الەمدەگى ەڭ جۇيرىك قىز (يامايكالىق ەنن شەللي فرەيزەر پرايس حانىم جايلى تولعاۋ)

قىزىق بولعاندا شاشاسىنا شاڭ جۇقپايتىن جەلاياق قىزدىڭ بويى بار-جوعى 1,52 مەتر عانا. سالماعى – 52 كيلو. العاش 2008 جىلى بەيجىڭ وليمپياداسىندا 100 مەتردە توپ جارىپ, ۇلى دۇبىردەن ولجا سالعان يامايكالىق رەتىندە تاريحتا قالسا, بۇل جەتىستىگىن 2012 جىلى لوندون تورىندە تاعى قايتالادى. قىسقاسى وليمپيادا تاريحىندا قاتارىنان ەكى دۇركىن بيىك بەلەستى باعىندىرعان ايەل زاتى. مۇنداي جەتىستىك بۇدان بۇرىن امەريكالىق قارا ءناسىلدى قىزداردىڭ عانا پەشەنەسىنە جازىلىپ كەلگەن-ءتىن.

 * * *

سونىمەن شەللي 1986 جىلى 27 اق­­پان­دا يامايكانىڭ باس قالاسى كينگستون قا­لا­سىندا جوق-جىتىكتەر مەكەن ەتەتىن اۋدان­دا دۇنيەگە كەلىپتى. بۇل اۋدان نەگىزىنەن ناشا­قورلار مەن بۇزاقىلاردىڭ مەكەنى رەتىندە تانىمال. اناسى ماكسينا كوشەنىڭ ۇساق-تۇيەك ساۋداسىمەن اينالىسىپ, سونىڭ تاپقان-تايانعانىن تالعاجاۋ ەتىپ ەسەيگەن. جوقشىلىقتىڭ كەسىرىنەن كىشكەنتاي شەلليدە ءجىبى ءتۇزۋ اياقكيىم دە بولماعان. قارشادايىنان جالاڭ اياق جورتىپ ۇيرەنگەن. اناسى جاس كەزىندە كوپ-كورىم سپورتشى بولعان كورىنەدى. ويتكەنى جەلاياق قىز بويىنداعى تاماشا ونەر ناعاشى جۇرتىنان دارىعانىن ايتىپتى.

كىشكەنتاي شەللي 10 جاسىندا, ياعني مەكتەپ قابىرعاسىندا ءجۇرىپ جەڭىل اتلەتيكامەن شۇعىلدانۋدى باستاعان. جوعارى سىنىپقا بارعاندا قىسقا قاشىقتىقتا الدىنا جان سالمايتىن جەلاياق اتانىپ ۇلگەرەدى. العاش رەت 2005 جىلى كاريب تەڭىزى ايماعى ەلدەرىنىڭ «كاريفتا» اتتى سپورتتىق ويىندارىنا قاتىسىپ, قولا مەدال الادى.

ودان كەيىنگى ۇلكەن جەتىستىگى – 2007 جىلى جاپونيانىڭ وساكا قالاسىندا وتكەن الەم چەمپيوناتىندا 4ح100 مەترلىك ەستافەتا جولىندا جارىسىپ, كۇمىس مەدال العانى بار. كەلەسى جىلى, ياعني 2008-دە ءوز ەلىنىڭ بىرىنشىلىگىندە توپ جارىپ قانا قويماي, 100 مەتر قاشىقتىقتى 10.82 سەكۋندتا جۇگىرىپ ءوتىپ, جاڭا ناتيجە تىركەتتى. بۇل الدا بولاتىن بەيجىڭ وليمپياداسىندا مەدال الۋعا تولىق مۇمكىندىك بەرەتىن جاعدايات ەدى. بىراق «اۋىلداعىنىڭ اۋزى ساسىق» دەگەندەي, شەلليدىڭ وتانداستارى جەلاياق قىزدىڭ جوعارىداعى جەتىستىگىن كەزدەيسوقتىققا بالادى. سەبەبى قىزدىڭ قۇيتاقانداي پوشىمى «قوياننىڭ تۇرىنە قاراپ, قالجاسىنان ءتۇڭىل» دەگەنگە ساياتىن ەدى. ونىڭ بەر جاعىندا وليمپيا ويىندارىنا (بەيجىڭ) ىرىكتەۋ كەزىندە العاشقى ەكى كەزەڭدە تىنىسى تارىلىپ, ادىمى اشىلماي پۇشايمان بولماسى بار ما. قۇداي قولداپ, سوڭعى تۋردا جارق ەتىپ شىعا كەلدى.

قىسقاسى, اتاقتى جەلاياق اپايلارى شەرون سيمپسون مەن كەررون ستيۋارتتاردى ارتقا تاس­تاپ, 100 مەتردى 10.78 سەكۋندتا باعىندىردى. جوعارىداعى اپايلارى 10.98 سەكۋند ناتيجە كورسەتىپ, قۇيتاقانداي قىزدان قالىپ قويدى.

ءبىر جىل بۇرىن كەررون ستيۋارت حانىم الەم بىرىنشىلىگىندە 100 مەتر قاشىقتىقتى 10.75 سەكۋندتا جۇگىرىپ ءوتىپ, الەمدىك رەكورد جاساعان بولاتىن. بۇل ناتيجە دۇنيەجۇزىلىك ايەل جەڭىل اتلەتتەرى اراسىندا سوڭعى 9 جىلدا العاش تىركەلگەن جەتىستىك ەدى. كەرروننىڭ بۇل رەكوردىن ءبىر جىلعا جەتكىزبەي قۇيتاقانداي شەللي بۇزىپ, جاڭا رەكورد – 10.73-ءتى (سەكۋند) تىركەتتى. ونىمەن قويماي, شەللي الەم بىرىن­شىلىگىندە قاتارىنان ەكى دۇركىن جەڭىسكە جەتكەن عالامداعى ەكىنشى ايەل سپورتشى رەتىندە تاريحتا قالدى. سونداي-اق 4ح100 مەترلىك ەستافەتادا جەڭىسكە جەتكەن يامايكالىق ارۋلار الەمدە الدارىنا جان سالمايتىن جۇيرىكتەر ەكەنىن دۇنيە جۇزىنە ايگىلەدى.

ءبىر قىزىعى, بەيجىڭ تورىندە وسى يامايكالىق ءۇش ارۋ 100 مەترلىك جارىس جولىندا قۇيرىق تىس­تەسىپ مارە سىزىعىن ىركەس-تىركەس قيىپ ءوتتى. ال­تىن, كۇمىس, قولا مەدالداردى مويىندارى­نا تاعىپ, جەڭىس تۇعىرىندا سايران سالىپ تۇر­عان يامايكالىق قىزداردى سپورتسۇيەر قاۋىم ءالى ۇمىتا قويماعان شىعار. باسقاسى باس­­قا, ءبىر مەملەكەتتىڭ بايراعى ءبىر جولدا ء(بى­رىن­­شى, ەكىنشى, ءۇشىنشى ورىندار ءۇشىن) قاتار كوتە­رى­لۋى ومىردە قايتالانا بەرمەيتىن كەرەمەت قۇبىلىس.

 * * *

بەيجىڭدەگى جەتىستىگىنەن كەيىن 2009 جىل­دىڭ باسىندا شەللي فرەيزەر اۋىر جاراقات الىپ, ۇزاق ەمدەلدى. ونى 2010 جىلى يامايكا «ۇزدىك سپورتشى» دەپ جاريالادى. IAAF بولسا, «جىلدىڭ ۇزدىك ايەل سپورتشىسى» اتاندىردى.

جاراقاتىنان جازىلۋ ءۇشىن قىمبات ءدارى-دارمەك قولداندى. وسى دارىلەردىڭ كەسىرىنەن 2010 جىلى شانحاي قالاسىندا وتكەن جارىستا جەلاياق قىزدىڭ قان قۇرامىنان قولدانۋعا بولمايتىن پەرەپارات تابىلىپ, 6 اي مەرزىممەن جارىستارعا قاتىسۋ ەركىنەن ايىرىلدى. وسى وقيعا تۋرالى ءوزى «دارىگەردىڭ كەڭەسىن قابىلداۋدان كەيىن تۋىنداعان جاعداي بۇل, وتە وكىنىشتى» دەگەن ەكەن.

سپورتتان شەتتەتىلگەن التى ايدا جەلاياق قىز جەكە ءومىرىن رەتتەۋمەن اينالىستى. كوپ ۋاقىت دوستاسقان جىگىتى جەيسون پرايسپەن وتاۋ قۇرۋعا شەشىم قابىلداپ, 2011 جىلى قاڭتار ايىندا تويىن وتكىزدى. وسى جىلى وتكەن الەم بىرىنشىلىگىندە دايىندىعى دۇرىس بولمادى. ءوز توبىندا دارا شىققانىمەن, فينالدىق جارىستا مەدال بۇيىرمادى. ونىڭ سىرتىندا 4ح100 مەترلىك ەستافەتادا امەريكالىقتاردان قالىپ قويدى.

بۇل كەلەڭسىزدىكتەر شەلليگە ومىرلىك ساباق بولدى. الدا بولاتىن لوندون وليمپيا­دا­سىندا مۇنداي قاتەلىككە بوي الدىرماۋعا تىرىستى. ءبىر جىل بارلىق ويىن-تويدى جيىپ قويىپ, جاتتىعۋعا كىرىستى.

ناتيجە جامان ەمەس, ۇلى دۇبىرگە ىرىكتەۋ جارىسىندا 100 مەتردى 10.70 سەكۋندتا جۇگىرىپ ءوتىپ, جەكە رەكوردىن جاڭارتتى. ال لوندون تورىندە 100 مەتردى 10.75 سەكۋندتا باعىندىرىپ, ەكى دۇركىن وليمپيادا چەمپيونى اتاندى. ودان كەيىن 200 مەترگە جارىسىپ 22.09 سەكۋند كورسەتكىشپەن كۇمىس مەدالعا قول جەتكىزدى. ال وليمپيادالىق 4ح100 ەستافەتادا اقش قىزدارىنا جول بەرىپ قويدى.

شەلليدىڭ جۇلدىزدى جىلدارى ءالى الدا ەدى. ايتالىق, 2013 جىلى تامىز ايىندا ماسكەۋدە وتكەن الەم چەمپيوناتىندا ول 100 جانە 200 مەتر قاشىقتىقتا الدىنا جان سالمادى. ونى ايتاسىز, «لۋجنيكي» ستاديونىندا وتكەن 4ح100 مەترلىك قىزدار اراسىنداعى ەستافەتالىق جارىستا كومانداسىمەن توپ جارىپ, ياعني ءبىر چەمپيوناتتا 3 التىن مەدالدىڭ يەسى اتاندى. 2015 جىلى كۇزدە بەيجىڭدە وتكەن جەڭىل اتلەتتەردىڭ الەمدىك دوداسىندا تاعى دا قوس التىن مەدالدىڭ يەسى اتانسا, وتكەن جىلعى ماسكەۋ چەمپيوناتىندا وسى جەتىستىگىن قايتالادى.

ءسوزىمىزدى تۇيىندەپ ايتساق, جوقشىلىق پەن كەدەيشىلىكتە بويجەتكەن شەللي اتاققا الدانبادى. ءۇش جىلدان بەرى الەمدىك بەيبىتشىلىك قوعامىنىڭ جۇمىسىنا اتسالىسىپ, ءوزى وقىعان مەكتەپكە جارتى ميلليون دوللار قارجىلاي كومەك جاسادى. قازىر ءوز ەلىندە كەدەي-كەپشىك, جەتىم-جەسىر بالالارعا كومەك قولىن سوزاتىن قور اشىپ, ونىڭ جۇمىسىن سپورتپەن قاتار جۇرگىزىپ كەلەدى.