قازىرگى كەزدە, ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىككە قولى جەتكەن جاعدايىندا تاريحي تۇلعالاردى تەرەڭ زەرتتەپ جانە ولاردىڭ ەڭبەگىن عىلىمي تۇرعىدان ناسيحاتتاۋ ۇلتتىق سانانى وياتۋدىڭ ەڭ نەگىزگى فاكتورى بولىپ تابىلادى. سوندىقتان ءبىز ماقالامىزدا الاش زيالىلارىنىڭ ءدىن تۋرالى ايتقان كەيبىر ويلارىنا توقتالىپ وتىرمىز.
ۇلتتىق ماقساتقا قول جەتكىزۋ جولىندا ۇلت زيالىلارىنىڭ باس قوسۋىنىڭ ناتيجەسى بولعان مازمۇندى پەتيتسيالاردىڭ ءبىرى قارقارالى پەتيتسياسى بولدى. بۇل پەتيتسيا 1905 جىلدىڭ 25 ماۋسىمىندا قابىلدانعان. ونىڭ ماڭىزدى ەرەكشەلىگى شىندىقتى جان-جاقتى كورسەتۋى, ۇسىنعان تالاپتارى جانە كوپ ادامنىڭ قول قويۋى ەدى.
قارقارالى پەتيتسياسى رەسەي مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسىنا باعىتتالعان. ونىڭ نەگىزگى بولىمدەرىندە پاتشا وكىمەتىنىڭ قازاقستاندى رۋحاني وتارلاۋى كورسەتىلگەن. 11 بولىمنەن تۇراتىن پەتيتسيادا ءدىن قىزمەتكەرلەرىن بوساتۋ, ءدىني باسقارما قۇرۋ, ءبىلىم بەرۋگە رۇقسات ەتۋ, گازەت شىعارۋ, ىسقاعازدارىن انا تىلىندە جۇرگىزۋ, قازاقتاردان سايلانعان دەپۋتاتتاردىڭ زاڭ شىعارۋ جينالىستارىنا قاتىناسۋى جونىندە تالاپتار قويعان.
جوعارىداعى پەتيتسيانىڭ مازمۇنىمەن م.تىنىشپاەۆتىڭ ءدىن ماسەلەسى جونىندەگى تالابى دا ساي كەلەدى. ونىڭ پىكىرىنشە:
«ا) يزياتيە ۆسەح دۋحوۆنو-رەليگيوزنىح دەل كيرگيزوۆ يز ۆەدەنيا رازليچنىح ادمينيستراتيۆنىح ۋچرەجدەني ي پەرەداچا يح وسوبومۋ كيرگيزسكومۋ دۋحوۆنومۋ سوبرانيۋ س كيرگيزسكيمي مۋفتيەم ۆو گلاۆە ي نەزاۆيسيموست مۋفتيا وت كاكيح بى تون ي بىلو ادمينيستراتيۆنىح ۋچرەجدەني, ميسسيونەرسكيح وبششەستۆ; ۆ) پوسترويكا مەچەتەي, موليتۆەننىح دوموۆ, مەدرەسە بەز ۆسياكوگو رازرەشەنيا سو سورونى رۋسسكيح ۆلاستەي; س) وتمەنا تسەنزۋرى نا دۋحوۆنىە كنيگي نا كيرگيزسكوم, ارابسكوم ي تاتارسكوم يازىكاح; د) پەرەداچا مەتريچەسكيح كنيگ ۆەدومستۆۋ كيرگيزسكوگو دۋحوۆنوگو ۋپراۆلەنيا; ە) وتكرىتىە ۆوزراجدەنيا ي پرەنيا س ميسسيونەرامي بەز سودەيستۆيا پوسلەدنيم ادمينيستراتسي».
ۇلت زيالىلارى قازاقتاردى حريستيان دىنىنە (پراۆوسلاۆيەگە) شوقىندىرۋعا تۇبەگەيلى قارسى بولدى. 1912 جىلى ءا.بوكەيحان مەملەكەتتىك دۋمانىڭ مۇشەلەرىنە جازعان اشىق حاتىندا «پەرەسەلەنچەسكوە ۋپراۆلەنيە وزابوچەنو نە ودنوي رازداچەي كازەننوي زەملي ۆ كيرگيزسكوي ستەپي ليتسام «ۆسەح سوسلوۆي», ...ا تاكجە پودگوتوۆكوي كيرگيزسكوگو نارودا ك ۆوسپرياتيۋ پراۆوسلاۆنو-حريستيانسكوگو ۆەروۋچەنيا» – دەپ جازعان. بۇل ماسەلە بۇدان بۇرىن 1902 جىلى قازاقتىڭ ساۋاتتى ادامدارى قۇراستىرعان پەتيتسيادا ورىن العان ەدى. كەيىنىرەك بۇل جونىندە ءا.بوكەيحانوۆ ءوزىنىڭ «قىرعىزدار» دەگەن ماقالاسىندا بىلاي دەپ جازادى: «ۆ ەتوي پەرۆوي كيرگيزسكوي پروكلاماتسي, اۆتورى نا ارابسكوم ي كيرگيزسكوم يازىكاح پريزىۆالي دەتەي الاشا پودنياتسيا, كاك ودين چەلوۆەك, پروتيۆ پوسياگاتەلستۆ رۋسسكوگو پراۆيتەلستۆا نا رەليگيۋ – يسلام ي پروتيۆ پوپىتكي وبراتيت كيرگيزسكي نارود ۆ «كرەستيان» ي پراۆوسلاۆنۋيۋ ۆەرۋ». يسلام ءدىنىن قىسپاققا الۋداعى ۇكىمەتتىڭ بۇدان كەيىنگى شارالارى قازاقتاردىڭ دىنىنە قاتىستى پاتشا ساياساتىنىڭ قانداي ەكەندىگىن تاعى ءبىر مارتە دالەلدەپ بەردى.
1916 جىل مەن 1917 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا وبلىستاردا قازاق سەزدەرى وتكىزىلدى. 1916 جىلى جەتىسۋ وبلىستىق قازاق سەزى ءساۋىردىڭ 12-ءسى مەن 13-ءى ارالىعىندا ۆەرنىي (الماتى) قالاسىندا ۇيىمداستىرىلدى.
جەتىسۋلىقتار رۋحاني-ءدىن ماسەلەسى جونىندە باسقالارعا ۇقسامايتىن ەرەكشە شەشىم قابىلدادى. جەتىسۋ قازاق سەزى دەلەگاتتارى بىرىنشىدەن, مۇسىلمان ءدىنىن پراۆوسلاۆيەمەن تەڭەستىرۋ ءۇشىن پەتروگرادتا مۇسىلمانداردىڭ ءدىني باسقارماسىن قۇرۋ قاجەت دەپ تاپتى, ەكىنشىدەن, سەزد قارارىندا: «...دالالىق ورال, تورعاي, اقمولا, سەمەي جانە جەتىسۋ وبلىستارىنا ورتاق «ەرەكشە ءدىني جينالىس» قۇرىلسىن جانە ول «قازاقستان» دەپ اتالسىن», دەلىندى. قۇجاتتان كەلتىرىلگەن ۇزىندىدەن كورىنىپ تۇرعانداي, ءدىني ماسەلەلەرگە بايلانىستى الىنعان جەتىسۋ سەزى قارارىندا قازاق جەرىنەن تەرريتوريالىق قۇرىلىم قالىپتاستىرىپ, ونى قازاقستان دەپ اتاۋدى ۇسىنعان. سونىمەن قاتار قاراردا ايتىلعان ۇلتتىق (قازاقستاندىق) ءدىني باسقارما قۇرۋ يدەياسى قازاق وبلىستارىن تاتار جانە باشقۇرت ءمۇفتياتتارىنان شىعارىپ الۋ ارقىلى قازاق حالقىنىڭ رۋحاني-ءدىني توپتاسۋىنا مۇمكىندىكتەر تۋعىزۋعا قىزمەت ەتتى. جەتىسۋلىقتار شىركەۋدى مەملەكەتتەن ءبولۋ ءۇشىن داۋىس بەرگەن جوق, ءدىننىڭ قوعامدا كورنەكتى ورىن الۋىن قولدادى.
پەتروگرادتاعى قازان توڭكەرىسىنەن كەيىن, قازاقستاندا كەڭەس وكىمەتىن ورناتۋ پروتسەسى ءجۇرىپ جاتقان كەزدە «قازاق» گازەتىنىڭ 1917 جىلى قاراشانىڭ 21-ىندە شىققان 251-سانىندا ۇلت زيالىلارى – ءا.بوكەيحان, ا.بايتۇرسىن ۇلى, م.دۋلات ۇلى, ە.عۇماروۆ جانە ت.ب. دايىنداعان «الاش» پارتياسى باعدارلاماسىنىڭ جوباسى جارىق كوردى. ون باپتان تۇراتىن بۇل ماڭىزدى جوبادا قازاق حالقىنا دەربەستىك اپەرۋدى كوزدەگەن ۇلتتىق-مەملەكەتتىك قۇرىلىس تۋرالى, دەموكراتيالىق قوعامعا ءتان ادامنىڭ نەگىزگى قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى تۋرالى, قوعام دامۋىنداعى وزگە دە كۇردەلى ماسەلەلەرگە ارنالعان ەرەجەلەرمەن قاتار, ءدىن ءىسى جونىندەگى ويلارى دا بار. ناقتى كورسەتسەك باعدارلاماداعى 4-باپتا دىنگە قاتىناستى ماسەلە قاراستىرىلادى. باپ ء«دىن ءىسى» دەپ اتالىپ, وندا ء«دىن ءىسى مەملەكەت ىسىنەن ايىرىلۋلى بولۋى. ءدىن بىتكەنگە تەڭ قۇقىق. ءدىن ۇستاۋعا ەرىك, كىرۋ, شىعۋ جاعىنا بوستاندىق... مۇفتيلىك قازاقتا ءوز الدىنا بولۋى... نەكە, تالاق, جانازا, بالاعا ات قويۋ سياقتى ىستەر موللادا بولۋى, جەسىر داۋى سوتتا قارالۋى» كوتەرىلدى.
كولەمى جاعىنان شاعىن, مازمۇنى جاعىنان تەرەڭ وسى باعدارلاما جوباسى 1917 جىلعى قاراشا ايىنىڭ 12-18-ءى ارالىعىندا وتكەن قۇرىلتاي سەزى سايلاۋىندا الاش پارتياسىنىڭ ۇلكەن تابىسقا جەتۋىن قامتاماسىز ەتتى.
وتارلاۋشى رەسەي قازاق حالقىنىڭ جەرى مەن ونىڭ تابيعي بايلىعىنىڭ ايتارلىقتاي بولىگىنە يەلىك ەتىپ قانا قويماي, ولار قازاقتاردى رۋحاني جاعىنان دا وتارلاۋعا بەلسەنە كىرىستى. ياعني, حالىقتى تىلىنەن, ۇلتتىق بولمىسىنان, دىنىنەن ايىرۋ ماقساتىنداعى ءىس-شارالارىن دا جۇزەگە اسىرا باستادى.
بۇل ماسەلە جونىندە ۇلت زيالىسىنىڭ ءبىرى مىرجاقىپ دۋلات ۇلى 1907 جىلى جازعان «قازاعىم مەنىڭ, ەلىم مەنىڭ» اتتى ماقالاسىندا اشىق تا اشىنا جازعان ەدى: «...ەڭ الدىمەن قازاق حالقى – روسسياعا تاۋەلدى حالىق... ونىڭ ەشقانداي پراۆوسىنىڭ جوقتىعى ىزا مەن كەك تۋدىرادى. حالىقتان جينالاتىن سالىق قاراجاتىنىڭ كوپ بولىگى حالىققا ءتىپتى كەرەك ەمەس نارسەلەرگە جۇمسالادى... وزدەرىڭىز كوز جازباي بايقاپ وتىرعانداي... چينوۆنيكتەر, ۋريادنيكتەر كەدەي قازاقتاردى ۇرىپ-سوعىپ مالدارىن تارتىپ, ويىنا نە كەلسە سونى ىستەدى...
ەندى چينوۆنيكتەر ءبىزدىڭ دىنىمىزگە, اتادان مۇرا بولىپ كەلە جاتقان ادەت-عۇرىپتارىمىزعا, ءبىزدىڭ مولدالارعا عانا ءتيىستى نەكە ماسەلەلەرىنە ارالاسا باستادى, ءدىني كىتاپتاردى تۇتقىنعا الدى...» بۇدان وتارلاۋشىلار قازاقتىڭ جەرىن عانا الىپ قويماي, ءدىن مەن دىلىمىزدەن دە ايىرۋ ساياساتىن جۇرگىزگەندىگى بايقالادى. بۇدان ءارى م.دۋلات ۇلى «ايتەۋىر اتا-بابام مۇسىلمان» دەگەن دۇرمەكتى قوياتىن كەزەڭ كەلدى دەي وتىرىپ, ول «قازاقتىڭ كوپ جەرىندە مەشىتى جوق, جوعىنا سەبەپ بولعان ميسسيونەر پوپ», دەپ كورسەتەدى.
مىرجاقىپ دۋلات ۇلى مۇنىڭ باستى سەبەپتەرى پاتشا وكىمەتىنىڭ ساياساتىنا بايلانىستى دەي وتىرىپ, سونىمەن قاتار باستى كىنا وزىمىزدەن, ياعني جاڭا زامانعا قازاقتاردىڭ يكەمدەلە الماۋىنان دەپ رەنىش بىلدىرەدى. ول 1909 جىلى شىققان «ويان, قازاق» جيناعىندا:
«كوزىڭدى اش, ويان قازاق,
كوتەر باستى,
وتكىزبەي قاراڭعىدا بەكەر جاستى
جەر كەتتى, ءدىن ناشارلاپ,
حال حارام بوپ,
قازاعىم, ەندى جاتۋ جاراماستى»,
دەيدى.
سول كەزدە بۇكىل قازاق دالاسىنا لەزدە تاراعان اتاقتى ولەڭىندە م.دۋلات ۇلى قازاقتاردى جەر كەتىپ, ءدىن ناشارلاپ, ادامگەرشىلىك تاپتالىپ جاتقان كەزدە ۇيقىدان ويانىپ, باسىن كوتەرىپ, جان-جاعىنا قاراپ, ماقساتسىز ۋاقىت وتكىزبەۋگە شاقىرادى. ەكىنشىدەن, بۇل ولەڭ ءوزىنىڭ مازمۇنى جاعىنان قازاقتاردىڭ رەسەي ساياساتىنا قارسىلىعىن كورسەتۋگە باعىتتالعان.
بوستاندىق كۇرەسىندە وشپەستەي ءىس قالدىرعان زيالىنىڭ ءبىرى مۇستافا شوقاي بولدى.
حح عاسىر شەجىرەسى رەسەيدە وتكەن حالىقتىق توڭكەرىستەن باستاۋ الاتىنى بەلگىلى. 1905-1907 جىلدارى رەۆوليۋتسيا جەڭىلگەنىمەن, ونىڭ وزىندىك ۇلەسى – رەسەيدە پارلامەنتتىك سايلاۋدىڭ ەنگىزىلۋى بولدى. مەملەكەتتىك دۋما جونىندەگى پاتشا مانيفەسى باسقا «بۇراتانالارمەن» بىرگە قازاق ەلىنە دە دەپۋتاتتىق سايلاۋ قۇقىن بەردى. بىراق نيكولاي ءىى زاڭ شىعارۋشى پارلامەنت ۇناماي, ونى ەكى رەت تاراتىپ جىبەردى. ال 1907 جىلى ءتىپتى قازاق, تۇركىستان ولكەلەرىنەن دەپۋتات سايلانبايتىنىن رەسمي مالىمدەپ, قازاقتاردى ساياسي قۇقىقتان ايىردى. بۇل قازاقتاردى رەسەيدىڭ جۇرگىزەتىن ساياساتىنان اۋلاق ەتۋ, ولارعا ساياساتىن بىلدىرمەۋ ايلاسى بولاتىن. ءۇشىنشى, ءتورتىنشى مەملەكەتتىك دۋمالارعا قازاقتار قاتىستىرىلماعانىمەن, ولار مەملەكەتتىك دۋمانىڭ مۇسىلماندار فراكتسياسى ارقىلى قۇجاتتار وتكىزۋدى قاداعالادى. م.شوقاي وسى فراكتسيانىڭ ۇيىمداستىرۋ القاسىنىڭ حاتشىسى بولدى. مۇنىڭ ءوزى قازاق زيالىلارىنىڭ ساياسي كۇرەستە ءدىني فاكتوردىڭ ماڭىزىن جاقسى تۇسىنگەندىگىنىڭ ايعاعى ەدى.
م.شوقاي تۇركى حالىقتارىن ازاتتىق جولىنداعى كۇرەستە بىرىكتىرۋگە, ىنتىماقتاستىرۋعا تىرىستى. «مۇنى ۇلتشىلدىق تا, پانتۇرىكتىك تە, پانيسلامدىق تا ەمەس, ينتەرناتسيونالدىق, پاتريوتتىق ارەكەت دەپ ءتۇسىنۋىمىز كەرەك», دەيدى تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ءا.تاكەنوۆ.
جالپى, م.شوقايدىڭ تۇركىستان اۆتونومياسىن قۇرۋ باعىتىن ونىڭ يسلامعا دەگەن قۇرمەتى, ىلتيپاتىمەن دە بايلانىستىرۋعا بولادى. يسلام مەن ۇلتتىق يدەيانى ۇشتاستىرا وتىرىپ, ىلگەرىلەۋدىڭ ۇتىمدىلىعىن پاش ەتكەن. بۇل رەتتە م.شوقايدىڭ مۇسىلمان ءدىنىنىڭ ادامگەرشىلىك-رۋحاني جانە ساياسي مۇمكىندىكتەرىن كەڭىنەن پايدالانۋ ارقىلى, تۋىسقان تۇركى مۇسىلمان حالىقتارىنىڭ بىرلىگىنە قول جەتكىزىپ ازاتتىققا جەتۋ ەكەندىگىن « ۇلى تۇركىستان» گازەتىندەگى «جاساسىن تۇركىلىك جانە يسلام» دەگەن ۇرانىنان دا بايقاۋعا بولادى.
پەتروگرادتاعى قازان توڭكەرىسىنىڭ جەڭىسى كەڭەستەردىڭ تۇركى حالقىنا – مۇسىلماندارعا جاعىمسىز جاڭاشا كوزقاراسىن قالىپتاستىردى. «مۇسىلمانداردى ۇكىمەت باسشىلىعىنا ارالاستىرۋعا بولمايدى. ويتكەنى ولار تاپتىق تۇرعىدان ءپىسىپ-جەتىلگەن جوق» دەپ شەشتى. وسىنداي ساياسي داعدارىس بارىسىندا م.شوقاي ەميگرانت بولۋعا ءماجبۇر بولدى. شەت جەردە جۇرسە دە, ول الاشتىقتاردىڭ جولىن قولداي وتىرىپ, كۇللى مۇسىلماندى ازاتتىققا ۇندەدى.
قازاق زيالىلارىنىڭ ءدىن جونىندەگى ويلارىن قورىتىندىلاي كەلە ايتارىمىز, ولار قازاق ەلىن وتارلىق ەزگىدەن قۇتقارۋ جانە ۇلتىمىزدى وركەنيەتكە جەتكىزۋدە ءدىندى ۇلتىمىزدىڭ مادەنيەتىنىڭ, بولمىسىنىڭ باستى بولشەگى رەتىندە ءتۇسىنىپ جانە ونى قورعاۋعا ايانباي اتسالىسقاندارىن كورەمىز. بۇل ماسەلە بۇگىنگى ەركىن قازاق ەلىنىڭ الدىندا تۇرعان اسىل مىندەتتىڭ ءبىرى ەكەنى انىق.
باقتىعالي شاپيەۆ,
فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, دوتسەنت