جاڭارعان, جارقىراعان پەتروپاۆل جيناقى دامۋدى قالاپ وتىر

تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى بارىنەن ماڭىزدى

قىزىلجار قالاسىنىڭ قوناقتار ەڭ كوپ كىرەتىن قاقپاسى – وڭتۇستىك-شىعىس اۋدانىندا. ەلىمىزدىڭ جۇرەگى نۇر-سۇلتاننان, الماتى­داي بايراقتى باس قالادان, جالپى بار­لىق بايتاق قازاقستاننان اۆتوكولىكپەن كەلە­تىن­دەردىڭ ءبارى الدىمەن وسى قاقپانى اشا­دى. وسىنداعى ەڭ ۇلكەن كوشە قالانى قاق جارىپ, سولتۇستىك-باتىس قاقپاعا ءبىر-اق جەت­كىزەدى. ول كەڭەس وداعى جىلدارىندا رەۆو­ليۋ­تسيونەر كيروۆتىڭ اتىمەن اتالاتىن جانە جارتىسى جامبىل اتىمەن جال­عا­ساتىن. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا كوشە تۇتاسىمەن جىر الىبىنىڭ اتىنا بەرىلدى.

2019 جىلدىڭ قارا كۇزىندە وسى قاقپاعا قوجابەرگەن جىراۋدىڭ الىپ ەسكەرتكىشى ورنادى. بۇرىن پەتروپاۆلدا قازاقى كورىنىس جوق ەكەن دەگەندەرگە بابامىزدىڭ اسقاقتاعان بەينەسى جاۋاپ بەرىپ, «بارمىز مىنە, جوعارى شىق!» دەگەندەي بولىپ شىعىسقا قاراپ جول سىلتەپ تۇر.

جىراۋدىڭ ەسكەرتكىشىن اينالعان جولمەن قالانىڭ باس كوشەسى – جامبىل داڭعىلىنا شىققاندار بۇرىن مىجىراي­عان ەسكى ۇيلەرگە تاپ بولاتىن. 4-5-قاباتتى «حرۋششەۆكالار» قانداي سۇرەڭسىز بولسا, ودان بەرگى ءبىر قاباتتى ەسكى تامدار دا قالانىڭ سۇرقىن قاشىرىپ تۇراتىن. ولار­دى سىيلى قوناقتار كەلەردە سىرلاتىپ, دۋالدارىن بيۋدجەت ەسەبىنەن نەمەسە جەر­­­گىلىكتى كاسىپكەرلەردىڭ قالتاسىنان جون­دەتىپ قويعانىمەن ەسكى ۇيلەر كوپ بولسا ءبىر جىلدان سوڭ «كون قاتسا قالىبىنا بارا­دى» دەگەندەي تاز قالپىنا قايتا تۇسەتىن.

ارينە, قالانىڭ تاريحي كورىنىسىن, ەجەل­گى قالپىن ساقتاۋ كەرەك. ول مۇندا دا ۇمى­تىل­عان جوق. تاريحي قۇندىلىعى بار ۇيلەر مەن عيماراتتار جوندەلىپ, ارلەنىپ جاتىر. كەي­بىرى ءتىپتى بۇرىنعى قالپىنان دا اسىپ, جايناپ كەتكەن. بىراق اعاش بورە­نە­لەردەن نەمەسە ساماننان قالانعان الاسا ۇيلەردى ساقتاۋ وڭاي ەمەس. ويتكەنى 90-100 جىل بويى تۇرعان بۇل ۇيلەردىڭ قۇرى­لىس ماتەريالدارى ابدەن شىرىگەن. ىرگەتاسى بەرىك بولماعاندىقتان جارتىلاي جەرگە كىرىپ كەتكەندەرى دە بار. مۇنداي ۇيلەردى قالاي ساقتايسىڭ؟ سوندىقتان ولاردى ءسۇرىپ, ورنىنا وسى زامانعى كوپقا­بات­تى جاي­ناعان ۇيلەر تۇرعىزۋ قالا باسشىلىعى­نىڭ العا قويعان ماقساتى بولىپ وتىر.

قالا اكىمى بولات جۇمابەكوۆتىڭ ايتۋى­نا قاراعاندا, رەنوۆاتسيا باعدارلاماسىن وزگەرتۋگە وبلىس اكىمى قۇمار اقساقالوۆ­تىڭ ءوزى باسشىلىق جاساعان. «قالانىڭ ىشىن­دەگى ەسكى, قۇلاعالى تۇرعان ۇيلەردى بۇزۋ ارقىلى ءبىز ينفراقۇرىلىمى جاقسى جەر ۋچاس­كەلەرىن بوساتامىز. سونىڭ ناتي­جە­سىندە قالا قۇرىلىسىنا بيۋدجەتتىك قارا­جات قانا ەمەس, جەكەمەنشىك كاپيتال دا قۇ­يى­لادى. ويتكەنى جەكەمەنشىك يەلەرى ينفرا­قۇ­رىلىمى جوق جەرگە قۇرىلىس سالۋعا ىقتياتتى ەمەس, ولار ناق وسىنداي جەر­لەردى قالايدى. جول, سۋ, جارىق, جىلۋ تارتۋ سياقتى قوسالقى شىعىنداردى ەشقان­­داي ينۆەستور قالامايدى. قازىردىڭ وزىندە ون شاقتى كومپانيا وسىنداي, ەسكى ۇيلەر­دەن بوساعان جەرلەرگە قۇرىلىس تۇر­عىزۋعا نيەت ءبىلدىرىپ وتىر. ءسويتىپ ءبىز قا­لا­نىڭ اۋماعىن داليتىپ جىبەرمەي, ىشكى جەر ەسەبىنەن بيىككە ءوسىرۋدى ماقسات ەتىپ وتىرمىز. ال تۇرعىن-ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكىسىندە قاراجات جيناپ جۇرگەن تۇرعىندار جەكەمەنشىك كومپانيا­لار سالعان ۇيلەردى جەدەل ساتىپ الۋدا», دەيدى بولات سەرىك ۇلى.

رەنوۆاتسيا باعدارلاماسىمەن 2020 جىل­­دىڭ سوڭىنا دەيىن 350 وتباسى قۇلا­عالى تۇر­عان ەسكى ۇيلەردەن كوپقاباتتى جاي­­لى پا­تەر­لەرگە كوشىرىلەدى. قۇرىلىس بۇ­­گىن­گى قارقىنىنان تايماي, توقتاماي جۇر­گى­زىل­سە, ءتىپتى 500 وتباسى دا جاڭا ۇيلەر­گە ك­و­­شىپ قالۋى مۇمكىن. وسى باعدارلا­­ماعا ساي­كەس تۇتاس تۇرعىن ءۇي ورامدارى جاڭارتىل­ماق.

ەگەر 2017-2019 جىلدارى 724 ەسكى ءۇي بۇزىلعان بولسا, تەك 2020 جىلى عانا وسىن­داي 283 قونىستى ءسۇرۋ جوسپارلانعان. بار­لىق سۇرىلگەن ءۇي يەلەرىنىڭ 90 پايىزى جاڭا, جايلى ۇيلەرگە كوشىرىلدى. ارينە, ەسكى ۇيلەرىن ارداقتاپ, شەكتەن تىس جوعارى باعانى تالاپ ەتىپ, سوتتاسىپ وتىرىپ الاتىندار دا جوق ەمەس. قالا بيلىگى وسىلايشا كەيدە قۇرىلىس قارقىنىن تومەندەتىپ الادى. ويتكەنى سوت پروتسەستەرى ۇزاققا سوزىلىپ كەتىپ, قۇرىلىس الاڭى بوساماي جاتادى. سونىڭ وزىندە 2017-2019 جىلدارى جاڭادان 39 كوپقاباتتى تۇرعىن ءۇي تۇرعىزىلعان. تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك باعدارلاماعا سايكەس وسى كەزەڭدە 2726 ادام قونىس تو­يىن تويلادى. ونىڭ ىشىندە 974 وتباسى يپوتەكا, 686-سى جالعا الۋ, 142-ءسى «7-20-25» باعدارلاماسى بويىنشا ۇيلەر الدى.

2016-2019 جىلدارى پايدالانۋعا بەرىلگەن 39 كوپقاباتتى ءۇيدىڭ اۋماعى 529,8 مىڭ شارشى مەتر بولسا, سونىڭ ىشىندە 2016 جىلى – 99 شارشى مەتر, 2017 جىلى – 135,6 شارشى مەتر, 2018 جىلى – 141,6 شارشى مەتر, 2019 جىلى 153,6 مىڭ شارشى مەتر سالىندى. كورىپ وتىرعانىمىزداي, تۇرعىن ءۇي سالۋ قارقىنى جىل سايىن ءوسىپ كەلەدى. اتالعان كەزەڭدە بەرىلگەن بارلىق پاتەر سانى – 4197.

بىراق ءبىر قىزىعى, تۇرعىن ءۇي الۋ كەزەگىنە تۇرعان الەۋمەتتىك ءالسىز توپتار وكىلدەرى دە ازايار ەمەس. ماسەلەن, 2016 جىلى ولار 4345 بولسا, 2017 جىلى – 4922, 2018 جىلى – 5530, 2019 جىلى – 5515 بولعان. ال كوپبالالى انالار 2016 جىلى 181 بولسا, 2017 جىلى – 220, 2018 جىلى – 273, 2019 جىلى 196-عا جەتكەن. وسىنىڭ ءوزى قالاداعى حالىق سانىنىڭ ءوسىپ جاتقانىن كورسەتىپ تۇر.

بۇگىنگى تاڭدا تۇرعىن ءۇي الۋ بويىنشا اكىمدىكتىڭ ەسەبىندە 5771 الەۋمەتتىك ءالسىز توپ وكىلدەرى, 272 كوپبالالى انا, 1733 جەتىم بالا, 64 سوعىس قيمىلدارىنا قاتىسقاندار تۇر.

قازىر قالادا 118 قۇلاعالى تۇرعان جانە 19 اپاتتى ءۇي بار. ال جالپى ايتقاندا بۇرىننان كەلە جاتقان ءبىر قاباتتى 14,5 مىڭ جەكەمەنشىك ءۇيدىڭ 12 مىڭعا جۋىعى.

سونىمەن بىرگە پەتروپاۆلدا بۇرىننان بار كوپقاباتتى ۇيلەردەگى پاتەرلەردىڭ باعاسى جوعارى. مۇنىڭ سەبەبى جاڭا ۇيلەردىڭ جەتىسپەيتىندىگىنەن بولىپ وتىر. قالاي دەسەك تە پەتروپاۆلداعى تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى بۇرىنعى كەزبەن سالىستىرعاندا كوش ىلگەرى. ونىڭ باستى كورىنىسى – جامبىل كوشەسىنىڭ بويىنداعى ەسكى ۇيلەردىڭ تەگىس ءسۇرىلىپ, ورىنىنا كەڭ, جارىق, بيىك ۇيلەردىڭ سالىنعانى. بۇل شاعىن اۋدان قازىر «جاس وركەن» دەگەن جاڭا, ادەمى اتاۋ العان. وسى شاعىن اۋداندا 900 ورىندىق قازاق مەكتەبىنىڭ عيماراتى اشىلدى. وعان قالانىڭ ورتاسىنداعى وقۋشىلارىنىڭ سانى بەلگىلەنگەن نورمادان ەكى-ءۇش ەسە اسىپ, قىسىلىپ-قىمتىرىلىپ وتىرعان قوجابەرگەن جىراۋ اتىنداعى مەكتەپ كوشىپ كىردى. س.مۇقانوۆ اتىنداعى قازاق تەاترىنىڭ دا سالىنىپ جاتقان جاڭا عيماراتى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن اشىلماق. بۇرىن قالا تۇرعىندارى بۇل اۋماقتى «دسر» (دوروجنو-سترويتەلنىي رايون) دەگەن قالىڭ جۇرتقا بەلگىسىز اتاۋمەن اتايتىن. ول قالانىڭ ءبىر ارتتا قال­عان, دامىماعان اۋدانى سانالاتىن. بۇل جاق­قا سالدىرلاعان ەسكى, قىستا سۋىق, جازدا ىستىق تروللەيبۋستار عانا ءجۇرىپ, قالا­لىق­تارعا قولايلى بولمايتىن. جەرى قۇر­عاق بول­عانىمەن تۇرعىندار بۇل جاقتا تۇرۋعا ىقىلاستى ەمەس ەدى. ەندى بۇل اۋدان قالا­نىڭ ءساندى, سايالى اۋدانى بولىپتى. حالىق وسى جاقتان ءۇي الۋعا قۇشتار بولىپ, ەلەڭدەپ وتىرادى.

رەنوۆاتسيا باعدارلاماسى بويىنشا جاڭعىرتىلۋعا ءتيىستى شاعىن اۋدانداردىڭ ءبىرى – «كوپاي». كوزى قاراقتى وقىرمان جازۋشى ءسابيت مۇقانوۆ ء«ومىر مەكتە­بىن­دە» سي­پاتتايتىن نە ءنومىرى جوق, نە كوشەسى جوق, «بىت­قىل-بىتقىل ۇيلەرى جى­پىر­لاعان» اۋدان وسى بولاتىن. ءدال سول كۇيىندە ول وسى كەز­­گە دەيىن كەلدى. مۇن­داعى كوشەلەرگە اۆ­تو­­­بۋس­­تار دا كىرە الماي­دى. جول دا جوق, اي­تەۋىر قۇ­­ج­ىناعان تۇرعىندار عانا بولاتىن.

كەڭەس وداعى جىلدارىندا دا, تاۋەلسىز­دىك كەزىندە دە قالانىڭ ورتالىعىن­دا ورنا­لاسقان وسى اۋداندى سۇرۋگە ەشكىمنىڭ باتىلى بارماعان. ويتكەنى مۇنداعى ۇيلەرگە ەجەلدەن بىرنەشە وتباسىدان تىركەلىپ العان. كەڭەس جىلدارىندا تىركەلگەن ادامدار سانىنا قاراي جاڭا ءۇي بەرىلەتىن بولعاندىقتان شامادان تىس, تىم كوپ ادامعا ساپالى قونىس بەرۋدى سول كەزدەگى بيلىك قالاماعان. تاۋەلسىزدىك كەزىندە دە اكىمدەر قالانىڭ بۇل «بىتقىلىنا» ءتىسى باتىپ, قول سۇعا قويمادى. ەندى وبلىس اكىم­­دىگى وسى اۋداننىڭ جىپىرلاعان ەسكى ۇي­لەرىن ءسۇرىپ, ورنىنا 21 كوپقاباتتى ۇيلەر­دەن تۇراتىن كەشەن تۇرعىزۋدى جوس­پارلاپ وتىر.

جالپى, 2020 جىلدىڭ بيۋدجەتىندە پەتروپاۆل قالاسى بويىنشا تۇرعىن ۇيلەر سالۋعا 18,5 ملرد تەڭگە قاراستىرىل­عان. 2021-2025 جىلدارعا پەتروپاۆل قالاسى­نىڭ اكىمدىگى 174,4 مىڭ شارشى مەتر تۇر­عىن ءۇيدى پايدالانۋعا بەرۋدى جوسپارلاۋ­دا. بۇل جىل سايىن 2500-3000 پاتەر بەرى­لەدى دەگەن ءسوز. ءسويتىپ, 5 جىلدا 22 مىڭ ادام قونىس تويىن تويلايتىن بولادى. وسىنداي مۇرات-ماقساتى جوعارى جوسپار­دى پەت­روپاۆل قالاسىنىڭ بيلىگى تاۋەل­سىز­دىك جىل­دارىندا الدىنا ەشقاشان قويماعان ەدى.

قالالىق ءماسليحاتتىڭ كەزەكتى سەسسيا­سىندا ەسكى اينالمالاردىڭ ءبارىن جاڭ­عىرتۋدى ماقسات ەتكەن «جاڭا قالا» اتتى باعدارلاما قابىلداندى. ول جوعارى­دا اتالعان ماقساتتاردى ىسكە اسىرۋدى كوز­دەگەن. سونىڭ ىشىندە قالا ىشىندەگى بار­لىق ەسكى ۇيلەردى ءسۇرىپ, اينالمالاردى تەگىس جاڭعىرتۋ, ولاردىڭ تۇرعىندارىن تەگىس جاڭا ۇيلەرگە قونىستاندىرۋ مىندەتى بار. ءسويتىپ, ەسكى قىزىلجار تولىقتاي جار­قى­را­عان جاڭا قالاعا اينالماق. وعان قول جەت­كىزۋدىڭ جولىندا ءبىرتۇتاس تۇرعىن ءۇي سايا­ساتىن ىسكە اسىرۋ, تۇرعىن ءۇي قورىن رەنو­ۆا­تسيالاۋ سياقتى مىندەتتەر قولعا الىنعان.

باسقا قۇرىلىستار دا باستان اسادى

كوپقاباتتى ۇيلەردى كۇردەلى جوندەۋ­دەن وتكىزۋ دە – قۇرىلىس جۇمىستارى­نىڭ ءبىر سالاسى. ول «2020 جىلعا دەيىنگى ايماقتاردى دامىتۋ» باعدارلاماسى نەگىزىندە ىسكە اسىرىلۋدا. 2016-2019 جىلدارى 165 ۇيگە كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلگەن. ال بيىل كەزەكتە 46 ءۇي تۇر. يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگىنىڭ قۇرىلىس كوميتەتىنە 2021-2023 جىلدارعا 2,6 ملرد تەڭگەنىڭ بيۋدجەتتىك سۇرانىمى جىبەرىلگەن. ول 38 ءۇيدىڭ توبەسىن جوندەۋگە, 8 ءۇيدىڭ 20 ءليفتىن جاڭارتۋعا جەتەدى.

بالالاردىڭ ويىن الاڭى دا قالا بيلى­گىنىڭ ءبىر بۇيىرىندە جۇرەدى. قازىر شا­ھاردا 586 اۋلا بولسا, سونىڭ 341-دە بالا­لار­دىڭ ويىن الاڭدارى تۇرعىزىلعان. بۇل – بارلىق الاڭنىڭ 58 پايىزى دەگەن ءسوز. 2019 جىلعا دەيىن سونىڭ 283-ءى تۇر­عى­زىلعان ەدى, ال بيىل تاعى دا 57 الاڭ ىسكە قوسىلدى. جاس تۇرعىندارعا ءوز اۋ­لا­لارى­نىڭ كوز تارتارلىق ادەمى بول­عانى كەرەك. سوندا ەلىنە, جەرىنە دەگەن سۇيىس­پەنشىلىك ويانارى حاق. «الدىمىزداعى ءۇش جىلدا 245 اۋلانىڭ ىشىندە بالالار الاڭ­دارى تۇرعى­زىلسا, ءبىز بۇل ماسەلەنى تۇپكى­لىكتى شەشەر ەدىك», دەيدى قالا باسشىسى ب.جۇمابەكوۆ.

سوڭعى جىلدارى پەتروپاۆلدىڭ سپورت­تىق جەتىستىكتەرى رەسپۋبليكا كولەمى عانا ەمەس, دۇنيەجۇزىلىك ارەنادا كورىنىپ ءجۇر. سونىڭ ىشىندە وليمپيادا چەمپيونى الەكساندر ۆينوكۋروۆ قىزىلجاردا ۆەلو­سيپەدشىلەر مەكتەبىنىڭ دامۋىنا دا ۇلەسىن قوسىپ كەلەدى. قازىر ونىڭ اتىندا ۆەلوسيپەدشىلەردىڭ سپورت سارايى دا بار. سونىمەن قاتار 2016-2019 جىلدارى 35 شاعىن فۋتبول الاڭى, 31 ترەناجەرلىق كەشەن, كوشەدە گيمناستيكامەن اينالىسۋعا ارنالعان «Street workout» الاڭدارىنىڭ تورتەۋى سالىنعان. بۇلار كەمىندە 5 مىڭداي ادامدى قامتيدى. سونىڭ ناتيجەسىندە 2019 جىلى فۋتبولدان بالالاردىڭ 22 كومانداسى قۇرىلعان.

2020 جىلى بالالاردىڭ سپورتتىق ينفراقۇرىلىمدارىن دامىتۋ جالعاسىن تاپتى. «قاراساي» ستاديونىنىڭ ماڭىندا دالاداعى ترەناجەرلەر, باسكەتبول جانە ۆولەيبول الاڭدارى تۇرعىزىلدى. «دينامو» ستا­ديونى دا جاڭعىرتىلۋدا. مۇندا دا Street Workout, روللەردروم, باسكەتبول, ۆولەي­بول جانە تەننيس الاڭدارى سالىنۋدا.

ال الداعى ءۇش جىلدا قالانىڭ 30 اۋلا­سىندا سپورتتىق ترەناجەرلەر ورناتۋ كوزدەلگەن. 2021-2025 جىلدارعا ارنالعان باعدارلامادا ونىڭ سانىن ەكى ەسەگە جۋىق كوبەيتۋ جوسپارلانىپ وتىر. ءسويتىپ بالالار مەن جاسوسپىرىمدەردىڭ عانا ەمەس, بارلىق تۇرعىننىڭ دەنە شىنىقتىرۋى مەن ساۋىعۋىنا جاقسى جاعداي جاسالادى.

قالا تۇرعىندارىنىڭ دەمالىس ورىن­دارىنىڭ سانىن كوبەيتۋ دە كۇن تارتىبىنەن تۇسپەيدى. بۇل قالا ءسانىن دە ارتتىرىپ, ادامداردىڭ ەستەتيكالىق تالعامدارىن وياتۋعا ىقپال ەتەدى. قازىر قىزىلجار كوشە­لەرىمەن جاياۋ كەلە جاتقان ادام كوپتەگەن ادەمى سكۆەرگە وتىرا كەتۋگە مۇمكىندىگى بار. ونى دەكوراتيۆتى ويۋ-ورنەكتەرمەن ارلەندىرىپ قويعانى كوزدىڭ جاۋىن الادى. 2016-2019 جىلدار ارالىعىندا ءبىر عانا جالەل قيزاتوۆ كوشەسىنىڭ بويىندا وسىنداي التى سكۆەر ورناتىلعان. جامبىل كوشەسىنىڭ بويىنان دا وسىندايدىڭ بىرنەشەۋى ۇيىمداستىرىلعان. ال م.جۇ­ماباەۆ پەن ك.سۇتىشەۆ كوشەلەرىنىڭ قيى­لىسىنداعى «انا مەن بالا» سكۆەرى كور­كەمدىك شەشىمىنىڭ جوعارىلىعىمەن ءتانتى ەتەدى. 20-شى شاعىن اۋداندا جاڭادان اشىلعان مەشىتتىڭ ماڭىنداعى سۋبۇرقاعى بار «قىزىلجار» كەشەنى دە تۇرعىنداردىڭ كوزىن تارتادى. جالپى, وسى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن قالا اۋماعىندا تاعى دا 5 سكۆەر ىسكە قوسىلماق. ونىڭ راحاتىن ماڭىندا قونىستانعان 15 مىڭنان اسا ادامنان باسقا جۇرگىنشىلەر مەن جولاۋشىلار دا كورۋدە. ولاردىڭ قاتارىنا «بەرەكە» شاعىن اۋدانىنداعى, ە.برۋسيلوۆسكي مەن «كازاحستانسكايا پراۆدا» كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىنداعى, قازاق تەاترى مەن ۆوكزال الاڭىنداعى سكۆەرلەر جاتادى.

قالانىڭ ءسانىن كەلتىرەتىن قۇرىلىستار عانا ەمەس, جولداردىڭ دا ءتيىستى تالاپقا ساي بولۋى عوي. 2019 جىلعا دەيىنگى ءتورت جىلدا قىزىلجاردىڭ 56 كوشەسىنىڭ بويىنداعى 71,8 شاقىرىمدىق ىشكى جولدارى جون­دەلگەن. بيىل بۇل جۇمىستار ءبىرشاما سايا­بىرلاپ, سەماشكو, التىنسارين كوشە­لەرىنىڭ بويىنداعى 1,9 شاقىرىم جولمەن شەكتەلگەن. ويتكەنى قالانىڭ ورتالىق كوشەلەرىندەگى جولداردىڭ نەگىزگى بولىگى قالىپقا كەلتىرىلگەن. ال كەلەسى جىلى كرە­پو­ستنوي كوشەسىنىڭ بويىنداعى ۇزىندىعى 0,9 شاقىرىم جولدى جوندەۋ كوزدەلگەن.

اۋلالاردىڭ اسفالتتالۋى دا قالا بيلىگىنىڭ نازارىنان قاعىس قالمايدى. جىل سوڭىنا دەيىن قالانىڭ بارلىق 586 اۋلاسىنىڭ 459-دا تاس جولدار جوندەلىپ بىتەدى. بۇل 78 پايىز دەگەن ءسوز. بيىل سونىڭ ىشىندە 98 اۋلانىڭ جولى جوندەلگەن. قالا باسشىسى 2022 جىلدىڭ سوڭىندا قىزىلجاردىڭ بارلىق اۋلاسىن اسفالتتاپ بولامىز دەپ وتىر.

قالا كوشەلەرىنىڭ تۇنگى مەزگىلدە جارىق بولۋى ادامداردىڭ ءجۇرىپ-تۇرۋىنا ىڭعايلى ءارى قاۋىپسىزدىك ءۇشىن كەرەك. جارقىراپ تۇرعان جەرلەردە ءتۇرلى قىلمىس جاساۋعا سۋىق قولدىلار مەن بۇزاقىلار دا يمەنىپ جۇرەدى. 2016-2019 جىلداردا قىزىلجاردىڭ 15 كوشەسىنە بۇرىنعى لامپىلار اۋىستىرىلىپ, ەنەرگيا ۇنەمدەيتىن 3505 ديودتى شامدار ىلىنگەن ەدى. بۇل قالا بيۋدجەتىنە 11 ملن تەڭگەنى ۇنەمدەۋگە مۇمكىندىك تۋدىرعان. ال بيىلدىڭ وزىندە عانا قالانىڭ 16 كوشەسىنىڭ شامدارى ەنەرگيا ۇنەمدەگىش ءارى جارىعى مول شامدارعا اۋىستىرىلدى. بۇل شامداردىڭ ءبىر ارتىق­شى­لىعى سول, ءتۇن تۇنەگى تۇنەرگەن سايىن جارىعى وزدىگىنەن مولايا بەرەدى. ال قاراڭ­عىلىق تىم قويۋلانباعان ىمىرت پەن تاڭعى مەزگىلدە جارىقتى ازايتادى. بيىل وسىنداي 2846 شام بۇرىنعىنىڭ ورنىنا ورناتىلدى. ونىڭ 896-سى قالا بيۋدجەتىنىڭ ەسەبىنەن الىنسا, قالعانى ەۋروپالىق قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكىنىڭ بولگەن قاراجاتى ەسەبىنەن الىنعان. ءسويتىپ, قازىر قالانىڭ 100 مىڭنان ارتىق تۇرعىنى تۇنگى جارقىراعان جارىققا قول جەتكىزىپ وتىر.

قالا ىشىندەگى جولاۋشىلار تاسىمالى وسى كۇنگە دەيىن قىزىلجاردىڭ كۇردەلى ماسەلەلەرىنىڭ ءبىرى بولاتىن. رەسەيدىڭ 23 ورىندىق ەسكى اۆتوبۋستارى قالا تۇرعىندارىن تاسىمالداۋعا قولايسىز. ەسىك­­تەگى تىك باسپالداقتارىنان كىرىپ-شىعۋ­دىڭ ءوزى ءبىر كۇش. تالاي ادام ءسۇرىنىپ جىعى­لىپ, جاراقاتتانىپ جاتقانىن دا ەستي­تىن­­بىز. قالا باسشىلارى دا وسى تاراپتا تۇر­­عىن­­داردان ۇنەمى ارىز-شاعىم ەستىپ جاتادى.

قازىر وبلىس اكىمىنىڭ تاپسىرماسىمەن قالا مارشرۋتتارىنىڭ جۇيەسى تەكسەرىلگەن. كۇنىنە تۇرعىنداردى تاسىمالداۋعا 220-230 اۆتوبۋس مارشرۋتقا شىعادى ەكەن. ەندى قازاقستاننىڭ دامۋ بانكىنەن 7 پا­يىزدىق وسىممەن عانا الىنعان ليزينگ ارقىلى قىزىلجارعا 100 اۆتوبۋس الىنادى. بۇل – 23 ورىندىق سالدىراعان كولىك ەمەس, ۇزىندىعى 9 مەترگە دەيىن جەتەتىن 50-60 كىسىلىك ۇلكەن اۆتوبۋستار. قالا كوشە­لەرىنە وسىنشا اۆتوبۋس سامساپ ەنگەندە قى­زىل­جار ودان ءارى جايناي تۇسەرى ءسوزسىز.

سونىمەن قاتار قالا بيلىگى قازىر الماتى­نىڭ «كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى» جشس-مەن كەلىسىمشارتقا وتىرىپ, باعىتتاردى وڭتايلاندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدە. ال «تسيفرلى قازاقستان» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنا سايكەس «ALEMPAY» جشس كومەگىمەن ەلەكتروندى بيلەت ساتۋ جۇيەسى دە ەنگىزىلمەك. بۇل تاسىمال­داۋشىلار جۇمىسىنىڭ مولدىرلىگىن قام­­تاماسىز ەتىپ, ولاردىڭ تابىسىن جاسى­رىپ, سالىقتان جالتارۋىنا جول بەر­مەيدى. سونىمەن قاتار ءتيىستى تاسىمال جەڭىل­دىكتەرىن (قارت ادامدار, وقۋشىلار مەن ستۋدەنتتەر) ىسكە اسىرۋعا دا قولايلى. جىل سوڭىنا دەيىن وسى جۇيە پەتروپاۆلدا ەن­گىزىلەدى. بۇگىنگى تاڭدا «ALEMPAY» جشس وسى ۆاليداتورلاردى قويۋ جونىندە ءۇش تاسىمالداۋشىمەن كەلىسىمشارتقا وتىرىپ ۇلگەردى. ال قولما-قول اقشاسىز ەسەپتەسۋ «كcell» ۇيالى بايلانىس وپەراتورى ارقىلى ىسكە اسىرىلادى.

قىزىلجاردا بىلتىردان بەرى «Qyzyljar» ارنايى ەكونوميكالىق ايماعى اشىل­عانىن رەسپۋبليكا تۇرعىندارى جاقسى بىلەدى. وسىندا 4 ايماق قازىر قول­دانۋ­شىلارعا بەرىلگەن. سونىڭ ىشىندە پاركوۆايا كوشەسىندەگى اۋماعى 15 گا بولاتىن ايماق ەلەكتر ترانسفورماتورلارىن شىعاراتىن پەتروپاۆلدىڭ زاۋىتىنا; «بەرەكە» شاعىن اۋدانىنداعى 7,3 گا ايماق گەرمانيالىق اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكالارىن شىعا­راتىن «CLAAS» كومپانياسىنا; 160 گا تەڭ 3-ءشى ايماق «تەتس-2»; 15 گا تەڭ 4-ءشى ايماق كوپبەيىندى اۋرۋحانا قۇرىلىسىن باستاعان تۇرىك كومپانياسىنا بەرىلگەن. «Qyzyljar» ەەا-نىڭ جالپى كولەمى – 197,3 گا.

سونىمەن بىرگە جەرگىلىكتى بيلىك ايماق­قا ينۆەستيتسيانى مولىراق تارتۋ ماق­ساتىمەن كەيبىر وتاندىق جانە شەتەلدىك كومپانيالارعا جەڭىلدىكپەن جەر بولگەن. سونىڭ ىشىندە ۆاگون شىعاراتىن «COOL INFINITY» جشس, فانەر شىعاراتىن «سەۆەرنىي فانەرنىي زاۆود» جشس, تاۋىق وسىرەتىن «پەتروپاۆلوۆسكي برويلەرنىي كومبينات» جشس بار. بۇلار جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشىپ, سالىقتى ارتتىرىپ, ايماقتىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنا ۇلەس قوسادى دەگەن ءۇمىت بار.

جەكەمەنشىك ءۇي سالۋشىلارعا دا جەر تەلىمدەرى بەرىلگەن. بارلىعى 756 تۇرعىنعا وسىنداي ۋچاستوكتار بولىنگەن, سونىڭ 493-ءى – «سولنەچنىي – 2» شاعىن اۋدانىندا.

قىزىلجاردىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى – مۇندا تەمىردەن سالىنعان گاراج كوپ. وندايلار قالانىڭ ورتاسىنداعى ۇيلەردىڭ اۋلاسىندا دا, ءتىپتى ماگيسترالدى كوشەلەردىڭ بويىندا دا جەتەرلىك. قازىر سونىڭ اراسىنان 1356 رۇقساتسىز سالىنعان گاراجدى بۇزۋ جوسپارلانىپ وتىر. قازىردىڭ وزىندە 181 گاراج بۇزىلعان. ودان بوساعان جەر اۋماقتارىن دا ءتيىمدى پايدالانۋ كوزدەلگەن.

ەلىمىزدىڭ «سولتۇستىك قاقپاسى» اتان­عان, قازاقى اتاۋى ەجەلدەن قىزىلجار بولىپ كەلگەن پەتروپاۆل قالاسىنىڭ قۇ­رى­لىس, كولىك, جول جانە باسقا دا ينف­را­قۇرىلىمدار سالاسىنداعى بۇگىنگى تىنىس-تىرشىلىگى وسىنداي.

پەتروپاۆل