قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋسىزدانۋ باعىتىندا ۇستانعان ساياساتىن سەمەي سىناق پوليگونىنان الشاق قاراستىرۋ مۇمكىن ەمەس. بۇگىندە ەلىمىز اتومدى بەيبىت ماقساتتا قولدانۋ باستاماسىن كوتەرگەن كوشباسشى ەل رەتىندە عانا تانىلىپ قويماي, يادرولىق سىناقتاردىڭ سالدارىن جويۋ باعىتتارى بويىنشا دا قارقىندى جۇمىستار جۇرگىزىپ كەلەدى.
قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋسىزدانۋ باعىتىندا ۇستانعان ساياساتىن سەمەي سىناق پوليگونىنان الشاق قاراستىرۋ مۇمكىن ەمەس. بۇگىندە ەلىمىز اتومدى بەيبىت ماقساتتا قولدانۋ باستاماسىن كوتەرگەن كوشباسشى ەل رەتىندە عانا تانىلىپ قويماي, يادرولىق سىناقتاردىڭ سالدارىن جويۋ باعىتتارى بويىنشا دا قارقىندى جۇمىستار جۇرگىزىپ كەلەدى.
سەمەي پوليگونىنىڭ جالپى اۋماعى 1,8 ملن. گا. جەردى قامتيدى. بۇل شامامەن العاندا, سلوۆەنيا مەملەكەتىنىڭ تۇتاس اۋماعىنا, ال ءيزرايلدىڭ جالپى اۋماعىنىڭ 1,5-ىنە تەڭ كەلەدى. وسىعان وراي, ماماندار وسىنشا اۋقىمداعى اۋماقتى الىپ جاتقان سىناق الاڭىنىڭ 95-98 پايىزى تولىقتاي زەرتتەلىپ, توپىراقتا تۇزىلگەن رادياتسيا دەڭگەيى ساراپتامادان وتكەنىن, زەرتتەۋ قورىتىندىسى بويىنشا 5 600 شارشى شاقىرىم جەر شارۋاشىلىق ماقساتتا پايدالانۋعا جارامدى دەگەن قورىتىندى جاسالعانىن العا تارتىپ وتىر.
ماسەلەن, ەلورداداعى ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى رەكتورىنىڭ عىلىم جونىندەگى كەڭەسشىسى, ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق يادرولىق ورتالىعىنىڭ جانە يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتىنىڭ بۇرىنعى ديرەكتورى قايرات قادىرجانوۆتىڭ ايتۋىنشا, سوناۋ 1993 جىلدان باستاپ قازىرگى كۇنگە دەيىن سەمەي پوليگونىنداعى يادرولىق سىناقتاردىڭ سالدارىن جويۋ, ۋلانعان جەرلەردى قولدانىسقا قايتارۋ اياسىندا ءبىرشاما جۇمىستار اتقارىلىپتى. ءبىز سەمەي يادرولىق سىناق الاڭىن زەرتتەۋ جۇمىستارىن 2020 جىلعا دەيىن اياقتاۋدى كوزدەپ وتىرمىز. قازىرگى تاڭدا پوليگون اۋماعىندا جوعارى رادياتسيالىق قاۋپى بار جەر تەلىمدەرى جوق. دەگەنمەن, كەيبىر اۋماقتار بۇدان كەيىن دە قورشالىپ, قاتاڭ تۇردە قاداعالاناتىن بولادى. ماماندار ءاربىر 20 مەتر سايىن رادياتسيا مولشەرىن تەكسەرىپ, ول زەرتتەۋلەردىڭ قورىتىندىلارى ۇلتتىق يادرولىق ورتالىققا جىبەرىلىپ, ساراپتامادان وتەدى. زەرتتەۋلەردىڭ قورىتىندىلارىنا كەلسەك, نەگىزىنەن, سەمەي پوليگونىنىڭ جارتىسىنان كوبىن حالىق شارۋاشىلىعىنا قايتارۋعا بولادى. مۇنداي شەشىمگە بۇرىن مەن ۇلتتىق يادرولىق ورتالىقتىڭ ديرەكتورى بولعان كەزدە ءوز ارىپتەستەرىمىزبەن بىرلەسە جۇرگىزگەن جۇمىستار ناتيجەسىندە كەلگەن بولاتىنبىز. ال ەشقانداي تازالاۋعا بولمايتىن جەرلەردى, ياعني يادرولىق اپاتتان كەيىن زيان كەلتىرۋى مۇمكىن دەگەن جەرلەردىڭ بارلىعىن قورشاپ قويدىق, – دەدى ول بىزبەن اڭگىمەسىندە.
ونىڭ ايتۋىنشا, پوليگون جابىلعان كەزدەن كۇنى بۇگىنگە دەيىن يادرولىق سىناقتىڭ سالدارىن زەرتتەۋ ماقساتىندا جالپى كولەمى 200 ميلليون دوللاردى قۇرايتىن قارجى جۇمسالعان. ياعني, قازاقستان تاراپىنان بۇل ماقساتقا 15 ملن. اقش دوللارى كولەمىندە قارجى بولىنسە, قالعان قارجى وزگە ەلدەر مەن ءتۇرلى حالىقارالىق قورلاردان تارتىلىپتى. «20 جىل ىشىندە, ۇلكەن جۇمىستار جاسالدى. قازاقستانعا الەمدەگى ءىرى يادرولىق مەملەكەتتەر – رەسەيدەن, امەريكادان, قىتايدان, ۇلىبريتانيادان جانە فرانتسيادان يادرولىق قارۋ سالاسىندا كوپ جۇمىس ىستەگەن, بۇل سالانىڭ قىر-سىرىن مەڭگەرگەن مىقتى عالىمدار دا كەلىپ, زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدى. ياعني, ءبىز بەلگىلى ءبىر قورىتىندىعا سولارمەن اقىلداسا وتىرىپ, كەلدىك», دەدى ءوز سوزىندە ق.قادىرجانوۆ.
قايرات كامال ۇلى پوليگون ايماعىنداعى جۇمىستاردىڭ 2020 جىلعا دەيىن جالعاسۋىنىڭ سەبەبىن, ول ايماقتاعى جۇمىستاردىڭ كۇردەلىلىگىمەن دە بايلانىستىرىپ وتىر. بۇل ورايدا ءبىزدىڭ: «يادرولىق سىناقتان كەيىن توپىراقتا تۇزىلەتىن كوپتەگەن زياندى ەلەمەنتتەردىڭ جويۋ جانە جويىلۋ ۇدەرىستەرى قالاي جۇرگىزىلۋدە؟» دەگەن سۇراعىمىزعا ول: «بۇل جۇمىستاردى جۇزەگە اسىرۋدىڭ وزگەشە ءبىر تەحنولوگيالارى بار. ونى امەريكالىقتار جاقسى بىلەدى. سەبەبى, امەريكادا نەۆادا پوليگونى بار. مۇنى ۇلىبريتانيا دا جاقسى بىلەدى. ولاردىڭ اتوم قارۋىن جارعان 3 بىردەي پوليگونى بار. ءبىز سول ەلدەردەن ۇيرەندىك. جاقىندا دەگەلەڭ تاۋلى سىلەمدەرىندەگى جۇمىستار اياقتالدى. ءبىز «قاي جەرگە كومۋگە بولادى, قاي جەر ىڭعايلى» دەگەن ماسەلەنى 10-15 جىل بويى تەكسەرگەن ەدىك. ناتيجەسىندە قورشاعان ورتاعا زيان كەلتىرەتىن جامان راديواكتيۆتى ەلەمەنتتەردىڭ بارلىعى كومىلدى», دەپ جاۋاپ بەردى.
عالىمنىڭ سوزىنەن اڭعارعانىمىز, بۇگىندە رادياتسيالىق ەكولوگيا, رادياتسيالىق مەديتسينا باعىتىندا دا ءبىرشاما اۋقىمدى جۇمىستاردىڭ باسى قايىرىلعان ەكەن. «ماسەلەن, رادياتسيالىق مەديتسينا سالاسى – وتە ماڭىزدى سالا. ونى الماتىداعى يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتى ءجۇزەگە اسىرادى. وندا جامان اۋرۋلاردى الدىن الا انىقتاۋ جانە زەرتتەۋگە, تەز دياگنوستيكا قويۋعا قاجەتتى راديويزوتوپتار شىعارىلادى. دەمەك, كەز كەلگەن اتومدى جامان دەۋ دە دۇرىس ەمەس. سەبەبى, ودان دا ادامعا قاجەتتى كوپتەگەن ءنارسەلەردى جاساۋعا بولادى. ياعني, يادرولىق مەديتسينا – تەز دياگنوستيكالىق ەم جۇرگىزۋ, ادامعا زيان كەلتىرمەي ەمدەۋ ءۇشىن قاجەت دەپ ويلايمىن», دەدى ق.قادىرجانوۆ.
ءلايلا ەدىلقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان».