مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگىنىڭ ماڭىزى زور

اتالعان سالانىڭ قالىپتاسۋ حرونولوگياسىنا كوز جۇگىرتسەك, جوعارىدا اتالعان زاڭ 1993 جىلى كۇشىن جويىپ, 2006 جىلى «كون­تسەسسيالار تۋرالى» زاڭ قابىل­داندى. كەيىن وعان وزگەرىستەر ەن­گىزىلىپ, العاش رەت ءمجا ۇعىمى بەرىلىپ, پرينتسيپتەرى ايقىندالدى. جوبالاردى يكەمدى قۇرىلىمداۋ ءۇشىن كەلىسىمشارتتاردىڭ جاڭا تۇرلەرى قاراستىرىلدى. سونىمەن قاتار بيزنەس ءۇشىن تارتىمدى جاڭا مەحانيزمدەر پايدا بولدى. اتاپ ايتساق, تاريفتىك رەتتەۋدىڭ تۇراقتىلىعى, سەكۆەستردەن قورعاۋ جانە كونكۋرس راسىمدەرىنىڭ ەكى ساتىلى بولۋى سىندى جاڭاشىل­دىقتار قالىپتاستى.

الايدا وسى سالاداعى قۇ­قىق قولدانۋ پراكتيكاسى بيزنەس سۋبەك­تىلەرىن مەملەكەت-جەكە­مەن­شىك ارىپتەستىگىنە تارتۋ شارا­لارىنىڭ جەتكىلىكسىزدىگىن كور­سەت­تى. كونتسەسسيا مەحانيزمى ءىرى ينف­­­را­قۇرىلىمدىق جوبالارعا با­عىتتالدى. سوندىقتان حالىق­ارا­لىق تاجىريبە نەگىزىندە مەم­لە­كەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگىن قولدانۋ جۇيەسىن جەڭىلدەتۋ قاجەت بولدى. وسى رەتتە «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا ءمجا مە­حانيز­مىن ەنگىزۋگە ەرەكشە كوڭىل ءبولىن­دى. سونىڭ ناتيجەسىندە 2015 جىل­عى 31 قازاندا «مەملەكەت-جە­كە­مەنشىك ارىپتەستىگى تۋرالى» جاڭا زاڭ قابىلداندى. ء«مجا ورتالىعى» اق ءادىسناما كەڭسە­سىنىڭ ۆيتسە پرەزيدەنتى رىسبەك نۇر­پەيىسوۆتىڭ ايتۋىنشا, جاڭا زاڭ تىكەلەي كەلىسسوزدەر ارقىلى شارت جاساۋعا مۇمكىندىك بەرگەن ەدى.

– جاڭا ەرەجە قاتىسۋشىلاردىڭ شەڭبەرىن كەڭەيتىپ, ارىپتەستەردىڭ قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرىن بەلگى­لەدى. قارجىلاندىرۋ كوزدەرى مەن مەم­لەكەتتىك قولداۋ شارا­­لا­رىن ايقىنداپ بەردى. سول سات­تەن قازاق­س­تاندا مەملەكەت-جەكەمەن­شىك ارىپ­­­تەستىگىنىڭ دامۋىنىڭ جاڭا اي­­نا­لىمى باستالدى دەۋگە بولا­دى. وعان دالەل, ءمجا شارت­تارى­نىڭ بەلسەندى ءوسۋى. ارنايى زاڭ قابىل­دانعاننان كەيىن 2016 جىلى 15 ءمجا شارتى جاسالدى. 2017 جىلى – 163 شارت, 2018 جىلى – 292, 2019 جىلى – 274, ال بيىل 63 شارت ىسكە استى, – دەيدى ر.نۇرپەيىسوۆ.

نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازانى قالىپتاستىرۋ جۇمىستارى مۇنىمەن اياقتالعان جوق, جىل سا­يىن زاڭناماعا ءتيىستى وزگەرىستەر ەنگى­زىلىپ وتىردى. ماسەلەن, ءار سالا­نىڭ ەرەكشەلىگى ەسكەرىلىپ, ستان­دارتتالعان ءمجا جوبالارىن جوسپارلاۋدىڭ ارنايى راسىمدەرىن بەلگىلەۋ مۇمكىندىگى تۋدى. سونىمەن قاتار جوبانى جوسپارلاۋ مەرزىمى 7 ايدان 3 ايعا دەيىن قىسقاردى. ءمجا شارتتارىن قازىناشىلىق تىركەۋ تالابى ەنگىزىلدى. بۇل تالاپ ۇزاقمەرزىمدى شارتتارعا ينۆەس­تورلاردىڭ سەنىمىن ارتتىردى.

– 2018 جىلعى زاڭنامالىق تۇ­زەتۋلەر ءمجا شارتتارىنىڭ ەكىن­شى دەڭگەيلى بانكتەر ءۇشىن كەپىل رەتىن­دە قابىلدانۋىن قامتاماسىز ەتۋ­گە باعىتتالدى. دۇنيەجۇزىلىك بانك ءمجا ينفراقۇرىلىمدىق جو­با­لارىنا زەرتتەۋ جۇرگىزىپ, ونىڭ قو­رى­تىندىسىن جاريالادى. بۇل زەرتتەۋدە قازاقستان ءمجا سا­لا­سىندا زاڭنامالىق بازانى قا­لىپ­تاستىرۋ جولىندا وتە جاق­سى ناتيجە كورسەتكەن. بىل­تىر ەۋ­رو­پاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ قورى­تىندى ەسەبىندە: «قازاقستان ۇلت­تىق جانە ايماقتىق دەڭگەي­لەر­دە ءمجا دايىنداۋدىڭ جاقسى قۇقىق­تىق جانە ينستيتۋتسيونالدى نەگى­زىن قۇردى» دەگەن باعا بەرىلدى. بۇل ءبىز ءۇشىن ۇلكەن ناتيجە, – دەيدى ۆيتسە پرەزيدەنت.

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇلتتىق ين­ۆەس­تورلار كەڭەسىنىڭ وتىرىسىن­دا ءمجا الەۋەتىن ساپالى اشىپ كورسەتۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى. ينۆەستيتسيالاردىڭ قايتارىمى بيۋدجەتتىك تولەمدەر ارقىلى عانا ەمەس, باسقا دا نارىقتىق قۇرالدار ارقىلى قامتاماسىز ەتىلۋى كەرەك ەكەندىگى ايتىلدى.

جالپى العاندا, ءمجا جەكە ينۆەستيتسيالاردى تارتۋ جانە ينفراقۇرىلىمدىق قىزمەت­تەر­دىڭ قولجەتىمدىلىگى مەن ساپاسىن ارتتىرۋ ينستيتۋتى رەتىن­دە بۇ­گىندە ۇلكەن الەۋەتكە يە. ونىڭ مە­حا­نيزمى­نىڭ نەگىزگى ارتىقشى­لىعى مەم­لەكەتتىك بيۋدجەتكە تۇ­سە­تىن اۋىرت­پالىقتى ازايتۋ.

كوپكە ايان, الەمدى جايلاعان ىندەت ەل ەكونوميكاسىنىڭ كۇرت قۇلدىراۋىنا اكەپ سوقتى. وسى تۇستا اتالعان سالانى دامىتۋ ماڭىزدى. بۇل الدىمەن بيۋدجەت قاراجاتىن ۇنەمدەۋ ءۇشىن جەكە سەكتوردىڭ رەسۋرستارىن تارتۋعا مۇمكىندىك بەرسە, ەكىنشىدەن كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرى ءۇشىن جاڭا ينۆەستيتسيالىق مۇمكىندىكتەر اشادى. بيىل «مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى تۋرالى» زاڭعا 5 جىل تولدى. وسى جىلدار ارالىعىندا ورتالىق ەلىمىزدە الەۋمەتتىك سالادا ءوز بەلسەندىلىگىن كورسەتىپ, ەكونوميكامىزدىڭ وسۋىنە ۇلكەن ۇلەس قوستى.