تۋعان اۋىلىن تۇلەتكەن

1991 جىلى وسى ەلدىڭ تۋماسى قايىركەن حاسەنوۆ تۋعان اۋىلىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن جەكە كاسىبىن اشقان. قارا باسىنىڭ قامىن ويلاپ ەمەس, قاراشا اۋىلداعى قاراپايىم ادامدار ءۇشىن جۇمىس كوزى بولسىنشى دەپ. ءبىر كەزدە 50-60 ءتۇتىنى بار شوق جۇلدىزداي شاعىن اۋىلدا ءدال سول ساتتە نەبارى 12-اق ءۇي قالعان. وندا دا نەگىزىنەن زەينەتكەرلەر. كۇش-قۋاتى بار ازاماتتىڭ ءبارى جۇمىس ىزدەپ, جانباعار كاسىپ ىزدەپ, اۋدان, وبلىس ورتالىعىنا قونىس اۋدارعان.

بۇل كەزدە كەيىپكەرىمىز ىرگەدەگى «ايدابول» كەڭشارىندا ءتاپ-ءتاۋىر قىز­مەت ەتىپ ءجۇر ەدى. جالاقىسى دا تولىم­دى, ءۇي-جايى بار, كوڭىلى ءسۇيىپ اتقا­راتىن جۇمىسى بار. بىلدەي باس مال دارىگەرى. اۋىل اقساقالدارى كەلىپ ءوتىنىش ايتىپ, سەنىم ارتقان سوڭ تۋعان اۋىلىنا قايتىپ ورالۋعا ءماجبۇر بولعان. «سەنىڭ قولىڭنان كەلەدى. اتا قونىستىڭ قاڭىراپ, يەسىز قالعانى جارامايدى, ەڭسەسىن تىكتەپ, ەل قاتارىنا قوسۋىڭ كەرەك», دەسكەن اۋىلدىڭ ۇلكەندەرى.

اۋەلى كوپ ويلاندى, قابىرعاسىمەن كەڭەستى, بولاشاققا جوسپار قۇردى. اۋىل ادامدارىنىڭ تۋعان توپىراعىن تاستاپ ۇدەرە كوشۋ سەبەپتەرىن تالدادى. ەڭ باس­تىسى, ەكى قولعا ءبىر كۇرەك ەكەن. ايتپەسە, بۇل اۋىل كوزىڭ قيىپ كەتەتىن جەر ەمەس. قولدىڭ سالاسىنداي اق قايىڭدار مەن ماڭگى جاسىل قاراعايلار كومكەرگەن ىعى مول, ەگىستىك القاپتارى وتە قۇنارلى ءوڭىر. ءۇزىلىپ بارا جاتقان ۇمىتكە جالعاۋ بولعانداي, التايدان التى وتباسى كوشىپ كەلگەن. ەكولوگياسى سىن كوتەرمەيتىن ارال وڭىرىنەن دە وسىنشاما شاڭىراق قوشقاربايدىڭ قۇت قويناۋىنان مەكەن تاپتى. العاشقى جىلدارى ەگىن ەگىپ, ازىن-اۋلاق قاراجات جيناعان سوڭ قوشقاربايدىڭ بولاشاعى بار ەكەنىن دالەلدەپ قىر اسىپ كەتكەن اۋىل جاس­تارىن شاقىردى. ءسويتىپ, جاڭادان ءۇش كوشە ءۇي سالىنعان. قايىركەننىڭ تىرلىگى قايىرلى بولاتىنىنا ىشتەي كامىل سەنگەن, اۋىلدان امالسىز كوشىپ كەتكەن جاس­تار جاعى ورالا باستادى. قوشقاربايدىڭ قوتانى كادىمگىدەي قۇرىلىس الاڭىنا اينالدى. جاڭادان 26 ءۇي سالىندى. ال شارۋاشىلىق بولسا از ۋاقىتتىڭ ىشىن­دە اۋماعى اتشاپتىرىم استىق, جانار-جاعار­ماي قويمالارىن, كەڭ دە جارىق مال بازىن, مەحانيكالاندىرىلعان قىرمان سالىپ الدى.

بالا باسى قۇرالا باستادى. كۇنى كەشە عانا تىرشىلىكتىڭ نىشانى بىلىنبەيتىن اۋىل ورتاسى كادىمگىدەي بالالاردىڭ شات كۇلكىسىنە تولدى. مىنە, وسى ساتتە قايىركەن ساعدي ۇلىنىڭ كوكىرەگىن قۋانىش كەرنەگەنى. ارمانى دا وسى ەدى. ءۇزىلىپ بارا جاتقان ءۇمىت شىراعى قايتا لاۋلادى. جاراتقان يە قۋات بەرسە, تۋعان اۋىلىنىڭ مەرەيىن ۇستەم ەتەرىنە ءوزى دە سەندى, جۇرتتى دا سەندىردى.

بالا كوبەيگەن سوڭ 1930 جىلى اعاشتان قيىپ سالىنعان, ابدەن ەسكىرىپ, ەڭسەسى تۇسكەن مەكتەپتىڭ تارلىق ەتەتىنى انىق بايقالدى. ونىڭ ۇستىنە قىستا وقۋشىلار جاۋراپ شىعادى. بالالارىن وقىتاتىن مەكتەپ قولايسىز بولعان سوڭ اۋىل جاستارى كوشۋگە قامدانىپ, قوپاڭداۋى دا ابدەن مۇمكىن. شارۋاشىلىقتىڭ ءوز قارجىسىمەن مەكتەپ سالۋ قامىنا كىرىسكەن. 1999 جىلى نەگىزگى مەكتەپتى سالىپ بەردى. جاڭا جىل قارساڭىندا اشىلۋ تويىن تويلاعان. ەندىگىسى – اۋىلداستارىنىڭ رۋحاني الەمىن نۇرلاندىرۋ. وسى ورايدا جاتپاي-تۇرماي 2004 جىلى جاڭا مەشىت بوي كوتەردى. پەندە شىركىنگە كەرەگى يمان ەكەن. اتا-انانىڭ قادىرىنە جەتۋگە دە, بوتەن قىلىقتان ادا بولۋعا دا ىقپالى ءتيىپ جاتىر. اۋىلدا ەشكىم الا ءجىپتى اتتامايدى.

بيىل ۇلى وتان سوعىسىنا اتتانعان اۋىل ازاماتتارىنىڭ ءتىزىمى جاسالىپ, ەڭ كورنەكتى جەردە سوعىس ارداگەرلەرىنە ارنالعان ەسكەرتكىش بوي كوتەردى. ادەت­تەگىدەي قايىركەن ساعدي ۇلى يماندى ءىستىڭ باسى-قاسىندا ءجۇردى. شارۋا­شىلىق ەسەبىنەن مول قاراجات ءبولدى. اۋىل ادامدارى دا قاراپ قالعان جوق, بارلىعى ىنتىماقتاسا بىرىگىپ, ورتاق ىسكە ۇلەس قوستى. ناتيجەسىندە, كەيىنگى ۇرپاققا وتان دەگەن ۇلى ۇعىمدى ۇقتىراتىن, شەيىت بولعان ارۋاقتاردىڭ قاسيەتتى ەسىمىن ەل جادىنا سالىپ تۇراتىن تاماشا ەسكەرت­كىش بوي كوتەردى.

شارۋاشىلىق قاناتىن كەڭگە جايا باستاعان. ەندى «قوشقارباي» سەرىكتەستىگى قۇرىلدى. ءتورت جارىم مىڭ گەكتار جەرگە ەگىن ەكتى. اۋىل ادامدارىنا قىسى-جازى جۇمىس بولسىن دەپ قارا مال­دىڭ باسىن 1,5 مىڭعا جەتكىزدى. اۋىل شارۋا­شى­لىعىن يگەرۋ ايتۋعا عانا وڭاي, ايت­پەسە قيىندىعى باستان اسىپ جاتىر. ەڭ الدىمەن, تەحنيكا قىمبات.

– ماسەلەن, شارۋاشىلىقتىڭ ءار جىلعى تابىسىنان كەمىندە ەكى تەحنيكانى جاڭادان الۋعا تىرىسامىز. بيىل ءبىر كومبايندى 61 ملن تەڭگەگە الدىم. راس, مەملەكەت 25 پايىزىن سۋبسيديا رەتىندە قايتارىپ بەرەدى. سونىڭ وزىندە ادىمىڭدى العا اسىرمايدى. وعان تىڭايتقىشتىڭ, جانار-جاعارمايدىڭ, قوسالقى بولشەكتىڭ قۇنىن قوسساڭىز, بانكروت بولىپ قالۋدىڭ از-اق الدىندا تۇراسىز. وسى ارادا ءبىر عانا مىسال كەلتىرە كەتەيىن, اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكالارىنا قاجەتتى سايماندار وسىدان 5-6 جىل بۇرىنعى باعاسىنان بەس ەسە قىمباتتاپ كەتتى. ال ءبىزدىڭ وسىنشاما ەڭبەكپەن ءوسىرىپ وتىرعان ءونىمىمىز قىمباتتاعان جوق قوي. مەملەكەت تاراپىنان قامقورلىق كورسەتىلىپ جاتقانى راس, بىراق ونىڭ دا تيىمدىلىگى كوپ ەمەس. جانار-جاعارمايدىڭ ءبىر ءليترى 170 تەڭگەدەن بوساتىلادى. اۋىلعا جەتكەنشە 175 تەڭگەگە تۇسەدى. جانار-جاعارماي ستانساسىندا ساتىلىپ جاتقان باعادان بار بولعانى 5-6 تەڭگەگە عانا ارزان. ەگەر باعا اراسىنداعى ايىرماشىلىق كوبىرەك بولسا, ءبىر ءجون, – دەيدى ق.ساعدي ۇلى.

ءبىر جىل فيرمانىڭ قۇرامىندا بولدى. بىراق اۋىلعا شاراپاتىنىڭ از ەكەنىن بايقاعان سوڭ ءبولىنىپ شىعىپ, «شوق قاراعاي» شارۋا قوجالىعىن قۇرعان. سونىسى دۇرىس بولىپتى. اۋىل تۇرعىندارى مال سۇمەسىمەن كۇن كورىپ جاتقانى راس. بىراق سونى باعالاپ وتكىزە المايدى ەكەن. قازىر وڭتۇستىك وبلىستاردىڭ كاسىپكەرلەرى قارا مالدى الىپ جاتىر. ساۋداگەرگە تاپسىرعان­نان وسى اۋدانداعى مالىك عابدۋللين اۋىلى جانىنداعى مال بورداقىلاۋ الاڭىنا تاپسىرعان الدەقايدا ءتيىمدى. ولار تىرىدەي سالماعىنىڭ ءار كيلوسىن 750 تەڭگەدەن الادى. سۋبسيديا رەتىندە ءار كيلوسىنا 250 تەڭگە تولەنەدى. سوندا تىرىدەي سالماعىنىڭ ءار كيلوسى ءۇشىن تۇپ-تۋرا 1000 تەڭگەدەن الۋعا بولادى. ال ساۋداگەرگە تاپسىرسا, اۋىل تۇرعىنى ءار كيلوسىنان 300 تەڭگەدەن ۇتىلادى. ەگەر ەكى جىل باققان, بورداقىلانعان تورپاعىڭىز 3 تسەنتنەرگە جەتسە, ءبىر باسىنان تۇسەتىن تابىستىڭ 90 مىڭ تەڭگەسىنەن قاعىلادى ەكەنسىز. قايسىسى دۇرىس؟ مىنە, مالمەن كۇن كورىپ وتىرعان اۋىل تۇرعىندارىنىڭ الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاعدايىن جاقسارتۋدىڭ ەل ەسكەرە بەرمەيتىن وسىنداي ءبىر جايى بار. ال وزگە جەردى قايدام, قوشقاربايدا اۋىل تۇرعىندارىنىڭ جەكە شارۋاشىلىعىندا مال باعۋعا مۇمكىندىك ابدەن تۋدىرىلىپ وتىر.

– جىل سايىن اۋىلدىڭ ءار وتباسىنا بەس توننا ءشوپ, بەس توننا سابان, تيىسىنشە جەمدى تەگىن بەرەمىز. كوك­شەتاۋ قالاسىنان كومىرىن تاسىپ اكەلۋ­گە تەگىن كولىك بولەمىز. ەگەر ورمان شارۋا­شى­لىعىنان وتىن جازدىرىپ الاتىن بولسا, ونى دا تەگىن تاسىپ بەرەمىز, – دەيدى شارۋاشىلىق باسشىسى.

ءدال وسىنداي جاعداي جاسالىپ وتىرسا, نەگە مال باقپاسقا؟! باعۋىن باعادى-اۋ, تابىسى تولىمدى بولسا. بۇل ارادا ايتا كەتەتىن تاعى ءبىر جاي بار, بۇل – مال تەرىسى مەن قوي ءجۇنىنىڭ كادەگە اسپاي جاتقانى. شارۋا باسشىلىعىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, وبلىس ورتالىعىنداعى ءجۇن وڭدەۋ فابريكاسى قوي ءجۇنىنىڭ ءار كيلوسىن 70 تەڭگەدەن قابىلدايدى ەكەن. بىراق بۇل تۋرالى حالىق قۇلاقتانباعان. ال اۋىلعا كەلىپ ءجۇن جينايتىن كاسىپكەرلەر ءار كيلوسىن 23 تەڭگەدەن عانا الادى. ەكى باعانىڭ اراسىنداعى ايىرماشىلىق – كاسىپكەردىڭ قالتاسىندا.

– بار نيەتىم وسى اۋىلدى ەل قاتارىنا قوسۋ بولعاندىقتان كەلەشەگىن كوپ ويلايمىن. مەنىڭ ويىمشا جاستار تۇراقتاپ قالۋ ءۇشىن اۋىلدا مادەنيەت ورنى بولۋى كەرەك. الداعى جىلى ءوز قارا­جا­تى­ما سەلولىق كلۋب سالىپ بەرسەم دەپ وتىرمىن. عيماراتىن ۇلكەيتىپ سالسام, اۋىل­دىق فەلدشەرلىك-اكۋشەرلىك پۋنكتى دە, كىتاپحاناسى دا سول جەردە بولار ەدى, – دەيدى ق.ساعدي ۇلى.

ەلگە ەل قوسىلىپ, توزعان اۋىلدىڭ توپىراعىندا قايتا تۇلەگەن قوشقاربايعا مويىن بۇراتىندار از ەمەس. وسى اۋىلدىڭ كۇيەۋ بالاسى اندرەي وكس كوشىپ كەلگەن. بەساسپاپ مەحانيزاتور. قازاق ءتىلىن كەي قازاقتان ءتاۋىر بىلەدى. شارۋاشىلىق باسشىسى ءوز ءۇيىنىڭ جانىنان اندرەي ءوتتوۆيچتىڭ شاڭىراعىن كوتەرىسۋگە كومەكتەسكەن. ء«تۇسى يگىدەن تۇڭىلمە» دەگەن­دەي, الدىنان جۇمىس ۇركىپ وتىراتىن مۇنداي ازاماتتار قاي جەردە بولسىن كەرەك.

شارۋاشىلىق باسشىسىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, قازىر قارا جۇمىس ىستەيتىن ادام تابۋ قيىن. ىلكىدەگى قارا قارعا­نىڭ ميى قاينايتىن ىستىقتا, تۇكىرىگىڭ جەرگە تۇسپەي قاتاتىن ساقىلداعان سارى ايازدا جانىن جالداپ جۇمىس ىستەيتىن ادام ازايعان. ازايعانىڭىز نە, جوققا تاياۋ. نەگىزگى سەبەبى, ەڭبەك ادامىنىڭ قادىرلەنبەي قالۋىنان ەكەن.

– وسى اۋداندى ءۇش جىل باسقارعان ءبىر اكىم ءۇش وردەن الىپ كەتتى. ارينە, قىزعانىشپەن ايتپايمىز. بىراق كوزىمىز كورىپ ءجۇر, مەرەكە قارساڭىندا ماراپات ۇلەستىرگەندە نەگىزىنەن اتقامىنەرلەر عانا اتالىپ, قارا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن­دەر قاعىس قالادى. كەشەگى كەڭەس زامانىن­داعىداي ەل ەڭبەگى لايىقتى باعالانىپ, ىنتالاندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلسە, ادامداردىڭ ىقىلاسى ادال ەڭبەككە اۋار ما ەدى, كىم ءبىلسىن؟ ىرگەمىزدەگى شاعالالى اۋىل شارۋاشىلىعى ماماندارىن دايارلايتىن كوللەدجىمەن شارت جاساسىپ, ءار جىل سايىن ءۇش-ءتورت تۇلەگىن جۇمىسقا تارتىپ وتىرمىز. ەكى جاققا دا ءتيىمدى. وقۋ ورنى تۇلەگىن جۇمىسقا ورنالاستىرسا, بىزگە جۇمىس ىستەيتىن مامان كەرەك, – دەيدى شارۋاشىلىق باسشىسى.

وتپەلى كەزەڭنىڭ وكپەك جەلىنە شىدا­ماي, شالعايداعى شاعىن اۋىلداردىڭ تالايى جابىلىپ قالدى. دەنى – قازاق اۋىل­دارى. قوشقاربايدىڭ باۋىرىنداعى قايىرى مول تىرلىككە قاراپ وتىرىپ, شىركىن-اي سول ەلدە ءدال وسىنداي ءبىر ازامات بولسا, الدەقالاي بولار ەدى دەپ ويلايسىڭ. شىنىندا دا ەلدىڭ ەل بولۋىنا, قاتارىنان قالماي, العا ۇمتىلاۋىنا قوشقاربايدىڭ قايىركەنى ءتارىزدى ءبىر جاناشىر كەرەك-اۋ!..

اقمولا وبلىسى,

زەرەندى اۋدانى