ادامزات اقىل-ويىنىڭ الىبى

حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ يۋنەسكو جانە يسەسكو ىستەرى جونىندەگى ۇلت­تىق كوميسسياسى مەن يۋنەسكو جونىن­دەگى يران ۇلتتىق كوميسسياسىنىڭ قول­داۋى­مەن ۇيىمداستىرىلعان ايتۋلى شارا جاھاندى جايلاعان ىندەتكە بايلانىستى ونلاين رەجىمدە ءوتتى. سولاي بولعان كۇننىڭ وزىندە ۇلى ويشىلدى ۇلىق­تاۋعا ارنالعان قورىتىندى جيىنعا ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى قىرىمبەك كوشەرباەۆ, ۆيتسە-پرەمەر ەرالى توع­جانوۆ, بىرقاتار ۆەدومستۆو باسشى­لارى جانە دۇنيە ءجۇزىنىڭ 30-عا جۋىق مەملەكەتىنەن تانىمال عالىمدار قاتىسىپ, جۇرەكجاردى لەبىزدەرىن جولدادى. الەمنىڭ التى تىلىنە ىلەسپە اۋدارما جاسالىپ, الەۋمەتتىك جەلىدە كوزىقاراقتى جۇرتتىڭ كادەسىنە جارار قۇندى اقپاراتتار ايتىلدى. كەلەلى كەزدەسۋدىڭ تىزگىنىن ۇستاعان حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى دارحان قىدىرالى اتالعان فورۋمنىڭ اشىلۋىمەن قۇتتىقتاپ, بەتاشار ءسوزدى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى قىرىمبەك كوشەرباەۆقا ۇسىندى.

– بيىل تاۋەلسىز قازاقستان, سونىمەن بىرگە بارشا تۇركى الەمى ءۇشىن ەرەكشە تاريحي جىل! ءبىز جىل بويىندا جاھاندىق پاندەميا جاعدايىنا جانە الەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىسقا قاراماستان, ادامزات تاريحىندا وشپەس ءىز قالدىرعان ۇلتىمىزدىڭ ۇلى تۇلعالارى اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ 175 جىلدىعىن, ۇلى ويشىل, فيلوسوف ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ 1150 جىلدىعىن, ۇلىق ۇلىس – التىن وردانىڭ 750 جىلدىعى مەن بيىل تمد-نىڭ مادەني استاناسى مارتەبەسىنە يە بولعان شىمكەنتتىڭ 2200 جىلدىعىن اتاپ وتۋدەمىز.  وسى ءساتتى پايدالانا وتىرىپ, ءبىزدىڭ ۇسىنىستارىمىزدى مۇقيات قاراپ, ءتيىستى قولداۋ كورسەتىپ وتىرعان بار­لىق حالىقارالىق ۇيىمدارعا, شەتەل­دىك ارىپتەستەرىمىزگە, اسىرەسە يۋنەسكو-نىڭ باس ديرەكتورى اۋدرە ازۋلە حانىمعا ريزاشىلىعىمىزدى بىلدىرەمىز.

بۇل جوبالار ءبىزدىڭ ۇلى تۇلعالار رۋحى الدىنداعى قارىزىمىز, وسكەلەڭ ۇرپاق الدىنداعى پارىزىمىز دەپ تۇسىنەمىز. سونىڭ ىشىندە بيىلعى مەرەيتوي جىلىندا ءبىزدىڭ جەرلەسىمىز, ۇلى ويشىل ءال-ءفارابيدىڭ مۇراسىن, ونىڭ الەمدىك وركەنيەت تاريحىنداعى ءرولىن ايقىنداۋ, ءال-ءفارابيدى ۇلتتىق برەند رەتىندە ىلگەرىلەتۋ بويىنشا ءبىرشاما جۇمىس اتقارىلدى. جىل بويى ءال-ءفارابيدىڭ عىلىمنىڭ قوعامداعى ءرولى, ىزگىلىك, ەتيكالىق كەمەلدىك تۋرا­لى يدەيا­لارىنا نەگىزدەلە وتىرىپ, حالىق­ارالىق, رەسپۋبليكالىق جانە وڭىرلىك دەڭگەيدە قوعامدىق-ساياسي, الەۋمەت­تىك-ەكونوميكالىق, سالالىق, كاسىبي كە­شەندى ءىس-شارالار جۇزەگە اسىرىلدى.

بيىلعى مەرەيتويلىق بۇل داتا قازاق­ستاندا جانە دۇنيە جۇزىندە ادامزاتتىڭ دامۋى ءۇشىن ءال-فارابي مۇراسىنىڭ ماڭىزىن قايتا اشىپ, جاڭا قىرىنان تانۋعا مۇمكىندىك بەردى. وسى جىلى ۇلى ويشىلدىڭ مۇراسىن ناسيحاتتاۋداعى قول جەتكىزىلگەن جەتىستىكتەر مىندەتتى تۇردە جاڭا دا جاسامپاز عىلىمي جوبالارعا جول اشاتىنى انىق, – دەدى ق.كوشەرباەۆ.

مەملەكەتتىك حاتشىنىڭ قۇتتىق­تاۋى­نان كەيىن مودەراتور دارحان قۋان­دىق­­ ۇلى ەسىمى الەمگە اڭىز بولعان بابامىز­­دىڭ باسقان ىزىنە زەيىنمەن زەر سالىپ, اسىل جازبالارى مەن عاجايىپ مۇرا­­لارى حاقىندا ءتالىمدى اڭگىمە وربىتە كەلىپ, سپي­كەرلەرگە كەزەكپەن ءسوز ۇسىنىپ وتىردى.

ءيا, ءومىر كەرۋەنى ءبىر مينۋت توقتاپ نە بوگەلىپ كورگەن ەمەس. بوكەننىڭ جەلى­سىن­دەي جوڭكىگەننەن جوڭكىپ, تاريحتا  ءىزىن قالدىرىپ, نار تۇلعا­لى جانداردىڭ ەسىمىن ەكشەپ بەرۋدە. سو­لاردىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى قايىرىم­دى قوعام تۋرالى وي تولعاپ, ادام بالا­سى­نىڭ باقىتىن ىزدەگەن ءال-فارابي بابامىز ەكەنى بەلگىلى. ول – ادامزاتقا ورتاق تۇلعا. مۇنى بۇگىنگى فورۋمعا قاتى­سۋ­شى­لاردىڭ دەڭگەيىنەن دە بايقاۋعا بولادى. دەسەك تە, ويشىلدىڭ مەرەيتويى يۋنەسكو كۇنتىزبەسىنە قازاقستان مەن يران­نىڭ يۋنەسكو جونىندەگى ۇلتتىق كوميس­سيالارىنىڭ ورتاق ۇسىنىستارىمەن ەنگەن ەدى. ونلاين جيىندا يران يسلام رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ عىلىم, زەرتتەۋلەر جانە تەح­نولوگيا ءمينيسترى مانسۋر گولامي با­با مۇراسىنا بارلىق ۇلت تاعزىم ەتەتىنىن تىلگە تيەك ەتتى.

 «ادامزات بالاسى ءبىر-بىرىمەن الەم­دىك تۇلعالار ارقىلى تىعىز بايلانىسىپ كەلەدى. بۇل رەتتە فارابي مۇراسى حالىقتار اراسىنداعى مادەني بايلا­نىستاردىڭ نەگىزگى تەتىگى دەۋگە بولادى. ءومىرى, شىعارماشىلىعى ورتا عاسىردىڭ ەڭ ءبىر قيىن كەزەڭىمەن تۇسپا-تۇس كەلگەن ويشىل ءىلىمى تۇتاس ادامزاتتى ىزگىلىك پەن باۋىرمالدىققا شاقىردى. اعارتۋشىلىق جولدا فارابي اتقارعان ىستەر سول كەزدىڭ وزىندە ۇلكەن عىلىمي ورتالىق بولىپ ەسەپتەلدى. يۋنەسكو تارابىنىڭ اعارتۋشى الەمىنە ەرەكشە نازار اۋدارۋى, وزدەرىنىڭ مادەني ءىس-شارالار تىزىمىنە قوسۋى  ۇلى ويشىلدى بىزگە ءتىپتى جاقىنداتا ءتۇستى. جالپى, ءابۋ ناسىر ءال-فارابي ەسىمىن الەمدەگى ايگىلى تۇلعالاردىڭ قاتارىنا جاتقىزۋ كەيىنگى ون جىلدا ەرەكشە قارقىن العانىن ايتا كەتۋىمىز كەرەك. ونىڭ تۇلعاسى مەن تۋىندىلارى الەمدىك مادەنيەتتەردى جاقىنداستىرۋدا ادامزات بالاسىنا جاڭا جول نۇسقادى. وسىدان مىڭ جىلدان استام ۋاقىت بۇرىن قايىرىمدى قالا قاعيداسىن قۇرۋعا تىرىسقان ويشىلدىڭ بۇل ءىلىمى سول كەزدەگى تاريحي وقيعالاردىڭ دا قانداي باعىتتا ءورىس العانىن اڭعارتادى. اريس­توتەلدىڭ ەڭبەكتەرىن سارالاپ, پلاتونعا ايرىقشا تۇسىنىكتەمە جازعان وزىق ءبىلىمدار فارابي بولمىسى – ءوز كەزە­گىندە ادامزاتقا شىراق جاققان جاڭا ۇلگى. ءابۋ ءالي يبن سينا ايتقانداي: «اريستوتەلدىڭ «مەتافيزيكا» ەڭبەگىن قىرىق رەت وقىسام دا ءتۇسىنۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. الايدا بازاردان ساتىپ العان ءفارابيدىڭ تۇسىنىكتەمە كىتابى بويىنشا ماعان ب ۇلىڭعىر تۇستىڭ ءبارى كوز الدىمدا اشىلىپ سالا بەردى», دەيدى. يۋنەسكو ۇيىمى ءوزىنىڭ 195 مۇشەسىمەن بىرگە وسىنداي ۇلى تۇلعانى ۇلىقتاۋى قازىرگى تاڭدا مەيىرىمدىلىك پەن ىزگىلىككە ءزارۋ الەمگە اسا قاجەت. پاندەميانىڭ قۇرساۋىنداعى ادام جانى فارابي ىلىمىنە دەن قويعانى دۇرىس. فارابيگە ءۇڭىلۋ ارقىلى ادامزات ءوز-وزىنە ۇڭىلەدى. مۇنىڭ نەگىزگى العىشارتتارى «باقىتقا جەتۋ جولى» ەڭبەگىندە جاتىر. ونىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرىنەن بولەك, پوە­زياسىنا دا تەرەڭ زەرتتەۋلەر قاجەت. جاقسىلىققا جەتۋ جولىنداعى مادەني بايلانىستار تىزبەگى ادام بولمىسىنداعى ءبىز كۇندەلىكتى كورە بەرمەيتىن رەڭكتى اڭعارتادى», دەدى م.گولامي.

جالپى, سوڭىنا ولمەيتىن وسيەت, وشپەيتىن مۇرا قالدىرعان ءال-فارابي يسلام وركەنيەتىنىڭ ورىستەۋىنە ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان تۇلعا ەكەنى داۋسىز. مۇسىل­مان دۇنيەسىنىڭ ورتاق ماقتانىشى بولعان ادامزات ويشىلى تۋرالى سۇبەلى ءسوزدى ءوز كەزەگىندە يسەسكو ۇيىمىنىڭ باس  ديرەكتورى ساليم ءال-ماليك جالعادى. «مۇسىلمان الەمىنىڭ عانا ەمەس, جالپى­ادامزاتتىق تەڭدەسسىز تۇلعانىڭ مەرەي­تويىنا وراي ۇيىمداستىرىلعان كەلەلى جيىنعا قاتىسقانىما ءوزىمدى باقىت­تى سانايمىن» دەگەن باس حاتشى فارا­بي ىلىمىنە ۇلى جىبەك جولى ارقىلى قاراۋ­دىڭ بۇگىندە ەرەكشە ماڭىزدى ەكە­نىنە توقتالدى. ءال-ماليك مىرزا ايتقانداي, جىبەك جولى – تەك قانا ساۋدا-ساتتىق جولى ەمەس, عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ, ءتۇرلى مادەنيەتتەردىڭ الماسقان كونە داڭعىلى.

«جىبەك جولى – وركەنيەتتەردىڭ جولى. ورتاعاسىرلىق عىلىم-ءبىلىمنىڭ ورنىقتى دامۋىندا بۇل پلاتفورمانىڭ ورنى ايرىقشا. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, جىبەك جولى تاريح پەن گەوگرافيادان باستاپ, ادام بالاسىن يگىلىكتەرگە جەتەلەگەن ءتۇرلى عىلىم سالاسىنىڭ سىلتەمەسىنە اينالدى. ال ەندى وسى رەتتە ءال-فارابي بابامىز بۇل جولدىڭ ۇلى ساياحاتشىسى دەسەك, قاتەلەسپەيمىز. فارابي ءىلىمىنىڭ ەرەكشەلىگى دە سوندا, ناقتى عىلىمدارمەن قوسا, ىزگىلىك تۋرالى عىلىمدى وسى جولدا ەرەكشە ناسيحاتتاعان دارا تۇلعا رەتىندە ونىڭ ەسىمى ۇرپاق جادىندا ماڭگى جاتتالادى دەپ سەنەمىز. بۇگىنگى جيىن اياسىندا يسەسكو باعدارلاماسىندا بار ءبىر تارماقتى ەرەكشە ايتا كەتكىمىز كەلەدى. فارابيتانۋعا قاتىستى ءبىزدىڭ ۇيىمعا مۇشە ەلدەر اراسىنداعى مادەني بايلانىستار تۋرالى زەرتتەۋ جۇرگىزگەن ستۋدەنتتەرگە سىياقى تاعايىندالعان. بولاشاقتا بۇل تاقىرىپتى كەشەندى زەرتتەۋ ادامزات عىلىمىنا قوماقتى ۇلەس قوسادى», دەدى ساليم ءال-ماليك.

كونفەرەنتسياداعى كەلەسى باياندامانى يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنىڭ جانىنداعى عىلىم-تەحنولوگيا جونىندەگى تۇراقتى كوميتەتتىڭ باس ۇيلەستىرۋشىسى مۇحاممەد يكبال چاۋداري مىرزا جاسادى.

«ورتا عاسىردا اراب الەمى بولسىن, تۇركى الەمى بولسىن زياتكەرلىك دامۋ­دىڭ نەگىزگى قوزعاۋشى كۇشى رەتىندە دارا­لانعانى بەلگىلى. ونداعى جىبەك جولىنىڭ ماڭىزى تۋرالى جوعارىدا ايتىلىپ كەتتى. تاعى دا اتاپ وتكىمىز كەلەدى, بۇل جول ارقىلى دىندەر, تىلدەر, وركەنيەتتەر ءوزارا تىعىز قارىم-قاتىناستا بولدى. عىلىمداعى ءتۇرلى جاڭالىق وسى جولدار ارقىلى جان-جاققا تارالىپ جاتتى. البەتتە سول باعىتتا فارابي ءوزىنىڭ ءبىلىم شامىن جارقىراتا جاقتى. عۇلاما مۇراسىنىڭ ەرەكشەلىگى سوندا, ونىڭ ۇس­تانعان باعىتى بويىنشا قاراپايىم فيلوسوفيالىق تۇجىرىمدار ءوز دامۋ جولى ارقىلى ىرگەلى پاندەرگە اينالدى. عىلىم مەن وركەنيەتتى بايلانىس­تىرا وتىرىپ, ادام جانىنىڭ كىلتىن ىزدەگەن ول سونداي-اق مۇسىلمان الەمىنىڭ فيلوسوفياسىن دامىتۋشى رەتىندە ايرىقشا تۇلعا اتاندى. سونىمەن قاتار گرەك ءىلىمىن اراب, تۇركى الەمىنە پاش ەتكەن اعارتۋشى ۇستاز. جاراتىلىستانۋ عىلىمىن جان-جاقتى دامىتقان, پسيحولوگيا ىلىمىنە تەرەڭ بويلاعان, ىزگىلىكتى تۋ ەتكەن عۇلامانىڭ ءومىر جولى جاڭا ۇرپاققا ءاردايىم شامشىراق بولۋى ءتيىس. فارابي – ءبىر سوزبەن ايتقاندا, الەۋمەتتىك, فيلوسوفيالىق يدەيالاردىڭ باستاۋىندا تۇرعان بىرەگەي ەسىم. جالپى, يسلام الەمىندە فارابيتانۋدىڭ جاڭا كەزەڭى باستالدى. بۇل يگى قادامعا ءبارى­مىز جان-جاقتى اتسالىسقانىمىز دۇرىس. ءوز كەزەگىندە ادامزاتتى العا جەتەلەي­تىن عىلىم مەن تەحنولوگيا جولى مەيى­رىم­دىلىك پەن پاراساتتى دا جاڭا ساتىعا كوتەرەدى», دەدى ي.چاۋداري مىرزا.

ۇلتتىڭ ۇلى مۇراتىن جۇزەگە اسىراتىن تاربيەلى دە ءبىلىمدى ۇرپاق. سان ءتۇرلى سالانى سالماقتاي ءبىلىپ, شىپ-شىرعاسىن شىعارمايتىن ىسكەر بولىپ قالىپتاسقان جاس ورەن بويىندا تاربيە بولماسا, ءبىر دۇنيەسى كەمباعال تارتىپ تۇراتىنى دا جاسىرىن ەمەس. سوندىقتان يسلام ءاۋ باستان عىلىم مەن بىلىمگە ءمان بەردى. مۇسىلمان عۇلامالارىنىڭ ەڭبەكتەرى مەن عىلىمي جاڭالىقتارى ادامزات كوشىن العا باستاپ, ەۋروپاداعى رەنەسسانس ءداۋىرىنىڭ تۋىنا اسەر ەتتى. بۇعان يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنا قاراستى يرسيكا ۇيىمىنىڭ باس ديرەكتورى حالەت ەرەن ءوز بايانداماسىندا توقتالىپ, ويشىلدىڭ دانالىعىنان سىر تارقاتتى.

– قازىرگى ۋاقىتتا ءال-فارابي ويلا­رىنىڭ وزەكتىلىگى قايتادان ارتا تۇسۋدە. ونىڭ كوزقاراسىندا ساياسات, ءدىن جانە باقىتتىڭ ءوزارا تەرەڭ قاتىناسى كور­سەتىلگەن. بۇگىندە الەم وركەنيەتتەر تەكەتىرەسى الدىندا تۇرعاندا, يسلام مادەنيەتىمەن استاساتىن ەكسترەميستىك جانە لاڭكەستىك كوڭىل كۇي ۇدەپ كەلە جاتقان كەزدە, ۇلى فيلوسوفتىڭ مۇراسى ادامزاتتىڭ ءتۇرلى كوزقاراسىن شەشۋگە كومەك بەرە الادى. ءال-ءفارابيدىڭ مۇراسى عىلىمنىڭ ءارتۇرلى سالاسىنا قاتىستى ەڭبەكتەردەن تۇرادى. سوندىقتان دا ول – الەمدىك دەڭگەيدەگى فيلوسوف, ويشىل. ءال-فارابي دۇنيەتانىمىنىڭ قاينار كوزى وتە تەرەڭدە, – دەدى ح.ەرەن.

شىنىندا, تابيعات ادامعا بەرگەن ىستىق جۇرەكتى كەز كەلگەنگە ۇلەستىرە سالماعان. ەندەشە, سول جۇرەكتىڭ وت-قىزۋىمەن قولدان كەلگەنشە جۇرتتىڭ جانىن جىلىتا بىلگەنگە نە جەتسىن! عۇلامانىڭ ءومىرى مەن ونەرى, تالانتى مەن تانىم تەرەڭدىگى – تاۋسىلىپ بىتپەس اڭگىمە, سارقىلىپ بىتپەس قازىنا. باقساڭىز, جازۋ ونەرىنىڭ مورمەن بەكىتىلگەن بۇلجىماس قاعيداسى مەن زاڭى جوق. ءار ادام ءوز تانىمىنا قاراي قالام سىلتەپ, يكەمدى دۇنيەسىن ءيىرىپ-شيىرىپ قاعاز بەتىنە تۇسىرەدى. ونىڭ تاعدىرىنىڭ ۇزاق نە كەلتە بولۋى دا شىعارماشىلىق ادامى­نىڭ قاماۋ تەرىنىڭ قانشالىقتى اششى شىق­قاندىعىمەن بايلانىستى. بۇل تۇرعى­سىنان كەلگەندە رۋحتى ەرگە بەرەر باعا بولەك. تاۋاندى تاريح پەن كوركەم ادەبيەتتىڭ زاڭعارلارى – ءوزىنىڭ لاۆاسىن تاسقىنداتىپ جاتقان ءبىر-ءبىر جانارتاۋ. قايسىسىنىڭ شىعارماسىن جاتتاپ, تەرەڭىنە بويلاپ, سول تۇلعانى تۇگەستىم, شىڭىنا شىقتىم دەگەن كۇنى وركەنيەتتىڭ شىڭىنا شىعارىمىز حاق.

– كۇللى تۇركى دالاسىنىڭ شوكىم توپىراعىنىڭ ءوزى كيەلى, ءتۇيىر تاسى التىننان قىمبات. سول مەكەننىڭ ءار پۇشپاعى ونەرلى ورەندەرگە, دارىندى دارا دانالارعا باي. ءال-فارابي بابامىز بالا كەزىنەن سول داۋىردەگى وركەنيەت پەن مادەنيەتتىڭ ءىرى ورتالىقتارى سانالعان بۇحارا, سامارقاند, مەرۆ, باعدات, حارران, رەي, كاير, الەپپو, شام قالالارىندا بولىپ, ءبىلىمىن ۇنەمى جەتىل­دىرىپ وتىرعان. ءال-ءفارابيدىڭ عىلىمي قىزمەتى ورتاعاسىرلىق اراب-مۇسىلمان مادە­نيەتىنىڭ گۇلدەنۋ داۋىرىنە, ياعني ءبىزدىڭ ءداۋىرىمىزدىڭ X عاسىرىنداعى – مۇسىل­مان رەنەسسانسىنا سايكەس كەلەدى. راسىندا, ءبىزدىڭ ايبارلى دا ءبىلىمدى ۇلى بابا­لارىمىزدىڭ الدىندا ءبارى باسىن ءيدى. ويتكەنى ءبىز وركەنيەتتى تاراتتىق, – دەگەن تۇركيا رەسپۋبليكاسى پرەزيدەن­تىنىڭ باس كەڭەسشىسى يالچىن توپچۋ سول وركەنيەت تاراتقان ەلدەن ۇلى ويشىل­داردىڭ شىعۋى زاڭدىلىق ەكەنىن اتاپ ءوتتى. سونىمەن قاتار تارپاڭ تاريحتان كوپتەگەن مىسال كەلتىرە وتىرىپ, وي­شىلداردىڭ فيلوسوفيالىق تولعام­دارىن ىسكە اسىرۋ كەرەكتىگىن قاداپ ايتتى.

فورۋمنىڭ ەكىنشى بولىگىندە عالىم­دار ءوزارا پىكىر الماسىپ, ادامزات اقىل-ويىنىڭ الىبى ءفارابيدىڭ تراكتاتتارىنان تاعان تارتتى. ولار بابا ميراسىنىڭ بۇگىنگى ۇرپاققا شامشىراق بولعانىن ماقتانىشپەن جەتكىزدى. وسى رەتتە تۇركسوي ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى دۇيسەن قاسەيىنوۆ اتقارىلىپ جاتقان شارالارعا ءجىتى توقتالىپ ءوتتى.

«ۇزدىكسىز اققان سۋ تاستى دا جارادى» دەپ ءوزى ايتقانداي, اريستوتەلدىڭ رۋح تۋرالى شىعارماسىنىڭ ءبىر نۇسقاسىنا: «مەن بۇل كىتاپتى 100 رەت وقىدىم» دەپ جازادى. وسىدان-اق بايقاعانىمىز, ونىڭ ەكىنشى ۇستاز اتانۋى تەگىن بولماسا كەرەك. ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىندا اتاپ وتكەندەي, شىن مانىندە اتاقتى فيلوسوف, وركەنيەت دەڭگەيىندەگى ويشىل ءال-فارابي – ۇلى دالادان شىعىپ, الەمدىك وركەنيەتكە ۇلەس قوسقان بەلگىلى تۇلعالاردىڭ ءبىرى. سوندىقتان بۇگىنگى جيىننىڭ ماڭىزى دا ەرەكشە. حالىقارالىق تۇركسوي ۇيىمى عۇلامانىڭ مادەنيەت جانە وركە­نيەت تۋرالى ويلارىن الەمگە بۇگىنگى كۇننىڭ زاماناۋي اقپاراتتارى ارقىلى تارا­تۋعا ۇمتىلىپ جۇرگەن ەلىمىزدىڭ ماڭ­داي­الدى وقۋ ورداسى ءال-فارابي اتىن­دا­عى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىمەن بىرلە­سىپ, مۇ­راسىن ناسيحاتتاۋدامىز. جاقىن­دا عا­لىمنىڭ مۋزىكا تۋرالى ۇلكەن كى­تا­بىن باسپاعا جىبەردىك», دەدى د.قاسەيىنوۆ.

ودان كەيىن قازاق ەلىنە ەتەنە تانىس فرانتسۋز پروفەسسورى البەرت فيشلەر «XV عاسىرداعى باتىس ازيانى تانىپ-بىلگىڭ كەلسە» دەپ اتالاتىن كولەمدى بايانداما وقىدى.

– XII-XIV عاسىرلاردا ەكى موناح شىعىسقا ساپار شەگەدى. سوندا ولار كوپتەگەن مادەني جادىگەرمەن تانىسا­دى. سول ساياحاتشىلاردىڭ ەڭبەگى عالىم­دارعا جولباستاۋ بولعان. باتىس ازيانى كورگەن عالىمداردىڭ ءبىرى: «مەن باسقا ءبىر الەم كەڭىستىگىندە جۇرگەن سياقتىمىن», دەپ ايتقان ەكەن, – دەدى ا.فيشلەر.

ونىڭ ايتۋىنشا, وتكەنگە كوز جۇگىرت­سەك, كۇللى تۇركىنىڭ ات تۇياعى جارتى الەمگە ءىز تاستاعان ەكەن. ايبارلى بابالار ۇلان-عايىر جەردى سول اسقان قۋاتىنىڭ, رۋح-جىگەرىنىڭ ارقاسىندا جورتۋىلدا ءجۇرىپ بىزگە اماناتتاپتى. الايدا قازىرگى تاڭدا كوپتەگەن جاستىڭ بويىنان ۇلتتىق رۋح بايقالمايتىنى وكىنىشتى. وسىناۋ دۇنيەنىڭ استارىنا ءمان بەرگەن پروفەسسور مۇنىڭ سەبەبى تال بەسىكتەن بەرىلگەن تاربيەنىڭ بوساپ بارا جاتقاندىعىندا ەكەنىن اتاۋسىز قالدىرمادى.

الەمنىڭ 30-عا جۋىق مەملەكەتىنەن عالىمدار قاتىسقان كونفەرەنتسيا ءارى قاراي 2 سەكتسيا بويىنشا جالعاستى. العاشقى سەكتسيانى يراننىڭ يۋنەسكو جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسياسىنىڭ باس حاتشىسى حودجاتوللا ايۋبي جۇرگىزسە, ەكىنشى سەكتسياعا ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى عالىم­حايىر مۇتانوۆ جەتەكشىلىك ەتتى.

وسى رەتتە ايتا كەتەيىك, بيىل ەلىمىز­دىڭ تۇركىستان وبلىسىنداعى ءال-فارا­بي مۇراسىن جاڭعىرتۋ جانە وتىرار قالا­شىعىن ءىرى تۋريستىك كلاستەر رەتىندە قالپىنا كەلتىرۋ بويىنشا بىرقا­تار ءىس-شارالار كەشەنى وتكىزىلدى. ىزگى قوعام تۋرالى ءال-ءفارابيدىڭ يدەياسىن كرەا­تيۆتى تۇردە ناسيحاتتاۋعا باعىتتالعان جاستار باستامالارى قولداۋ تاپتى. اتالعان جوبالار ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاۋىمەن, ەل پرەزي­دەنتتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تىكە­لەي قولداۋىمەن جۇزەگە استى.

سونداي-اق ءال-فارابي شىعارما­شى­لىعىن پانارالىق زەرتتەۋ جانداندىرىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە الەمدىك فيلو­سوفيا مەن عىلىم كونتەكسىندە ءال-ءفارابيدىڭ الەۋمەتتىك-فيلوسوفيالىق كوزقاراسىنىڭ باستى يدەيالارى مەن پرينتسيپتەرىنىڭ قازىرگى مازمۇنىن انىق­تاۋ بويىنشا جۇمىس جالعاسۋدا.

حوش, قورىتا ايتقاندا, الەمگە اقىل مەن پاراساتتىڭ شۋاعىن شاشقان جان­نىڭ بولمىسىنداعى سيقىرلى كۇشتى اڭ­داۋ كەز كەلگەن جانعا اسا اۋىر سوقپاسى انىق. ونى تانۋ – يگەرىلمەس عالىمنىڭ بار قاسيەتىن ءبىلۋ. ال شىنايى ۇعىنۋ ءۇشىن مىڭداعان عاسىردان بۇگىنگە قاسيەت­تى ءسوز ارقىلى جەتكەن شەجىرەنى, تاريح­تى پاراقتاپ, ۇلت رۋحانياتىنىڭ اسىل قازىنالارىنان سى­رالعى بولساڭ جەتكى­لىكتى. تورتكۇل دۇنيە­نىڭ ءتورت بۇرى­شىن بىرىكتىرگەن ەلور­داداعى ونلاين شارادان وسىنى اڭعاردىق.

بابا مۇراسىن دارىپتەۋ – بولاشاققا سەرت.

ميراس اسان,

مۇحتار كۇمىسبەك,

«Egemen Qazaqstan»