جازى جاۋىندى, قىسى قارلى ەلوردامىزدا تابيعات تارتۋى كىمدى دە بولسىن تاڭعالدىرماي قويماسى انىق. ون ەكى ايدا قۇبىلىپ تۇراتىن شاھاردىڭ سىرلى مىنەزىنە سىن تاعاتىندار دا جەتەرلىك. سارىارقانىڭ سارى ايازى ساننان سوققاندا جىلى جاقتان كەلگەندەر جىلارمان كۇيگە تۇسەرى بار. ۇيرەنگەن تۇرعىندارعا ۇسكىرىكتىڭ ءوزى ۇرەيلى ەمەس. وتكەن جىلدىڭ سوڭى مەن وسى جىلدىڭ باسىندا دا قار قالىڭ ءتۇستى. مىنە, جىلدىڭ سوڭىنا دا تاياپ قالدىق. قاراشانىڭ قاق ورتاسىندا قالامىزعا قار جاۋىپ, كوشەلەرگە اق كىلەم توسەلگەندەي ادەمىلىك پەن اسەمدىكتىڭ اسەرىن سىيلاپ تۇر. ادەمىلىگى مەن اۋرەلىگى قاتار جۇرەتىن قىس مەزگىلىنە اكىمدىكتىڭ دايىندىعى قالاي؟
ەستەرىڭىزگە سالساق, جىل باسىندا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تاپسىرماسىمەن 2020 جىل «ۆولونتەرلەر جىلى» بولىپ جاريالانعان ەدى. وسىعان وراي ەلوردا جاستارى الەۋمەتتىك جەلىدە قار تازالاۋ بويىنشا چەللەندجدى باستادى. ولار تۇرعىنداردى ءوز اۋلاسىنداعى قاردى تازالاپ, ونى بەينەجازباعا جازىپ, #بىزبىرگەمىز حەشتەگىمەن الەۋمەتتىك جەلىگە سالۋعا شاقىردى. ۆولونتەرلەر اتالمىش چەللەندجدى باستاۋ يدەياسىن قالىڭ قاردىڭ ءتۇسۋى مەن كوممۋنالدىق قىزمەت جۇمىسشىلارىنا قولداۋ كورسەتۋمەن بايلانىستىردى. ناتيجەسىندە, كوپتەگەن مەكەمە ءوز اۋلاسىنداعى قاردى تازالاپ, ەرىكتى جاستار قاريالاردىڭ ۇيىنە بارىپ, قارىن تازالاپ, قايىرىمدىلىق جۇمىستارىنا اتسالىستى. ەلوردالىق جاستار باستاعان ء«بىز بىرگەمىز» اكتسياسىنا 13 مىڭنان اسا ادام قاتىسىپ, 100-دەن اسا قالا شەتىندەگى اۋماقتىڭ قارى تازالانعان.
جىل باسىندا قالالىق اكىمدىك قاڭتاردا نۇر-سۇلتاندا تۇسكەن جاۋىن-شاشىن مولشەرى 1964 جىلعى رەكوردتى جاڭارتقانىن مالىمدەگەن بولاتىن. «مەملەكەتتىك قىزمەتتەر قالادا تاۋلىك بويى جۇمىس ىستەدى, جولدار مەن تروتۋارلاردى قاردان تازارتادى. بۇل ماقساتتا قار ەرىتەتىن زاۋىتتار دا جۇمىس اتقارىپ جاتىر» دەلىنگەن اكىمدىك تاراتقان اقپاراتتا.
«استانا تازالىق» جشس باس ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى مارسەل ۇزاقوۆ قالادا ءۇش قار ەرىتەتىن زاۋىت بارىن ايتتى. «ماشينالاردىڭ ءبىرى – بەيسەكوۆ كوشەسىنىڭ بويىنداعى اعىندى سۋلاردى تازارتۋ قوندىرعىلارىنا, ەكىنشىسى – مىڭجىلدىق داڭعىلىنا, ءۇشىنشىسى – كەنەسارى كوشەسى مەن سارىارقا داڭعىلىنداعى سۋ قويماسىنا ورناتىلدى. قاردى ەرىتۋ ماشينالارىن تەك تازارتۋ قوندىرعىلارىنىڭ اۋماعىندا پايدالانۋعا بولادى. قار قۇم مەن حيميكاتتارمەن ارالاسادى. قار لاس سۋعا اينالىپ, كەيىن سۋدى تازارتۋ قوندىرعىلارىنا قۇيىلادى. مۇندا سۋ ءتورت دەڭگەيلى سۇزگىدەن وتكەننەن سوڭ, تىكەلەي وزەنگە توگىلەدى», دەدى م.ۇزاقوۆ.
ول قار ەرىتۋ قوندىرعىسى نەگىزىنەن از مولشەردەگى قوسپالارمەن ارالاسقان قاردى شىعارۋ ءۇشىن پايدالانىلاتىنىن اتاپ ءوتتى. قالىڭ قار بولسا پوليگوندارعا جىبەرىلەدى. «جۇمىس تاۋلىك بويى ەكى اۋىسىمدا جۇرەدى. ءار اۋىسىم 8 ساعاتقا سوزىلادى. قاردىڭ تىعىزدىعىنا بايلانىستى قوندىرعىلار ساعاتىنا 250-دەن 450 تەكشە مەترگە دەيىن قاردى سۋعا اينالدىرا الادى. بۇل ەكى قۋاتتى قوندىرعىمەن 300 كاماز جانە از قۋاتتى قوندىرعىداعى 180-200 كاماز قامتاماسىز ەتىلگەن.
تازارتۋ قوندىرعىلارىنىڭ اۋماعىندا قاردى تۇسىرەتىن ارنايى ورىندار بار. سودان كەيىن ول شەلەگى بار تراكتوردىڭ كومەگىمەن ۆاگونعا قويىلادى. قار ەرىتۋ ماشينالارى ديزەل مايىمەن جۇمىس ىستەيدى.
«بۇل قوندىرعىلار – ءموبيلدى. تاياۋ ۋاقىتتا قازىرگى تازارتۋ قوندىرعىلارىنىڭ اۋماعىندا جينالعان قاردى ەرىتىپ بولعاننان كەيىن, ساموسۆالداردىڭ كەلۋ ۋاقىتىن ازايتۋ ءۇشىن قار ەرىتۋ ماشينالارىن باسقا ۋچاسكەلەرگە كوشىرەمىز. جالعىز نارسە – ولاردان شىعاتىن شۋ كوپ, سوندىقتان ءبىز ولاردى كوپقاباتتى ۇيلەردەن الىس ورنالاستىرۋعا تىرىسامىز», دەدى «استانا تازالىق» جشس وكىلى.
ونىڭ ايتۋىنشا, سەگىز ساعات جۇمىس ىستەگەننەن كەيىن زاۋىت سالقىنداتىلىپ, كىردەن تازارتىلادى, سودان كەيىن ماشينالار قايتادان ىسكە قوسىلادى.
بيىل قاردان تازارتۋ قالاي جۇرگىزىلەدى؟
ەلوردادا قار شىعارۋ ءۇشىن 11 پوليگون اشىق. پوليگونداردا ماماندار كامازداردىڭ كەلۋ ۋاقىتىن, قار سالماعىن جانە تاعى باسقا مىندەتتەردى بەلگىلەيدى. 13 قاراشا كۇنى كوممۋنالدىق قىزمەتتەر 30 مىڭ تەكشە مەترگە جۋىق قار شىعارعان. نۇر-سۇلتان قالاسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى نۇرلان سولتامبەكوۆ قالاداعى كوشەلەردى قاردان تازالاۋ جۇمىستارى قالاي جۇرگىزىلىپ جاتقانىن ايتتى.
«كوشەلەردى تازالاۋدىڭ ەكى ءتۇرى بار. ءبىرىنشىسى – مەحانيكالاندىرىلعان جانە قولمەن. ءبىرىنشى كەزەكتە, ەرەجە بويىنشا جولداردا كەپتەلىس بولماۋى ءۇشىن قوزعالىس وتە كوپ جولدار تازارتىلادى. ودان ءارى ورتاشا قوزعالىس ۋچاسكەلەرى – الاڭدار, ۆوكزال ماڭىنداعى اۋماقتار قاردان تازارتىلادى. مەحانيكالاندىرىلعان تازالاۋ مەن قار كۇرەۋ سىپىرۋ-جيناۋ ماشينالارىمەن جانە سىپىرۋ تراكتورلارىمەن جۇرگىزىلەدى. ياعني, الدىمەن قار جۇرەتىن جولدان جول جيەكتەرىنە جينالادى, سول جەردەن جول جۇمىسشىلارى قاردى ساموسۆالدارعا جينايدى. ەلەستەتىپ كورىڭىزشى, 20 توننالىق كاماز ەكى مينۋت ىشىندە قالىڭ قارمەن تولادى. سونداي-اق جاياۋ جۇرگىنشىلەر جولى مەن الەۋمەتتىك نىساندار اۋماقتارىن تازارتۋعا ەرەكشە نازار اۋدارامىز», دەدى ن.سولتامبەكوۆ.
ونىڭ سوزىنشە, قالا جولدارىنىڭ جاياۋ جۇرەتىن بولىگى تايعاققا قارسى ماتەريالدارمەن وڭدەلەدى, ول قار جاۋا باستاعاننان سەبىلەدى. ءبىرىنشى كەزەكتە, كولىك قوزعالىسى ءۇشىن ەڭ قاۋىپتى ماگيسترالدار مەن كوشەلەردىڭ ۋچاسكەلەرى – ءور جانە ەڭىس جولدار, كوپىرلەر, ەستاكادالار, توننەلدەر, كوشە قيىلىستارىنداعى جانە قوعامدىق كولىك ايالدامالارىنداعى تەجەۋ الاڭدارى وڭدەلەدى. ەگەر ءبىرىنشى تسيكل اياقتالعاننان كەيىن قار جاۋا بەرسە, قاجەتتى جۇمىستار قايتالانا بەرەدى.
«سودان كەيىن بارلىق قار پوليگوندارعا شىعارىلادى, وندا ورىندى ۇنەمدەۋ ءۇشىن ارنايى تەحنيكا ونى تىعىزدايدى. قالا بويىنشا قار 24/7 رەجىمدە تازارتىلادى. ءبىزدىڭ پوليگوندا باقىلاۋعا ارنالعان فوتو جانە بەينەكامەرالار ورناتىلعان. قار جيناۋعا ارنالعان تيەگىشتەر بار, ياعني اۋماقتى ۇتىمدى پايدالانۋ ءۇشىن ارنايى كولىكتەر پيراميدا جاسايدى», دەدى قالا اكىمىنىڭ ورىنباسارى.
كۇن سايىن قالا كوشەلەرىن تازارتۋ ءۇشىن 1 مىڭنان اسا ارنايى تەحنيكا مەن 1,5 مىڭ جۇمىسشى شىعادى.
ءبىر تۇندە 17 مىڭ تەكشە مەتردەن اسا قار شىعارىلدى
«قازگيدرومەت» رمك دەرەكتەرى بويىنشا, 12 قاراشادا ەلوردادا ءبىر كۇن ىشىندە (ايلىق نورما 28 مم بولسا) 7,0 مم قار ءتۇستى. قار تازالاۋعا ارنايى تەحنيكالار جۇمىلدىرىلدى. قالانىڭ بارلىق اۋدانىنان 5 مىڭ تەكشە مەتردەن اسا قار شىعارىلدى.
«12-13 قاراشاعا قاراعان ءتۇنى جولداردى, تروتۋارلاردى, الاڭداردى جانە قالانىڭ باسقا دا قوعامدىق اۋماقتارىن تازالاۋعا 880-نەن اسا ارنايى تەحنيكا جۇمىلدىرىلدى. 12 قاراشادان 13 قاراشاعا قاراعان ءتۇنى 17 مىڭ تەكشە مەتردەن اسا قار شىعارىلدى» دەلىنگەن حابارلامادا.
ايتا كەتەتىن جايت, 13 قاراشادا قالانى تازالاۋ جۇمىستارىنا 900-دەن اسا ارنايى تەحنيكا جۇمىلدىرىلدى. اۋماقتاردى تازالاۋعا 1 800-دەن اسا جۇمىسشىلار قاتىستى. قار قالانىڭ بارلىق اۋدانىندا ورنالاسقان 11 پوليگونعا شىعارىلادى.
كوكتايعاق كەزىندەگى ەرەجەلەردى ەسكە سالدى
ادامنىڭ اماندىعىنان ارتىق بايلىق بار ما؟ كۇندەلىكتى كۇيبەڭ تىرشىلىكتىڭ سوڭىنان ءجۇرىپ, سوعان ءمان بەرەتىن پەندەلەر از. «اياعىڭنىڭ قادىرىن – اقساعاندا بىلەرسىڭ, وتىز ءتىستىڭ قادىرىن – قاقساعاندا بىلەرسىڭ» دەگەن ءتامسىلدىڭ ءمانى زور. باسىڭ اۋىرىپ, بالتىرىڭ سىزداعاندا, دەنساۋلىقتىڭ ماڭىزدى ەكەنىن ۇعىناسىڭ. سايىپ كەلگەندە, سونىڭ بارلىعى – مامانداردىڭ ەسكەرتۋلەرى مەن ساقتىق شارالارىنا ءمان بەرمەگەننەن بولاتىن دۇنيە.
جازدىگۇنى سۋعا ءتۇسۋدىڭ, قىستىگۇنى كوشەدەگى كوكتايعاقتان ساقتانۋدىڭ جولدارىن بىلىكتى ماماندار ءبىر كىسىدەي تۇسىندىرۋدە. نۇر-سۇلتان قالالىق اكىمدىگى دە وسىعان وراي, قاپەردە ۇستايتىن ماڭىزدى حابارلامالارمەن ءبولىستى.
«جولدىڭ ءجۇرۋ بولىگىندە وتە ساق بولىڭىز: اسىقپاڭىز جانە جۇگىرمەڭىز! ەسىڭىزدە بولسىن: اسىرەسە ارقامەن قۇلاۋ قاۋىپتى, مي سىلكىنىسىن الۋ مۇمكىن. جاراقات العان كەزدە مىندەتتى تۇردە بىردەن مەديتسينالىق كومەككە جۇگىنۋ قاجەت» دەلىنگەن حابارلامادا. ەلوردادا الداعى تاۋلىكتە كوكتايعاق بولۋى مۇمكىن. وسىعان بايلانىستى تجد تايىپ قۇلاۋ قاۋپىن ازايتۋ ءۇشىن كوكتايعاق كەزىندە كەلەسى ەرەجەلەردى ساقتاۋ كەرەكتىگىن ەسكەرتەدى.
ء«بىرىنشى, بيىك وكشەلى اياق كيىمنەن باس تارتىپ, شاعىن كەۋەكتى تابانى بار تايعانامايتىن اياق كيىمدى تاڭداڭىز, جولدىڭ ءجۇرۋ بولىگىندە وتە ساق بولىڭىز: اسىقپاڭىز جانە جۇگىرمەڭىز, تەگىس ەمەس مۇز قاتقان بارلىق جەرلەردى اينالىپ وتۋگە تىرىسىڭىز, قولدارىڭىز مۇمكىندىگىنشە بوس بولۋى كەرەك, اۋىر سومكەلەر ۇستاماڭىز, قولىڭىزدى قالتاڭىزعا سالىپ جۇرمەڭىز, بۇل قۇلاۋ ىقتيمالدىعىن ارتتىرادى, ەگدە جاستاعى ادامدارعا رەزەڭكە ۇشتىعى بار تاياق نەمەسە ۇشتارى بار ارنايى تاياق قولدانۋعا كەڭەس بەرىلەدى. اۆتوكولىك جۇرگىزۋشىلەرى قاشىقتىقتى ساقتاۋ قاجەت جانە قانداي جاعداي بولماسىن جىلدامدىقتى اسىرماۋ كەرەك» دەلىنگەن ەسكەرتۋدە.
مامانداردىڭ مالىمەتىنشە, جۇرگىزۋشىلەرگە كولىكتى كۇرت تەجەۋدەن اۋلاق بولۋ كەرەك. ەگەر دە جولعا شىعۋعا تۋرا كەلسە, تۇمان ايماعىندا جىلدامدىقتى ايتارلىقتاي تومەندەتۋ قاجەت, ال ەگەر جولداعى كورىنۋ ەكى مەتردەن اسپايتىن بولسا, قوزعالىستى توقتاتۋ ۇسىنىلادى. سونداي-اق مىندەتتى تۇردە گاباريتتىك جارىقتى قوسۋ جانە ءتۇرلى مانەۆرلەر, اتاپ ايتقاندا, باسىپ وزۋلاردان اۋلاق بولۋ كەرەك.
جاياۋ جۇرگىنشىلەرگە جولدى بەلگىلەنگەن جاياۋ جۇرگىنشىلەر وتەتىن جەرلەردە عانا ءوتۋ ۇسىنىلادى. ساق بولۋ, كۇن رايىنىڭ وزگەرۋى جانە ەنگىزىلگەن شەكتەۋلەر تۋرالى اقپاراتتى قاداعالاۋ قاجەت.
قۇرىلىس وبەكتىلەرىنە قولايسىز كۇن رايى جاعدايى اسەرىنەن اۋماقتاردى جانە تۇرعىنداردى قورعاۋ, قۇرىلىس الاڭدارىندا مۇمكىندىگىنشە قۇرىلىس-مونتاج جۇمىستارىن جۇرگىزۋدى شەكتەۋ بويىنشا قوسىمشا شارالاردى قابىلداۋ قاجەت.
مۇز قاتقان سۋ بەتىمەن جۇرگەندە دە ساقتىق كەرەك
قاراشا مەن جەلتوقسان ارالىعىندا, ياعني تۇراقتى اياز باستالعانعا دەيىن مۇز قاتپايدى. كەشكى نەمەسە تۇنگى سۋىقتا قاتقان مۇز بەرىك بولسا دا, كۇندىز ول بەلگىلى مولشەردە ەرىپ, ءوز تىعىزدىعىن جوعالتادى. ەلوردالىق قۇتقارۋشىلار مۇز ۇستىندە ءوزىن قالاي ۇستاۋ كەرەك ەكەنىن ءتۇسىندىردى.
«ادەتتە, سۋ بەتى بىركەلكى ەمەس, بولىك-بولىكپەن قاتادى: الدىمەن جاعالاۋى, سۋدىڭ تاياز جەرى, سودان كەيىن ورتاسى. ءبىر سۋ ايدىنىندا ءارتۇرلى بەرىكتىگى مەن ءتۇرلى سالماققا توتەپ بەرەتىن مۇز قالىڭدىعىن بايقاۋعا بولادى. ادامنىڭ مۇزدا قاۋىپسىز بولۋىنىڭ نەگىزگى شارتى – مۇز قالىڭدىعىنىڭ سالماققا سايكەستىگى: ءبىر ادام ءۇشىن مۇزدىڭ قاۋىپسىز قالىڭدىعى – 7 سم-دەن كەم ەمەس, مۇز ايدىنىن سالۋ ءۇشىن مۇزدىڭ قاۋىپسىز قالىڭدىعى – 12 سم جانە ودان دا كوپ, جاياۋ وتكەلدى جاساۋ ءۇشىن مۇزدىڭ قاۋىپسىز قالىڭدىعى – 15 سم جانە ودان كوپ, اۆتوموبيلدەر ءوتۋى ءۇشىن مۇزدىڭ قاۋىپسىز قالىڭدىعى – كەمىندە 30 سم», دەپ اتاپ ءوتتى قۇتقارۋشىلار.
سونداي-اق ادام ءومىرىن ساقتاپ قالۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن مۇز ۇستىندەگى ەرەجەلەر بار. ءبىرىنشى, ەشقانداي جاعدايدا مۇزدا قاراڭعى ۋاقىتتا جانە اۋا رايى قولايسىز بولعاندا (تۇمان, قار جاۋعان, جاڭبىر) جۇرۋگە بولمايدى. ەكىنشى, وزەننەن ءوتۋ ءۇشىن مۇز وتكەلدەرىمەن ءجۇرىڭىز. سونداي-اق مۇزدىڭ بەرىكتىگىن اياقپەن تەكسەرۋگە بولمايدى. ەگەر اعاشپەن نەمەسە شاڭعى تاياقشاسىمەن سوققاننان كەيىن سۋ كورىنسە, بۇل مۇزدىڭ جۇقا ەكەنىن بىلدىرەدى. ءسىز ونىڭ ۇستىمەن جۇرە المايسىز. بۇنداي جاعدايدا اياقتى مۇزدان اجىراتپاي, يىق تۇسىنا دەيىن اياعىڭىزدى اشىپ, سىرعىمالى قادامدارمەن كەلگەن ىزىڭىزبەن دەرەۋ قايتا كەتۋ كەرەك. مۇز جارىلعان نەمەسە شىتىناعان جاعدايدا دا ءدال وسىنداي ارەكەتتەر جاساۋ قاجەت.
ەگەر مۇز بەتىنەن وتۋگە ءماجبۇر بولساڭىز, ءجۇرىپ وتكەن جولدىڭ نەمەسە شاڭعى جولىنىڭ ىزىمەن جۇرۋگە تىرىسىڭىز. ەگەر ونداي جول بولماسا, ءسىز اينالاڭىزعا مۇقيات قاراپ, الداعى مارشرۋتتى بەلگىلەۋىڭىز كەرەك. مۇز بەتىنەن توپپەن وتكەن كەزدە ءار ادام اراسىندا 5-6 م قاشىقتىق بولۋ كەرەك. مۇز باسقان وزەندى (كولدى) شاڭعىمەن وتكەن دۇرىس, بۇل رەتتە: قاجەت بولعان جاعدايدا ولاردى تەز شەشۋ ءۇشىن شاڭعىلاردىڭ بەكىتكىشىن اشىڭىز, شاڭعى تاياقتارىن قولىڭىزدا ۇستاڭىز, قاۋىپ تونگەن جاعدايدا ولاردى دەرەۋ تاستاۋ ءۇشىن ىلمەگىن قولىڭىزعا تاقپاڭىز.
ەگەر ريۋكزاك ۇستاپ جۇرسەڭىز, ونى ءبىر يىققا ءىلىپ الىڭىز. بۇل مۇز جارىلىپ, سۋعا باتساڭىز, جۇكتەن تەز بوساۋعا كومەكتەسەدى. وزىڭمەن بىرگە ۇزىندىعى 20-25 مەتر بولاتىن بەرىك سىم جانە ۇلكەن ىلمەك پەن جۇك الىپ ءجۇرۋ كەرەك. جۇك ىلىنگەن سىمدى سۋعا ءتۇسىپ كەتكەن ادامعا لاقتىرۋ وڭاي بولادى, زارداپ شەگۋشى ونى قولتىق استىنا وتكىزىپ, سەنىمدى ۇستاپ تۇرۋى ءۇشىن ىلمەك قاجەت. اتا-انالاردان بالالاردى مۇزعا (بالىق اۋلاۋعا, شاڭعىمەن جانە كونكيمەن سىرعاناۋعا) قاراۋسىز جىبەرمەۋدى سۇرايمىز. سۋ ايدىنىندا ەڭ ءجيى كەزدەسەتىن قايعىلى جاعداي ىشىمدىكتىڭ كەسىرىنەن بولادى. ادام باسىنا تونگەن قاۋىپتى سەزبەي, توتەنشە جاعدايدا دارمەنسىز كۇيدە بولادى», دەيدى قۇتقارۋشىلار.