الىپتار ۇندەستىگى: اباي مەن جامبىل

جامبىل مەن اباي نارلەنگەن رۋحاني قاينارلاردىڭ ءبىرى – حالىق اۋىز ادەبيەتى. قوس اقىن وزىنەن بۇرىنعى كۇللى كوركەمدىك بايلىقتى سارالاپ, وزدەرىنە تاعىلىم الا ءبىلدى. زاڭعار جازۋشى م.اۋەزوۆ ءوزىنىڭ زەرتتەۋلەرىندە اباي سۋسىنداعان كۇللى فولكلور بايلىعى, اۋىز ادەبيەتى جانرلارىنىڭ ارقايسىسىنا توق­­تالىپ وتەدى. ماسەلەن, «ەڭ ال­عاشقى ولەڭ جايىن بايانداعان جى­رىندا اباي شورتانبايدى, دۋلاتتى, بۇحار جىراۋدى اۋىزعا السا, سولاردىڭ ءسوزىن بالا كۇنىنەن ەستىپ, تانىپ, جاتتاپ وسكەنىن سەزۋگە بولادى. اري­نە, وسىنداي اقىندىق مۇرالارىمەن قاتار, مىسال, ماقال, اڭىز, داستان, ايتىس سياقتى سان قازىنانى اجەدەن, انادان, قوناق, جولاۋشىلاردان كوپ ەسىتەدى... ءبىر ايتقاندى ۇعىپ الۋ, ۇققانىن ۇمىتپاۋ, ەل سوزىندە ولاردى كەرەككە جاراتىپ, اڭگى­مە اراسىنا كىرىستىرىپ وتىرۋ – شەشەندەرگە كوپ جايىلعان ادەت ەدى. ابايعا دا سول پارىز سياقتى بولعان. جاس جىگىت بىل­گەن ونەرىن ورنىمەن كەرەگىنە جاراتىپ, كەلىستىرىپ, كوركەيتىپ سويلەيتىن بولادى. ەل كوزىنە شەشەن بولىپ كورىنە باستايدى», دەيدى. ال جامبىل جايىندا اكادەميك س.قاسقاباسوۆ: «اتا-اناسىنان دارىعان ونەر, ءوز تابيعاتىنداعى تالانت, حالىق پوەزياسى مەن اۋىز ادە­بيەتىنىڭ ءداستۇرى – مىنە, وسىنىڭ ءبارى قوسىلا كەلىپ, ۇلى جىرشىنى دۇنيەگە اكەلدى, ونى اۋىل اقىنىنان قازاق ەلىنە عانا ەمەس, بارشا الەمگە ايگىلى جىراۋ ەتتى» دەپ, اقىننىڭ ەۆوليۋتسيالىق وسۋىنە ىقپالىن تيگىزگەن جايتتاردى تىلگە تيەك ەتەدى. وسى مى­سالداردان ەكى الىپقا ورتاق سا­باقتاستىقتى كورەمىز. ول ۇن­دەستىك قوس اقىننىڭ ءنار الىپ سۋسىن­داعان وزىنە دەيىنگى رۋحانيات قۇندىلىقتارى ەدى. اباي مەن جامبىل بالالىق شاعىنان باستاپ, اۋىز ادەبيەتىنىڭ مول مۇرالارىنان ەركىن سۋسىنداپ, ءوز شىعارمالارىندا شەبەرلىك شىڭىنا جەتىپ, كوركەمدىك تۇر­عىسىنان دامىتا, وزگەگە دارىتا ءبىلدى. اقيقاتىندا, تۋعان ادە­بيەتتىڭ تۇنىق تۇماسىنان ءنار الىپ, ءوز تاعدىرىنا تەمىرقازىق ەتە بىلگەن اقىننىڭ اسقاق رۋحى تۋما ادەبيەتتىڭ كاۋسار بۇلا­عىنان نارلەندى. ولاردىڭ قازاق ادەبيەتىنىڭ سان قىرلى قاينار­لارىنان تاماشا تاعىلىم, رۋحاني باستاۋ الۋى – تابيعي, زاڭدى قۇبىلىس ەدى. حالقىمىزدىڭ باي ادەبي قازىناسى قوس اقىننىڭ ازا­ماتتىق جولىنىڭ قالىپتاسۋىنا, اقىندىق شەبەرلىكتەرىنىڭ شىڭ­دالۋىنا زور ىق­پالىن تيگىزگەن قۇبىلىس بولدى.

اۋەزوۆ ابايدىڭ توكپە اقىن­­دىققا ەرتە بەيىمدەل­گە­نىن انىق سۋرەتتەيدى: «...اباي اقىن­دىعى ونىڭ جاس كە­زى­­نەن كوپ مۇرالار قالدىرماسا, سول كەزدە اباي اقىن ەمەس ەدى دەۋ قاتە بولادى. اباي سول ۋاقىتتا دا اقىن. اقىندىعىن جانە مول قولدانعان, ءوز ونەرىن كۇندە سىنعا سالىپ, ءوز ونەرىن كۇندە بەزەپ وتىرعان اقىن. ونىسى جانە ءومىر قۇبىلىسىنا كۇنبە-كۇن, قولما-قول ۇشتاسىپ وتىرعان اقىندىق. ءبىر جاعىنان, جۇيرىك, شەشەن, اسەم, ۇتقىر ءسوزدىڭ اقىن­دىعى. كوبىنەسە قاراسوزبەن اي­تىل­عان تاپقىرلىق, العىرلىق. ولەڭدى, سۋىرىپسالما ايتىستى اباي ويىندا دا, شىنىندا دا كوپ قولدانىپ جۇرگەن».

 حالقىمىزدىڭ سان قىرلى, باي اۋىز ادەبيەتىنىڭ كوركەم نىشاندارى اباي مۇرالارىندا مولىنان ايشىقتالا تۇسەدى. جىر الىبى جامبىل جايىن­دا: «جاكەڭ ءارى جىراۋ, ءارى جىرشى, ءارى اقىن. ول وزىنە دەيىن ەرتەدە ءومىر سۇرگەن ايتۋلى اقىن­دار مەن جىر­شىلاردىڭ مۇ­راسىن, كۇللى حالىق پوەزياسىن تولىق مەڭگەرگەن, يگەرگەن ءوز شىعارماشىلىعىنا ارقاۋ ەتكەن» دەگەن تۇجىرىم ورىندى ايتىلعان. وزىنە دەيىنگى ۇلت­تىق رۋحانياتپەن سۋسىنداپ وسكەن جامبىل اقىننىڭ مۇرا­لارىنان اۋىز ادەبيەتىنىڭ قۇن­دىلىقتارى ايقىن كورىنەدى. اباي دا, جامبىل دا زامانا جايىن, ونداعى قوعامدىق ءومىر قۇبىلىستارىن تۋىندىلارىنا ارقاۋ ەتىپ وتىرعان. وعان بي-بولىستاردى سىناپ, مىنەگەن ارناۋ ولەڭدەرى دالەل بولماق.

جامبىل:

«سالقىن كەلىپ, توڭ تەرىس,

سىرتقا سىزداپ قارايسىڭ.

سەنەن باسقا جوق بولىس.

دەپ ءوزىڭدى سانايسىڭ...

شارعا تۇسەر شاعىڭدا.

قارا تەر بوپ شابىلدىڭ

ەلگە ءسوزىڭ جەتكەنشە:

جاماعات دەپ جالىندىڭ,

سالعىرتىققا سالىندىڭ, –

دەسە, اباي:

ءماز بولادى بولىسىڭ,

ارقاعا ۇلىق قاققانعا,

شەلتىرەيتىپ ورىسىن,

شەندى شەكپەن جاپقانعا...

ول بولدىم-اق دەي بەرەر,

بۇلعاق قاعىپ باسقانعا.

ەلەڭ قاعىپ ەلبىرەر,

ەلەرتىپ كوزدى اسپانعا, –

دەيدى. قوس اقىننىڭ وتتى جىرلارى – زامان كەلبەتىن, ونداعى ادامنىڭ بولمىسىن كورسەتەر اينا ىسپەتتى. قوعام ومىرىندەگى شىندىقتى بۇكپەسىز, بوياماسىز سول قالپىندا ولەڭدەرىندە ور­نەكتەپ, اقيقاتتى ايتىپ, شى­عار­مالارى ارقىلى وقىرمان قا­ۋىمىن جاقسىلىققا ۇندەيدى. اباي مەن جامبىل – اقىندىق مادەنيەتى بيىك, شەبەرلىكتەرى شىڭدالعان, قازاق ادەبيەتىنە جا­ڭاشا لەپ اكەلگەن كەسەك تۇل­عالار. اباي دا ءوز ليري­كاسىنىڭ كەرەك­تى جەرىندە كەيبىر قوعامدىق قاتى­ناستاردان بەلگى بەرە وتى­رىپ, ومىرگە كوزقا­را­سىن, تانىم-تالعامىن, يدەيالىق بەتىن ايقىن­دايدى. قوس اقىن قوعام ومىرىندەگى بولىپ جاتقان ما­سەلەلەردى تىلگە تيەك ەتىپ وتىرعان. قازاقتىڭ دا­نىش­پان اقىندارى اباي مەن جامبىل شىعارمالارى ەسكىر­مەيدى, ءار ۇرپاق ونى جاڭاشا كوز­قاراس تۇرعىسىنان تانىپ, ولارعا وزىندىك بايلامىن ايتادى. جاڭا زامان تالابى دا وقىرمان الدىنا جاڭا مىندەتتەر قوياتىنى ءسوزسىز.

سالتانات جامبىلوۆا,

جامبىل جاباەۆتىڭ ادەبي-مەموريالدى مۋزەيىنىڭ مەڭگەرۋشىسى