«ادامزاتتىڭ اقىل-ويى تابيعات زاڭىمەن ۇيلەسپەسە, وندا ول باقىتسىزدىققا ۇشىرايدى», دەگەن ەكەن اناحارسيس. بۇگىندە الەمدە ادامزاتقا ورتاق پروبلەما كوپ. سونىڭ ءبىرى ءارى بىرەگەيى – قورشاعان ورتانى قورعاۋ. كەيىنگى كەزدە ونىڭ جاعدايى تۋرالى دۇنيە جۇزىندەگى اتى شۋلى عالىمدار, كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ ازاماتتار از دابىل قاعىپ جاتقان جوق.
جەر بەتىندە جاسىل جەلەكتىڭ ازايىپ, اتموسفەرادا كومىر قىشقىل گازىنىڭ ونداعان ەسە ارتۋىنان جاھاندا اۋا رايى وزگەردى. وزەن-كولدەر سۋالىپ, قۇرعاقشىلىق جايلادى. كومىر قىشقىل گازى مۇحيتتارداعى سۋ قۇرامىن وزگەرتىپ, ونداعى تىرشىلىك يەلەرىنە ۇلكەن قاۋىپ توندىرۋدە. ءوندىرىس ورىندارى اشىلىپ, اۆتوموبيل جانە باسقا دا تەحنيكا تۇرلەرى كوپتەپ شىعارىلۋىنان اتموسفەرا كۇن سايىن لاستانىپ, جەردى كوك ءتۇتىن قۇرساپ كەلەدى. كوك ءتۇتىن تروپوسفەرا مەن ستراتوسفەرا اراسىندا بۇلت (سموگ) ءتۇزىپ, جەر بەتىنە كۇن ساۋلەسىن تولىق تۇسىرمەۋدە. انتاركتيدا مەن سولتۇستىك مۇزدى مۇحيتتاعى ماڭگىلىك مۇزدار ەرىپ, ونداعى سۋ دەڭگەيى كوتەرىلدى. جاھاندىق جىلىنۋدىڭ زاردابى تۋرالى از ايتىلىپ جاتقان جوق. بۇل ۇدەرىس وسىلاي جالعاسا بەرسە, ەرتەڭگى كۇنىمىز نە بولادى؟ ونى اۋىزدىقتاۋدىڭ, ەڭسەرۋدىڭ جولدارى جوق پا؟
بيىل اقپان ايىندا بۇۇ-دا وتكەن باسقوسۋدا وسى ماسەلە كەڭىنەن تالقىلاندى. وعان ايگىلى عالىمدار مەن ەكولوگتار قاتىسىپ, پىكىرلەرىن ءبىلدىردى. جيىنعا قاتىسۋشىلار قىزۋ پىكىرتالاستان كەيىن پلانەتانى ساۋىقتىرۋ, اۋاعا شىعارىلاتىن زياندى زاتتاردى ازايتۋ ءۇشىن دۇنيە جۇزىندە 1 ترلن اعاش ەگۋ كەرەك دەگەن پاتۋاعا كەلدى.
«ورمان – جەردىڭ وكپەسى», «جاسىل جەلەك – جەر كوركى». اعاش – قۇندى قۇرىلىس ماتەريالى, وتىن, جانعا داۋا, جەرگە سايا. ادام ورتا ەسەپپەن كۇندەلىكتى 2-3 كيلو تاعام, 4-5 ليتر سۋ تۇتىنادى. ال ءبىر تاۋلىكتە 20 كيلو وتتەگىمەن تىنىستايدى. دەمەك, وتتەگىسىز ءبىر ءسات تە ءومىر سۇرە المايدى. ادامزات ەس جيىپ, ەتەك جاپقان كەزدە جەر بەتىن تۇتاس ورمان كومكەرىپ, 8 ملرد گەكتاردان استام جاسىل جەلەك جايقالىپ تۇرعان ەكەن . ستاتيستيكا ونىڭ 3 ملرد گەكتاردان استامى وتقا ورانعانىن العا تارتادى. وت-ويران ورمان-توعايدى ءالى دە اياۋسىز جالماپ كەلەدى. بىلتىر اۋستراليادا بىرنەشە ايعا سوزىلعان ءورتتىڭ كەسىرىنەن 11 ملن گەكتار ورمان كۇلگە اينالدى. الەمدە جىل سايىن حالىق شارۋاشىلىعى قاجەتتىلىگى ءۇشىن 30 ملن گەكتارعا جۋىق اعاش وتالادى. كەزدەيسوق ورتتەن ايىرىلىپ جاتقان وسىمدىكتەر قانشاما؟ سونىڭ سالدارىنان بۇگىندە پلانەتادا 4 ملرد گەكتارعا جۋىق عانا جاسىل جەلەك قالعان. اناحارسيس بابامىز ەسكەرتكەندەي, ادامزات ءۇشىن ونىڭ زاردابى از بولعان جوق. جاسىل جەلەكتەن ايىرىلعان القاپتار داۋىلدىڭ سالدارىنان قۇنارىنان ايىرىلىپ, ازىپ-توزۋعا, ياعني دەگراداتسياعا ۇشىرادى.
جالاڭاش قالعان اۋماقتاردا سۋدىڭ قورى ازايدى. ەڭ سوراقىسى, كليمات وزگەردى. كوپ جەردە قۇرعاقشىلىق بەلەڭ الدى. اعاشتىڭ قادىر-قاسيەتىن ەجەلدەن جاقسى بىلەتىن اتا-بابالارىمىز: ء«بىر تال كەسسەڭ, ون تال ەك» دەپ تەككە ايتپاسا كەرەك. وكىنىشكە قاراي, وسىناۋ قاناتتى ءسوزدىڭ بايىبىنا ءالى كۇنگە بارا الماي جۇرگەنىمىزدى ويلاساڭ, كوڭىلىڭ الاعاي دا بۇلاعاي بولادى.
جاسىل جەلەكتىڭ كومىر قىشقىل گازىن ءسىڭىرىپ, وتتەگىن شىعاراتىنىن, جەردىڭ قۇنارىن ساقتاپ, سۋ قورىن مولايتاتىنىن كاۆكازدىقتاردىڭ جاقسى بىلەتىنى, سوعان ساي ارەكەت ەتەتىنى قۋانتادى. وسىدان 43 جىل بۇرىن ءدام-تۇز بۇيىرىپ, سولتۇستىك كاۆكازدا, كراسنودار ولكەسىندە اسكەري بورىشىمدى وتەدىم. جولدا ءار شاقىرىم سايىن جەلدىڭ وتىنە قارسى ەگىلگەن جال ورمانداردان كوز سۇرىنەدى. ءاربىر جال ورماندا ەگىلگەن تال 4-5 قاتاردان اسپايدى.ۇلكەن كىسىلەردەن مۇنىڭ سەبەبىن سۇراۋعا تۋرا كەلدى. ولار وسىنداي جال ورمانداردىڭ ەگىستىكتى جەل ەروزياسىنان ساقتايتىنىن, قىستا قار توقتاتاتىنىن ايتتى. مۇنىڭ ءوزى ناتيجەسىز ەمەس. كاۆكازدىقتار ءداندى داقىلداردىڭ ءار گەكتارىنان از دەگەندە 30 تسەنتنەردەن جوعارى ءدان جينايدى.
ال ەلىمىزدە ءار گەكتاردان 20 تسەنتنەردەن ءونىم السا, بورىكتەرىن اسپانعا اتادى. وسىنداي جال ورمانداردىڭ وسىرىلمەۋىنەن قىستا جەل ەگىستىكتەردەگى قاردى ساي-سالاعا, قالا بەردى ەلدى مەكەندەرگە توعىتادى. جالاڭاش قالعان القاپتارداعى كۇزدىكتىڭ ءبىرازى ءۇسىپ كەتەدى. ت.رىسقۇلوۆ اۋدانىنىڭ اۋماعىندا ءبىراز جەردە وسىنداي يگى ءىس قولعا الىنعان بولاتىن. ولار قازىر دە جايقالىپ, ەگىسكە قورعانىش, جەرگە كورىك, كوزگە قۋانىش بولىپ تۇر. وكىنىشكە قاراي, باستاما اياقسىز قالدى. مۇنىڭ ءوزى جال ورمانداردى جەرىمىزدە وسىرۋگە مۇمكىندىك مول ەكەنىن كورسەتەدى.
قازاقستان الەمدە جەر كولەمى بويىنشا توعىزىنشى ورىندى يەلەنەدى. جەر كەڭ-بايتاق بولعانىمەن قازاقستاندا ورمان قورى نەبارى 4 پايىزدى قۇرايدى. ەلىمىزدەگى ورمان القابى 6 ملن گەكتاردان اسپايدى.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «جاڭا جاعدايداعى قازاقستان: ءىس- قيمىل كەزەڭى» اتتى جولداۋىندا: «قورشاعان ورتانى قورعاۋ جانە ەكولوگيالىق دامۋ – ەلىمىز ءۇشىن الدىڭعى كەزەكتە تۇرعان ماسەلە. بۇكىل وركەنيەتتى الەم جۇرتشىلىعى وسى ماسەلەمەن اينالىسۋدا. بىزگە دە مۇنداي جاپپاي ۇردىستەن شەت قالۋعا بولمايدى» دەپ ەرەكشە اتاپ كورسەتتى. پرەزيدەنت سونداي-اق «بەس جىل ىشىندە ورمان القابىندا 2 ملرد, ەلدى مەكەندەردە 15 ملن اعاش وتىرعىزىلادى», دەدى.
ء«ىستىڭ باسى – نيەت». نيەت بولسا, تاقىر جەردى دە گۇلدەندىرۋگە بولادى. بۇعان نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ اينالاسىندا ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن ەگىلگەن جاسىل بەلدەۋ ايقىن ايعاق. ن.نازارباەۆ وسى ءىستى قولعا العان كەزدە «بۇل جەردە اعاش وسپەيدى» دەپ ساۋەگەيلىك جاساعاندار دا بولدى...
اعاش ءوسىرۋ ادامدارعا ايتارلىقتاي تابىس تا اكەلەدى. وتكەن عاسىردىڭ سەكسەنىنشى جىلدارى جۋالى اۋدانىندا بىرقاتار تۇرعىندار شاعىن ورمان ءوسىرۋدى قولعا الدى. ءابدىل جۇمانوۆ, جولدىحان بەكوۆ سياقتى ازاماتتار اتشاپتىرىم اۋماقتا تەرەك ءوسىردى. ولارعا دا بىرقاتار اۋىلداستارى «بۇل ارەكەتىڭنەن تۇك شىقپايدى. بوسقا ارامتەر بولاسىڭ» دەپ «جاناشىرلىق» تانىتقان ەكەن.
ۋاقىتتان ۇشقىر ەشنارسە جوق. ارادا 12-15 جىل وتكەن كەزدە تەرەكتەردىڭ ءدىڭى جۋانداپ, قۇرىلىس ماتەريالدارىنا جاراپ قالدى. شاعىن ورمان وسىرۋشىلەرگە قۇرىلىس سالۋشىلار تاراز بەن شىمكەنت شاھارلارىنان لەك-لەگىمەن اعىلدى. تەرەكتەردى جۇك كولىكتەرىنە تيەپ, ونى وسىرۋشىلەرگە دەستە-دەستە اقشا ۇسىنعان الۋشىلاردى كورگەن بۇرىنعى «ساۋەگەيلەر»: «ياپىر-اي, اعاش ءوسىرۋ دە بيزنەس ەكەن عوي» دەپ باستارىن شايقادى. ادال ەڭبەك ەش كەتپەيدى. جۋالىدا قازىر دە نۋ ورمان ءوسىرىپ, ەڭبەگىنىڭ جەمىسىن كورىپ جۇرگەندەر بار. باعباندار وبلىس اۋماعىندا قۇرعاقشىلىققا ءتوزىمدى تەرەك جانە قاراعاش ەگۋدىڭ ءتيىمدى ەكەنىن ايتادى.
جاسىل جەلەك كوپقاباتتى تۇرعىن ۇيلەردىڭ تۇرعىندارى ءۇشىن اسا قاجەت. جازدا كۇن شىجىعان كەزدە ادام كوپ شوعىرلانعان جەردە اۋا جەتپەي كەتەدى. البەتتە, ءۇيدىڭ اينالاسىندا تال-داراق قاۋلاپ, جايقالىپ تۇرسا, ءارى وتتەگى, ءارى سايا. وتكەن عاسىردىڭ الپىسىنشى جىلدارىنىڭ ورتاسىندا تارازدا كوپقاباتتى ۇيلەرگە قونىستانعان تۇرعىندار ءبىر كىسىدەي ۇيىمداسىپ, اۋلالارىنا الۋان ءتۇرلى ساندىك اعاشتار ءوسىردى. ونىڭ يگىلىگىن قازىر ۇرپاقتارى دا كورىپ وتىر. وكىنىشكە قاراي, ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان كەزدە پايدالانۋعا بەرىلگەن استانا, بايتەرەك جانە اراي-2 شاعىن اۋداندارىندا كوگالداندىرۋ قولعا الىنباي كەلەدى.
بايتەرەك جانە اراي-2 شاعىن اۋداندارىندا كورىكتەندىرۋ-كوگالداندىرۋمەن شۇعىلدانعان مەردىگەرلەر ونداعان ملن تەڭگەگە ساندىك اعاش – قاراعاي كوشەتتەرىن وتىرعىزدى. كوشەلەرگە دە, كوپقاباتتى ۇيلەرگە دە كورىك بەرىپ تۇرعان قاراعايلار جاز ورتاسىندا جاپپاي قۋراپ قالدى. قىرۋار اقشا, ەسىل ەڭبەك دالاعا كەتتى. وسىمدىكتى ەككەننەن كەيىن تىم بولماسا تامىرىن تەرەڭ جايعانشا ەكى جىل سۋارۋ كەرەك ەدى. كوشەتتەردى وتىرعىزعاننان كەيىن شارۋانى بىتتىگە سانايتىن قىرسىزدىعىمىزدان قاشان ارىلار ەكەنبىز؟ كەلەشەكتە وسىنداي كوزبوياۋشىلىقتان ارىلماساق, شاھاردىڭ اجارى اشىلمايدى. مەملەكەت جۇرتقا جاقسىلىق جاساپ ساندىك اعاشىنا دەيىن ەگىپ بەردى. تۇرعىندار يگى ءىستى نەگە ءىلىپ اكەتىپ جالعاستىرمايدى؟ «اشىنعاننان شىعادى اششى داۋسىم» دەمەكشى, بويىمىزدى بويكۇيەزدىك, ماسىلدىق جايلاپ العان. بىزگە بارلىعىن مەملەكەت نەمەسە بىرەۋ ىستەپ بەرۋ كەرەك. ارامىزدا جۇرەگى ىزگىلىككە تولى جاندار دا جوق ەمەس ەكەن. اراي-2 شاعىن اۋدانىنداعى ءنومىرى جەتىنشى كوپقاباتتى ءۇيدىڭ كوشە جاعىنان تروتۋارمەن جۇرگەن ادام ءوزىن ساياباقتى ارالاپ جۇرگەندەي سەزىنەدى. الۋان ساندىك اعاشتار مەن گۇلدەر كوزدىڭ جاۋىن الادى. اسەمدىك پەن جۇپار اۋا جانىڭدى جادىراتادى, بويىڭدى سەرگىتەدى. وسى ءۇيدىڭ تۇرعىندارى بۇل يگى ءىستى ءۇش جىل بۇرىن قولعا العان بولاتىن. ۋاقتىلى سۋارىلىپ, ءتيىستى كۇتىم كورگەن وسىمدىكتەر قىسقا مەرزىمدە جايقالىپ شىعا كەلدى. «جاقسىنى كورمەك ءۇشىن». وسىنداي ىزگىلىكتى دە يگىلىكتى ىستەردەن نەگە ۇلگى المايمىز؟
ەلىمىزدەگى ورمان-توعايلاردىڭ دەنى جامبىل وڭىرىندە شوعىرلانعان. وبلىستاعى ورمان اعاشتارىمەن كومكەرىلگەن جەر 2 ملن 357 مىڭ گەكتاردى قۇرايدى. مەملەكەتتىك ورمان قورى اۋماعىنداعى 49 گەكتار تۇقىمباقتاردا اعاش كوشەتتەرى تۇقىمىنان وسىرىلەدى. وتكەن جىلى 1 730 گەكتار القاپقا ورمان ەكپەلەرى كوشەتتەرىمەن وتىرعىزىلعان. بيىل اعاش كوشەتتەرىن 3 050 گەكتار ورمان قورىنا وتىرعىزۋ, سەكسەۋل تۇقىمىن 2 250 گەكتار القاپقا سەبۋ جوسپارلانعان.
– بۇل جۇمىس ەڭسەرىلىپ كەلەدى. ول ءۇشىن 5 300 گەكتار القاپ تاڭدالىپ الىندى, – دەيدى وبلىستىق تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعات پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى اسلان ورازبەكوۆ.
باسقارماعا قاراستى 15 ورمان شارۋاشىلىعى مەكەمەسى بىلتىر 59,6 گەكتار القاپقا قاراعاش, جۇزگەن جانە سەكسەۋىل ورنالاستىرعان. 2018 جىلى وبلىس اكىمدىگىنىڭ ورمانداردى مولايتۋ جانە ورمان ءوسىرۋ كولەمىن ۇلعايتۋدىڭ 2019- 2030 جىلدارعا ارنالعان قادامدىق جوسپارى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىندە بەكىتىلدى. مۇنىڭ ءوزى ورمان كوشەتتەرىن وتىرعىزۋ كولەمىن 2030 جىلى 5 مىڭ گەكتارعا ۇلعايتۋعا مۇمكىندىك بەرمەك. مەكەمەدە جاسىل جەلەكتى ورتتەن, ءتۇرلى زيانكەستەردەن قورعاۋ جولىندا ايتارلىقتاي جۇمىس اتقارىلۋدا. ايتسە دە جامبىل ءوڭىرىن تۇلەتۋگە بۇل جۇمىستار ازدىق ەتەدى. تال-داراق ەگۋ, جەرىمىزدى كوركەيتۋ – بارشا حالىقتىق سيپات الۋى ءتيىس.
«اتادان مال قالعانشا تال قالسىن» دەيدى حالقىمىز. مۇنىڭ استارىندا تەرەڭ ماعىنا جاتىر. بۇل ىستە اعا ۇرپاق جاس بۋىنعا ونەگە كورسەتۋى ءتيىس. قورشاعان ورتانى وتان قورعاعانداي قورعاۋ كەرەك. كوكتەمدە شىبىقتى شانشۋمەن شارۋانى بىتتىگە ساناماي, وعان تۇراقتى كۇتىم جاساۋدى دۇرىس جولعا قوياتىن كەز جەتتى. ەكولوگتار مەن باعباندار كوشەتتەردى كۇزدە وتىرعىزۋدىڭ ارتىقشىلىعى كوپ ەكەنىن ايتادى. كوكتەمدە ەگىلگەندەرگە قاراعاندا ونىڭ كوپشىلىگى كوكتەپ, ءوسىپ كەتەدى ەكەن. «كوز قورقاق, قول باتىر». نيەت ەتىپ جاسىل جەلەك وسىرگەن ادام مىندەتتى تۇردە ەڭبەگىنىڭ جەمىسىن كورەدى. بۇل ماڭىزدى شارۋا بارشامىز ءۇشىن, اۋەلى جەر-انامىزدى ساۋىقتىرۋ ءۇشىن قاجەت. كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ, ساناسى سەرگەك ازاماتتاردى بۇل اڭگىمە بەيجاي قالدىرمايدى دەگەن سەنىمدەمىز.
اقىلجان مامىت,
جۋرناليست
جامبىل وبلىسى