ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋدىڭ جىلداعى «جىرى» گرانت تاعايىندالىپ, مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ گرانتىن يەلەنگەندەردىڭ ءتىزىمى جاريالانعان سوڭ بىتەتىن. بيىل بۇلاي بىتە سالمادى. ءبىلىم بەرۋ گرانتتارىن تاعايىنداۋ بويىنشا مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ شەشىمىنەن كەيىن قولدا تۇرعان گرانتىنان ايىرىلىپ قالعاندار بولدى. ۇبت-نىڭ ورتاشا ۇپايى تومەندەدى, شەكتى بالل جيناعان تالاپكەرلەردىڭ سانى ايتارلىقتاي ازايدى.
تالاپتان تالاپ تۋادى
قوعام, اتا-انا, مۇعالىمدەر, ءتىپتى تالاپكەرلەر ءاردايىم ۇبت-نىڭ ءادىل ءوتۋىن تالاپ ەتەدى. وسى تالاپتان ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى تالاپكەرلەرگە ارنالعان جاڭا ءبىر تالاپتى ەنگىزدى. بۇل تۋرالى ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى اسحات ايماعامبەتوۆ:
«بيىلعى ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋ ەرەكشە بولدى. باستىسى, اشىقتىق پەن ادىلدىكتى بارىنشا قامتاماسىز ەتۋگە تىرىستىق. وتكەن جىلى اكادەميالىق ادالدىقتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ەرەجەلەردى قاتاڭداتۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادىق.
وسىلايشا قولدانىپ ۇلگەرسە دە, ۇلگەرمەسە دە تىيىم سالىنعان زاتتارمەن تەستىلەۋگە كىرگەن تالاپكەرلەردىڭ ناتيجەلەرىن جويۋ تۋرالى جاڭا نورما ەنگىزىلدى. ءتىپتى تەستىلەۋدە قولدانۋعا تىيىم سالىنعان زاتتاردى الىپ كىرۋگە ارەكەت ەتكەندەر ەمتيحانعا مۇلدە جىبەرىلمەيتىن بولدى», دەدى.
ءيا, ءبارىمىز بىلەتىندەي, بۇرىن كىرەبەرىستەگى تەكسەرۋ كەزىندە مەتالل ىزدەگىش قۇرالدار ارقىلى تەلەفون تابىلسا, ونى سونداعى جاۋاپتى ادامدار الىپ قالاتىن. بىراق تالاپكەر تەستىلەۋگە جىبەرىلە بەرەتىن. وسىنداي ەرەجە بۇزۋشىلار سانى جىل سايىن ەلىمىز بويىنشا 100-150 مىڭنان اسادى. ەگەر ەمتيحان كەزىندە تەلەفونمەن ۇستالىپ قالسا, كوميسسيادا ونىڭ تەلەفوندى قولدانىپ ۇلگەرگەنى دالەلدەنۋى كەرەك ەدى. تەك سوندا عانا تالاپكەردىڭ ناتيجەلەرى جويىلاتىن. ءارى بۇل پروتسەسس تەستىلەۋدەگى باسقا تالاپكەرلەرگە كەدەرگى كەلتىرىپ, ۋاقىتىن الاتىن ەدى. ال قازىر قالاي؟
بيىلدان باستاپ اۋديتوريا تۇگىلى كىرەبەرىستە-اق تەستىلەۋدە قولدانۋعا تىيىم سالىنعان زاتتار, ايتالىق, تەلەفون تابىلسا, تالاپكەر تەستىلەۋگە جىبەرىلمەدى. وسى نورمانىڭ ناتيجەسىندە تىيىم سالىنعان زاتتاردى ەمتيحانعا كىرگىزۋگە ارەكەت ەتەتىندەردىڭ سانى 70 ەسەگە ازايدى, 2019 جىلى 128 مىڭنان اسا تەلەفون تابىلسا, 2020 جىلى ولاردىڭ سانى 2500-گە جۋىقتاعان.
جازالاۋشى دا جازالانادى
تالاپتان تالاپ تۋىپ, تەستىلەۋدى ۇيىمداستىرۋدىڭ جاڭا نورمالارى ەنگىزىلگەن سوڭ بۇرىنعى كورسەتكىشتەردە ەداۋىر وزگەرىستەر بايقالدى. ماسەلەن, ەمتيحان قورىتىندىسىن جويۋ فاكتىسى 100 ەسەگە كوبەيدى. 2019 جىلى 128 تەلەفون الىپ كىرۋ فاكتىسى ورىن الىپ, 24 تالاپكەردىڭ ۇبت ناتيجەلەرى جويىلعان. ال 2020 جىلى تىيىم سالىنعان زاتتار تابىلعان بارلىق 2500 ادامعا قاتاڭ شارا قابىلدانىپ, ولار تەست تاپسىرۋ مۇمكىندىگىنەن ايىرىلدى. مىنە, وسىنىڭ نەگىزىندە ۇبت-نىڭ ورتاشا ۇپايى دا تومەندەدى, پايىزدىق مولشەردە شەكتى بالل جيناعان تالاپكەرلەردىڭ سانى ايتارلىقتاي ازايدى.
ۇبت-نىڭ ءبىر جىرى – جەمقورلىق. ءبىز بۇل تۋرالى تەستىلەۋ تۋرالى ماقالالارىمىزدىڭ بارىندە دەرلىك جازدىق. ەڭ سوراقىسى دا سول, تەستىلەۋ كەزىندە كوبىنە جەمقورلىققا جول بەرەتىندەر جەمقورلىق جاعدايلارىنىڭ ورىن الماۋىن قاداعالاۋ ءۇشىن تاعايىندالاتىن كوميسسيا مۇشەلەرى ەدى. «ۇبت-2020: تالاپتى بۇزعان تالاپكەردىڭ تاعدىرى» اتتى ماقالامىزدا كوميسسياعا مۇشە بولعان بەلسەندى مۇعالىم ايمان ساعيدۋللا كىرەبەرىستەگى تەكسەرىستى جۇرگىزەتىن ادامنىڭ الدەبىر تالاپكەردى ارنايى اپپارات وندا تەلەفوننىڭ بار ەكەنىن ءبىلدىرىپ شيقىلداسا دا تەستىلەۋگە كىرگىزىپ جىبەرگەنىن ايتىپ ەدى. مۇنداي فاكتىلەر جەتەرلىك. ال جاقىندا ۇلتتىق تەستىلەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى ديدار سماعۇلوۆ تەستىلەۋدىڭ بارلىق بەينەجازبالارىن تەكسەرۋ كەزىندە الدەنەدەن كوشىرىپ وتىرعان تالاپكەردى كامەرادان كورسەتپەي كولەگەيلەپ تۇرعان كوميسسيا مۇشەسىنىڭ ارەكەتىن ۆيدەودان (بەتىن بۇلدىراتىپ) كورسەتتى. مىسالعا كەلتىرگەن ءدال وسى ەكى جاۋاپتى ادام شىن مانىندە تالاپتى بۇزعان تالاپكەرلەردى جازالاۋعا مىندەتتى ەدى. بىراق تالاپكەردىڭ ءتارتىپتى ساقتاۋىن قاساقانا باقىلاماعاندار جانە سوندايعا جول بەرگەن كوميسسيا مۇشەلەرىنىڭ وزدەرى جازالاندى.
«بۇل – تەستىلەۋدىڭ ءادىل ءوتۋى ءۇشىن جاسالعان قادام. بيىل ۇبت وتكىزۋ ەرەجەلەرىن بۇزعانى نەمەسە جۇمىستى ناشار ۇيىمداستىرعانى ءۇشىن 20-دان اسا كوميسسيا مۇشەلەرى مەن باسشىلارى جازالاندى. كۇن سايىن ۇبت پۋنكتتەرىندەگى كوميسسيالاردىڭ قۇرامىنا وزگەرتۋلەر ەنگىزۋگە, مىندەتىنە نەمقۇرايدى قاراعان ارىپتەستەرىمىزدى اۋىستىرۋعا نەمەسە بۇل جۇمىستان شەتتەتۋگە تۋرا كەلدى. بۇعان قوسا بىرنەشە پۋنكتتە جاپپاي بۇزۋشىلىقتاردىڭ اشىق جانە ورەسكەل تۇردە ورىن الۋىنا بايلانىستى تەستىلەۋدى مۇلدەم توقتاتۋعا جانە باسقا كۇندەرگە اۋىستىرۋعا ءماجبۇر بولدىق. مۇنداي جاعداي شىعىس قازاقستان مەن تۇركىستان وبلىستارىندا كەزدەستى. دەگەنمەن ءبىلىم جانە عىلىم سالاسىنداعى ساپانى قامتاماسىز ەتۋ كوميتەتى مەن ارنايى مونيتورينگتىك توپتاعى ارىپتەستەرىمىزدىڭ بەلسەندىلىگى, بىرلەسكەن كۇش-جىگەرىمىزدىڭ ارقاسىندا قاجەتتى ءتارتىپتى ورناتا الدىق. مۇنداي شەشىمدەردى قابىلداۋ وڭاي ەمەس. تالاپكەرلەردىڭ ءالى بالا ەكەنىن تۇسىنەمىز, دەسە دە ولاردى ەرەجەنى ساقتاۋعا, ءوز كۇشىنە عانا سەنۋگە ۇيرەتۋ – ماڭىزدى», دەدى مينيستر ا.ايماعامبەتوۆ.
سۇراققا دا سۇراق كوپ
كەيبىر پىسىق تالاپكەرلەر تەستىلەۋدەگى ءمان-ماعىناسى جوق سۇراقتاردى قوسىمشا بەرىلەتىن قاعازعا ءتۇرتىپ نەمەسە ەسكە ساقتاپ شىعاتىن. سودان سوڭ ونى الەۋمەتتىك جەلىلەردە جاريالايدى. بيىل تەستىلەۋگە تەلەفون الىپ كىرگەن كەيبىر تالاپكەرلەر سىرتتاعى «سىناققا ساقاداي ساي مۇعالىمدەرىنەن» كومەك سۇراپ, WhatsAرر جەلىسىندەگى چاتتارعا سىناق كىتاپشالارىن سۋرەتكە ءتۇسىرىپ جىبەرگەن. ونى ءبىز دە كوردىك. راسىمەن, ونداعى سۇراقتارعا, ءتىپتى مۇعالىمدەر قينالىپ جاۋاپ بەرەتىن شىعار. سەبەبى سۇراقتاردىڭ ءوزى تۇسىنىكسىز. بىزدىڭشە, ۇبت-داعى ەڭ وڭاي سۇراقتار – جاۋابىن جاتتاپ الۋعا بولاتىن تاپسىرمالار. ال جاۋاپتى تەك جاتتاپ العان تالاپكەر قانداي مامان بولادى؟
ءمينيستردىڭ مالىمدەۋىنشە, الداعى ۋاقىتتا ۇبت سۇراقتارى SAT, PISA سەكىلدى تەستەردىڭ ۇلگىسى بويىنشا تولىق جاڭارتىلماق. وسىعان بايلانىستى ا.ايماعامبەتوۆ: «سۇراقتاردىڭ مازمۇنى ءالى دە كوڭىلىمىزدەن شىقپايدى. سوڭعى بىرنەشە جىلدا تەستىلەۋ سۇراقتارىنىڭ بازاسىن جاڭارتۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىلگەندىگىنە قاراماستان, سۇراقتاردىڭ باسىم بولىگى ءالى دە قاجەتسىز فاكتىلەردى جاتتاپ, ەستە ساقتاۋعا باعىتتالعان. سىني ويلاۋ مەن فۋنكتسيونالدىق ساۋاتتىلىقتى ءبىرىنشى ورىنعا قويماسا, وقۋ پروتسەسىنىڭ ماڭىزدىلىعى جوعالادى. فۋنكتسيونالدىق ساۋاتتىلىققا جانە ءبىلىمدى ومىردە قولدانۋعا باسىمدىق بەرەتىن كەز كەلدى. وسىعان وراي ەندى الدىمىزدا تەستتىڭ بازاسىن SAT, PISA سەكىلدى تەستتەردىڭ ۇلگىسى بويىنشا تولىق جاڭارتۋ ماسەلەسى تۇر. بۇل – مۇلدە باسقا سيپاتتاعى تاپسىرمالار, ياعني ۇبت-دا جاتتاپ الۋعا, كوشىرۋگە مۇمكىندىك بەرمەيتىن سۇراقتار بولۋى كەرەك. اتالعان شارانىڭ بارلىعى الدىن الا عىلىمي دەرەكتەردىڭ نەگىزىندە ساراپشىلار مەن پەداگوگتەردىڭ تالقىلاۋى ارقىلى قابىلداناتىنى ءسوزسىز. سودان كەيىن عانا ناقتى شەشىم قابىلدانادى», دەدى.
ماعىناسىز سۇراقتار – ۇبت-نىڭ تاعى ءبىر جىرى. بۇل ماسەلە ءمينيستردىڭ وسى ايتقان شەشىمىنەن كەيىن ءبىرجولا بىتە مە, بەلگىسىز. ونى ۋاقىت كورسەتەدى.
جاساندى ينتەللەكت جەمقورلىققا جول بەرمەيدى
سەنەسىز بە, تەستىلەۋدىڭ ءادىل ءوتۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قۇرىلاتىن كوميسسيا مەن كوميسسيا مۇشەلەرىنىڭ جۇمىسىنا ميللياردتاعان اقشا بولىنەدى. ال كوميسسيا مۇشەلەرىنىڭ كەيبىرى, جوعارىداعى جاعدايدان كوز جەتكىزگەنىمىزدەي, مەملەكەتتىڭ قاراجاتىن جەلگە شاشىپ وتىر. سوندا قايتپەك كەرەك؟ ۆەدومستۆو باسشىسى ا.ايماعامبەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, تسيفرلاندىرۋ داۋىرىندە كوميسسيا قۇرامىندا بىرنەشە مىڭ ادامنىڭ بولۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن 1,5 ملرد تەڭگە جۇمساۋعا جول بەرىلمەۋ كەرەك, ونىڭ ۇستىنە بۇنىڭ ناتيجەسى ءتيىمسىز. سوندىقتان مۇنداي ءراسىم ەندى زاماناۋي پروكتورينگ پەن بەينەباقىلاۋ جۇيەسى قامتاماسىز ەتىلگەن ەلەكتروندى فورماتقا وتەدى. شىنى كەرەك, بۇل جۇمىستىڭ باستاماسىن بيىلعى ۇبت قورىتىندىسىنان جانە ناتيجەسىندە گرانت يەلەنىپ تۇرىپ قايتادان ايىرىلىپ قالعانداردىڭ شىققانىنان كورىپ وتىرمىز.
ۇلتتىق تەستىلەۋ ورتالىعىنىڭ باسشىسى د.سماعۇلوۆ تامىز ايىنىڭ اياعىندا قولداعى گرانتتان قايتا قاعىلعاندارعا قاتىستى:
«ۇبت بەينەجازبالارىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 158 تەستىلەنۋشىنىڭ ناتيجەلەرى جويىلدى, ولاردىڭ 97-ءسى گرانت يەگەرى اتانعان ەدى. وكىنىشتىسى, سول گرانت يەلەنگەن 97 تەستىلەنۋشىنىڭ ىشىندە 138 بالل العان تۇلەك تە بار. وسىعان وراي ەندى ءادىل تاپسىرعان, بىراق گرانتقا وتپەگەن 97 بالا 2 اپتا ىشىندە گرانت يەگەرلەرى اتانىپ, تىركەلەدى. وكىنىشكە قاراي ءتارتىپتى قامتاماسىز ەتەتىن كەزەكشىنىڭ ءوزى قىلمىستىق ارەكەتكە بايلانىسى بار ەكەنى تۋرالى فاكتىلەر انىقتالدى. قاراڭىزدارشى, سۇراق كىتاپشاسىن اسقان «باتىرلىقپەن» فوتوعا ءتۇسىرىپ وتىرعان بالانى دەنەسىمەن كامەرادان قالاي جاۋىپ تۇرعان سول بەينەجازباداعى كوميسسيا مۇشەسىنىڭ ەڭ بولماعاندا ءبىلىم بەرۋ سالاسىنان جۇمىستان بوساتىلۋىن, ال ودان بەتەر شارا رەتىندە قاتال جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلۋىن تالاپ ەتەمىز. ادامدارعا سەنبەيمىن. بىراق تەحنولوگيالاردى جاقسى كورەمىن, ويتكەنى تەحنولوگيالار ساتىپ كەتپەيدى», دەپ جازدى.
كەيىن بەلگىلى بولعانداي, بەينەجازبالاردىڭ قورىتىندىسى بويىنشا گرانتىنان ايىرىلعان 97 تالاپكەردىڭ ورنىنا تەستىلەۋدى ءادىل تاپسىرعان 97 تالاپكەردىڭ گرانت يەلەنگەنى جاريالاندى. جەمقورلىقتىڭ جولىن كەسۋدى قالاساق, شىنىمەن دە ۇبت-نى تولىقتاي اۆتوماتتاندىرۋ كەرەك-اق.