ءال-ءفارابيدىڭ ءپالساپاسىن بۇگىنگى زاماننىڭ ادامىنا تۇسىندىرمەككە جازىلعان كىتاپتا ء«ال-فارابي ادام تۋرالى بايانداعاندا «الەم – ءبىر ۇلكەن ادام, ال ادام – كىشكەنتاي الەم» دەپ ەكى ۇعىمدى بىرىكتىرەدى. «ادام بولمىسىنىڭ نەگىزى – ءىلىم. اق پەن قارانى اجىراتۋ – بىلىمنەن» دەگەن جولدار بار. بۇل رەتتە بىزگە وتىراردان شىققان الەمنىڭ ەكىنشى ۇستازىنىڭ ميراسىن وزىنشە پايىمداپ, «قايىرىمدى قالا» كونتسەپتىن جاڭا ۇرپاققا جەتكىزبەككە تالپىنعان تۇركيالىق عالىم نۇرفەر تەردجانمەن سۇحباتتاسۋدىڭ ءساتى تۇسكەن ەدى. تامىرىن قازاق دالاسىنان تارتقانىمەن, ەڭبەگى جالپى ادامزات بالاسىنا ورتاق تۇلعانىڭ ىلىمىندەگى ەرەكشەلىك پەن عۇلامانىڭ يسلام فيلوسوفياسىنداعى ايرىقشا ورنى تۋرالى تالاپتى عالىم تاڭدانىسپەن اڭگىمەلەپ بەردى.
– الدىمەن قازاقستاندىق وقىرماندارعا ءوزىڭىزدى تانىستىرىپ وتسەڭىز.
– تۇركيانىڭ ەسكيشەھير قالاسىندا تۋىپ-ءوستىم. 20 جىل بويى تۋريزم سالاسىندا جۇمىس ىستەدىم. جاۋاپتى قىزمەتتە بولدىم, ۇلكەن كومپانيالاردا ماڭىزدى مىندەتتەردى اتقاردىم. جولداسىم دا تۋريزم سەكتورىندا جۇمىس ىستەيدى. 2016 جىلدان بەرى قازاقستان ەكىنشى ۇيىمىزگە اينالدى. قازاقستانعا كەلگەن سوڭ تاعى دا ۋنيۆەرسيتەت ەسىگىن اشتىم. ءبىر كەزدەرى ءوزىم قاتتى قالاعان الەۋمەتتانۋدى زەرتتەۋ ءۇشىن وقۋعا ءتۇستىم. قازىر ءوزىم قىزىعاتىن تاقىرىپتى زەرتتەۋمەن شۇعىلدانۋدامىن.
– جاقىندا ءال-فارابي ءىلىمى تۋرالى كىتابىڭىز جارىق كوردى. بۇل كىتاپتى جازۋعا نە تۇرتكى بولدى, يدەيا قايدان كەلدى؟
– سوڭعى 10 جىلدا نەگىزگى جۇمىسىممەن قاتار فيلوسوفيا مەن الەۋمەتتانۋعا قاتىستى ىزدەنىپ ءجۇرمىن. ءوزىم ءۇشىن ءتۇرتىپ قويعاندارىم, جازۋلى ماقالالارىم بار ەدى. شىنى كەرەك, ءال-ءفارابيدى ءوزىم ءۇشىن وقىدىم. اكادەميالىق ماقساتتاعى ىزدەنىس بولماسا دا, كىتاپتا ءبىر اكادەميكتىڭ ەڭبەگى بار دەپ ايتا الامىن.
نەگىزىندە, قازاقستانعا كەلىپ ءال-فارابي تۋرالى دەرەكتەر ىزدەي باستادىم. نۇر-سۇلتان قالاسىنداعى ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحاناعا كۇندە بارىپ, سيرەك كەزدەسەتىن قولجازبالاردى وقيتىنمىن. بىلتىر ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پرورەكتورى مەحمەت ارسلانمەن كەزدەسىپ, ول كىسىمەن دە ويشىل تۋراسىندا اڭگىمە-دۇكەن قۇردىق. پروفەسسور 2020 جىلى يۋنەسكو دەڭگەيىندە ءال-ءفارابيدىڭ 1150 جىلدىعى تويلاناتىنىن ايتىپ, كىتاپ جازۋدى ۇسىندى. البەتتە بۇعان دەيىن ءوزىم ءۇشىن ءتۇرتىپ قويعاندارىم بولدى, دەگەنمەن كىتاپ شىعارۋ جوسپارىمدا جوق-تى. شىنى كەرەك, باتىلىم جەتپەدى, كىتاپ جازۋدىڭ وڭاي ەمەسى انىق قوي. ونىڭ ۇستىنە بۇل تاقىرىپتا قانشاما تانىمال پروفەسسورلار وي تەربەتتى. مەن ءوزىمدى سول دەڭگەيگە ساي كورمەدىم. كىتاپتا ء«ال-فارابي بىلاي دەگەن» دەپ ونىڭ سوزدەرىن تىزبەي, ءوزىمنىڭ پايىمىمدى, دانىشپاننىڭ نە ايتقىسى كەلگەنىن جەتكىزۋگە تىرىستىم.
– تۇرىك حالقىنىڭ دا عىلىمدا وزىندىك ورنى بار دانىشپاندارى كوپ ەمەس پە؟.. نەلىكتەن تاڭداۋىڭىز ءال-فارابيگە ءتۇستى؟
– جوعارىدا ايتىپ كەتكەنىمدەي, ءال-فارابي تۋرالى ىزدەنىسىم – جەكە قىزىعۋشىلىعىم. ونىڭ ءىلىمى ارقىلى ءوزىمنىڭ رۋحاني دۇنيەمدى تولىقتىرۋعا تىرىستىم. ونىڭ ىلىمىنەن ءوزىمدى ىزدەدىم.
مەن تۋريزم سالاسىندا قىزمەت ەتسەم دە, جاندۇنيەمە فيلوسوفياعا جاقىن ەدى. ءتۇرلى ويشىلدار مەن فيلوسوفتاردىڭ ەڭبەكتەرىن وقىدىم. بۇل اتا-انامنىڭ بالا كەزىمدە ەككەن ءدانى دەسەم بولادى. سول ءدان بۇگىن جەمىسىن بەرۋدە. ادام ومىرگە كەلگەندە قاي وتباسىندا تۋىپ, قاي ءدىندى ۇستاناتىنىن تاڭدامايدى عوي. اتا-اناسى ۇيرەتكەندى توقي بەرەدى. مەن دە تۇرىك حالقىنىڭ ءداستۇرلى ءدىنى يسلام شارتتارىن ۇيرەنىپ ءوستىم, ارابشا ءارىپ تانىدىم. سەنبەۋ, كۇمان كەلتىرۋ دەگەن ويىڭا كىرىپ-شىقپايدى. وسە كەلە ول ءبىلىمنىڭ جەتكىلىكسىز ەكەنىن ءتۇسىنىپ, وزىمشە ىزدەنە باستادىم. ءال-ءفارابيدىڭ ەڭبەكتەرىنە كەزىكپەس بۇرىن, قانشاما ويشىلدىڭ جۇمىسى وقىلىپ, الۋان ءتۇرلى كىتاپتار اقتارىلدى.
ەڭ العاش جولداسىمنىڭ جۇمىسىنا, ياعني نۇر-سۇلتانداعى Rixos قوناقۇيىنە كەلگەندە ءال-ءفارابيدىڭ سۋرەتىن كوردىم. وسى كەزدە ءال-فارابي ەڭبەكتەرىن وقىپ, ماقالالار جازىپ ءجۇر ەدىم. ياعني, ىزدەنىستىڭ قىزعان شاعى. بۇل ماعان اسەر ەتتى. ياعني, مۇنى ءبىر بەلگى رەتىندە قابىلدادىم. بىلاي قاراساڭىز, ءبىز 2016 جىلى كەلدىك. ول سۋرەت 2005 جىلدان بەرى وسىندا تۇر ەكەن.
ءوزىمدى ءتۇسىنۋ, قالىپتاستىرۋ مەن ءۇشىن ارقاشان ماڭىزدى ەدى. ءال-ءفارابيدى وقۋ وڭاي ەمەس, وعان بەلگىلى ءبىر دەڭگەي, ءبىلىم كەرەك. وقىعانىڭىزدى تۇسىنگەندە, نەگىزگى ويدى سارالاي بىلگەندە, ودان دا تەرەڭگە بويلاي بەرەسىز. ءبارىمىز بىلەتىندەي, ونىڭ پلاتون, اريستوتەلگە قاتىستى جازعاندارى كوپ. جالپى, ءال-ءفارابيدىڭ ەرەكشەلىگى – باتىس پەن شىعىس فيلوسوفياسىن ۇشتاستىرا بىلگەنىندە. بالكىم, ماعان دەيىن مۇنداي وي ايتىلۋى مۇمكىن, الايدا ءال-فارابي – ەكى تەڭىزدىڭ بىرىككەن جەرى دەر ەدىم. ياعني وندا قوس تەڭىزدى بىرىكتىرگەن الىپ كۇش بار.
ماسەلەن, يبن سينا تۋرالى ايتقانىمىزدا مەديتسينانىڭ اتاسى دەيمىز, ال ءال-فارابي تۋرالى ءبىر سويلەممەن تۇسىنىكتەمە بەرۋ قيىن. قاسيەتتى كىتاپتاردا قولدانىلاتىن بۇل ۇعىمدى ءال-فارابيگە قاتىستى دا ايتا الۋىما كەلەسىدەي سەبەپ بار. ءبىلىم دەگەنىمىز – تەڭىز. ال ول باتىس پەن شىعىستى, ياعني يسلام مەن انتيكا فيلوسوفياسىن ءبىر جەردە توعىستىرا ءبىلدى. ءال-فارابي ءومىر سۇرگەن كەزدەگى يسلام گەوگرافياسىندا, ناقتى ايتقاندا, شام ايماعىندا كوپتەگەن ويشىل بولدى. ولاردىڭ كوبى – تۇركىستان مەن وتىراردان بارعاندار. دەگەنمەن, ءبىر-بىرىنەن تىم الىس ەكى الەمدى بايلانىستىرىپ ساراپتاۋ ءال-ءفارابيدىڭ عانا قولىنان كەلدى. يسلام فيلوسوفياسى دەگەن ۇعىم قالىپتاسپاي جاتقاندا-اق انتيكا مەن يسلامدى ۇشتاستىرا ءبىلۋ – كوپتىڭ قولىنان كەلمەگەن عاجايىپ ءىس.
– ءال-فارابي ەڭبەكتەرىمەن العاش رەت قاشان تانىستىڭىز؟
– وتباسىندا ۇيرەتىلگەن, مەكتەپتە ايتىلعانداردى تولىقتىرعىڭ كەلىپ, ودان ءارى ىزدەنە باستايسىڭ. ءسىزدىڭ تانىمىڭىز بەن ويىڭىز ءوزىڭىز ءوسىپ جاتقان ورتاعا ساي, سول جۇيەدە قالىپتاسادى. مەن اتا-انامنىڭ ۇيرەتكەندەرىمەن شەكتەلگىم كەلمەدى. ءدىن ادام جۇرەگىن جىلىتۋى مۇمكىن, الايدا فيلوسوفيا نۇر قۇيا الادى. ياعني, مەنىڭ سەنىمىمە نۇر قۇيۋ قاجەت بولدى. ءسىز ۇيرەتكەنگە سەنىپ, سول ساۋلەگە ەرەسىز, وسى دۇرىس دەيسىز. ال جارىقتى كورگىسى كەلگەندەر ويلانىپ, ودان ءارى جول ىزدەيدى.
ىزدەنىس تە وڭاي ەمەس. جاڭا ءىلىم ءسىزدىڭ تانىمىڭىزعا جات بولماسا, قابىلدايسىز. تۇرىك ءپالساپاسىن تەرەڭدەتىپ وقىعان ادامنىڭ يسلام ءپالساپاسىنا كەزىگەرى ءسوزسىز. تۇركيادا ويشىلداردان ءماۋلانانىڭ ورنى بولەك. مەن دە سول نۇكتەدەن باستادىم. تىزە بەرسەڭ كوپ, يۋنۋس ەمرەنىڭ ەڭبەكتەرى قانداي... ولاردىڭ ميراسىنا بويلاي بەرەسىز, ول دا جەتپەيدى. سولاي قادام باسقان سايىن ءىلىمنىڭ ۇلكەن مۇحيت ەكەنىن تۇسىنەسىز. سوندىقتان ءال-فارابيمەن ناقتى وسى كەزدە تانىستىم دەي المايمىن. وعان دەيىن ءجۇرىپ وتكەن ۇلكەن جول بولدى. بۇل ىزدەنىس جولىن سالىپ بەرگەن ەشكىم جوق, ول جولدى اركىم ءوزى سالادى. ەڭ باستىسى سۇراق قويىپ, قىزىعۋشىلىق تانىتۋ. مۇنىڭ نەگىزى – قىزىعۋشىلىق, ال قىزىعۋشىلىقتىڭ نەگىزى سۇراق قويا الۋدا.
– «جەلدەن جولداۋ. ءال-فارابي» كىتابىن جازاردا نەنى ماقسات ەتتىڭىز؟
– كىتاپتىڭ نەگىزگى ماقساتى بۇگىنگى ۇرپاققا ءال-فارابي فيلوسوفياسىن قازىرگى تىلمەن, جاستاردىڭ تىلىمەن ءتۇسىندىرۋ. يبن سينا اريستوتەلدىڭ «مەتافيزيكا» كىتابىن وقىپ, تۇسىنە المايدى. گرەك تىلىنەن اۋدارىلعان ارابشا نۇسقاسىن وقيدى, الايدا قاناعاتتانبايدى. ءسويتىپ ءبىر كۇنى بازارعا بارىپ ءال-ءفارابيدىڭ «مەتافيزيكا» ۇعىمىن شيراتىپ جازعان تراكتاتىن قولعا تۇسىرەدى. سول تراكتاتتان اريستوتەلدىڭ نە ايتپاعىن, مەتافيزيكا ءىلىمىن ۇيرەنەدى. مەنىڭ ماقساتىم دا ءبىر كەزدەرى ءال-فارابي بابامىز اريستوتەلدىڭ ءىلىمىن تاپسىرلەگەندەي, جاس ۇرپاققا ەكىنشى ۇستازدىڭ ءبىلىمىن جەتكىزۋ.
جاساندى ينتەللەكت دامىپ جاتقان زاماندا دانىشپانداردىڭ جان دۇنيەمىزگە ءنار بەرىپ, كوكىرەگىمىزگە نۇر قۇياتىن ءبىلىمى تاريح تاساسىندا قالىپ قويماۋىنا ارەكەت ەتۋ كەرەك. تەحنولوگيا زامانىندا ءوسىپ جاتقانداردىڭ ىشىنەن مۇنداي ىلىمگە قىزىعۋشىلىق تانىتاتىن بالالاردى تابۋ دا قيىن. بىراق تاپقان كۇننىڭ وزىندە دە تۇسىنەر مە؟ كىتابىم جاڭا زاماننىڭ ادامدارىن ۇلى ويشىلدىڭ يدەياسىنا جاقىنداتار دەگەن ويدامىن.
ءومىر وزگەردى عوي. قازىر ادامدار ينتەرنەتتىڭ جىلدامدىعى ازايسا اشۋلاناتىن بولدى. ادامدار قالاعانىنا وڭاي قول جەتكىزۋدى ۇيرەندى. وقىعان كىتابىن تەز تۇسىنگىسى كەلەدى. مەنىڭ ءوزىم دە, شىنى كەرەك, سول ماقساتتا ىزدەندىم. مىنا تۇسىنگەنىمنەن دە وڭاي تۇسىندىرەر ەڭبەك بار ما دەپ ودان ءارى ىزدەندىم. ءوزىمىز ءۇشىن دە, كەلەر ۇرپاق ءۇشىن دە نەگە وسىنى قاراپايىم تىلدە جازىپ, تۇسىنىكتى ەتپەيمىز دەگەن وي پايدا بولدى. ويتكەنى ءبىر كەزدەرى ءال-فارابي دە اريستوتەلدىڭ «مەتافيزيكاسىن» وسى گەوگرافيانىڭ ادامدارىنا تۇسىنىكتى ەتكەن. مەن دە سول ءبىلىمدى جەتكىزە السام – ماقساتىمنىڭ ورىندالعانى. ءال-فارابي بابامىز جازىپ كەتكەن «قايىرىمدى قالا», «باقىت» ۇعىمدارىن تۇسىندىرگىم كەلدى. ويتكەنى «قايىرىمدى قالانىڭ» تۇرعىندارى – باقىتتى. ال ءبىز سول شىنايى باقىتتىڭ نە ەكەنىن بىلەمىز بە دەگەن سۇراققا جاۋاپ بەرۋگە ۇمتىلدىم.
اڭگىمەلەسكەن
سۆەتلانا عالىمجانقىزى,
«Egemen Qazaqstan»