن استام قوسىمشا تۇسىمدەردى قۇ­رايدى. جالپى سالىقتىق جانە كەدەندىك اكىمشىلەندىرۋدى تسيفر­لاندىرۋ بويىنشا جۇمىستار جالعاستىرىلادى.