قايسى ءبىر ەتنوستىڭ وزىنە ءتان, سان عاسىرلاردان بەرى ۇزىلمەي كەلە جاتقان قۇندىلىعى بولادى. وسى قۇندىلىق قاۋىمدى ىدىراتپاي تۇتاستاندىرىپ تۇرادى. ياعني ول قۇندىلىق – سىرتقى اسەرلەردىڭ كەرى ارەكەتىنەن ساقتايدى. نەمىس وقىمىستىسى ۆ.گۋمبولد ايتقانداي, ۇلتتىڭ جويىلىپ كەتۋدەن ساقتاپ تۇراتىن دانىشپان رۋحاني ۇستىنى بولادى. سول ۇستىندى ۇرپاقتان ۇرپاققا بۇزباي جالعاستىرا العان جۇرت قانا بۇگىنگىدەي جاھاندانۋ داۋىرىندە باسقا مادەنيەتتىڭ جەتەگىنە جۇتىلىپ كەتپەي, ءوز بەتىمەن ءومىر سۇرە الادى.
مىسالى, ەجەلگى قازاق قوعامىن تۇتاستاندىرىپ, ۇستاپ تۇراتىن ينستيتۋزياتسيالارى (ۇستىندارى) بولدى. اكادەميك عاريفوللا ەسىمنىڭ جۇيەلەۋى بويىنشا بۇل ۇستىندار, ياعني قازاق قوعامىنىڭ ينستيتۋزياتسياسى: تورە نەمەسە حاندار; بي ءھام اقساقالدار; بايبىشەلەر; باتىرلار; مولدا قوجا-مولدالار; اقىن-جىراۋلار; ەلشىلەر; قولونەرشى-شەبەرلەر ت.ب.
بۇل ۇستىندار ۇرپاقتان ۇرپاققا قاتاڭ تاربيە, اينىماس زاڭ-جورالعى, بۇلجىماس سالت-ءداستۇر ارقىلى جالعاسىپ وتىرعان. ۇستىن ءتارتىبىن بۇزعاندار قاتاڭ جازالاناتىن بولعان.
حالقىمىزدىڭ جوعارىداعى اسىل قاسيەتتەرى جايلى حVIII-XIX عاسىرلاردا جاتتىڭ ءوزى تامسانا جازىپتى. مىسالى, «روسسيا» اتتى كوپتومدىقتىڭ 18-تومىنداعى «قىرعىزدار» اتتى جازبادا: «قازاقتاردىڭ مادەنيەتتىلىگىن باسقالارمەن سالىستىرا قاراعاندا, ءوز ويىن جەتكىزە بىلۋدەگى مۇمكىندىگى مەن ءتىل شەبەرلىگى, حالىق ادەبيەتىنىڭ بايلىعى سياقتى اسىل قاسيەتتەرىمەن بايلانىستىرعان ءجون دەسە, 1902 جىلى جارىق كورگەن «ۇلكەن ەنتسيكلوپەديادا»: «قازاقتار رۋحاني وتە دارىندى حالىق. ادەبيەتى باي. تۇراقتى تىركەستەن تۇراتىن تولىپ جاتقان يمپروۆيزاتسيالارى بار. ماقال-ماتەلدەرى قىسقا ءارى ناقتى. سوزدەرى ويلى, مانەرلى, وبرازدى. ونبەيتىن ءىستى قۋمايدى. قوعامدى بىرلىكتەندىرەتىن ادەبى (ۇستىنى) بەرىك. ۇلكەندەرىن سىيلايدى. داستۇرگە باعىنادى...» دەگەن ەكەن («بولشايا ەنتسيكلوپەديا», 1902. توم-10. س-744).
ال بۇگىنگى تاڭدا:
«دالانىڭ شىدام-ءتوزىمىن,
دارىتقان بويعا الىپپىز,
اسىلىن اتتەڭ ءوزىنىڭ,
ءالى ۇقپاي جۇرگەن حالىقپىز» دەپ اقىن قادىر مىرزا ءالى ايتقانداي, ساف التىنداي اسىل رۋحاني ۇستىندارىمىزدى باعالاي الماي كەلەمىز. باسقاسىن بىلاي قويعاندا اتادان بالاعا جالعاسىپ كەلە جاتقان اۋلەت ۇستىنى – وتباسىلىق تاربيەنىڭ تەتىگى بۇزىلۋ ۇستىندە.
وتباسىلىق تاربيە حاقىندا ءسوز بولعان تۇستا, ۇلى اباي تۋعان قۇنانباي قاجى اۋلەتىنىڭ ونەگەسى تۋرالى ايتار بولساق, قۇنەكەڭنىڭ شوبەرەسى, شاكارىم قۇدايبەردى ۇلىنىڭ ۇلكەن بالاسى احات قاريا 1967 جىلى باستاپ جازىپ, 1982 جىلى اياقتاعان اۋلەت تاربيەسى مەن ونەگەسى جايلى ەستەلىگى بار. بۇل جازبا 1992 جىلى «جۇلدىز» جۋرنالىنىڭ 11-ءشى سانىنا «مەنىڭ اكەم, حالىق ۇلى – شاكارىم» دەگەن اتپەن جاريالاندى.
وسى ەستەلىكتە احات اقساقال اكەسىنەن ەستىپ جازىپ العان اتاسى قۇنانبايدىڭ: «ابىروي, اتاق الۋ ءۇشىن – ەڭ الدىمەن ادالدىق كەرەك, ەشكىمدى الا كورمەي, ادالىنا بولىسۋ, كەمتارعا جاردەمدەسۋ كەرەك دەگەندى ەرتەدەن ويىما بەكىتتىم... وزىمە ەلدى قاراتىپ, ەل باسشىسى بولعاننان كەيىن, قاتە كەتپەسە, بىلە تۇرا قيانات جاساپ, ارامدى قولداعان, مومىن, جەتىم-جەسىردى جىلاتقان جەرىم بولعان جوق. مەن ادالدىققا, كوپكە سۇيەندىم. ولار مەنى قيىننان قۇتقاردى. مەنى ەل – ادال, ءادىل دەگەن اتاققا بولەدى. مەنىڭ كورگەنىمدەي جاعدايعا ۇشىراساڭ, اقتى جاقتا, جەتىم-جەسىرگە, جىلاعانعا بولىس, جاردەم ەت!» دەگەن وسيەتىن كەلتىرەدى. ناقتىراق ايتقاندا بۇل وسيەتتى قۇنەكەڭ نەمەرەسى شاكارىمگە ايتقان.
سول سياقتى, جوعارىداعى ەستەلىكتە شاكارىمنىڭ اباي اعاسىنان ۇيرەنگەن ونەگەسى جايىندا دا ايتىلىپتى. وندا: «اباي ءوزىن قالاي تاربيەلەسە, ءبىزدى دە سولاي تاربيەلەدى. سونىڭ نەگىزگىلەرى: ادام ەلگە, نە بىرەۋگە پايداسىن تيگىزۋى كەرەك. پايداسىن تيگىزە الماسا, زالالى تيمەسىن. ونان سوڭ, قاتتى تاپسىراتىن نارسەسى – ادالدىق! ادال بولىڭدار, ادالدىڭ ارقانى ۇزىن. بىرەۋدى وتكەلگە سالىپ وتۋدەن ساق بولىڭدار. ادام بالاسىن ۇلتقا, رۋعا بولۋدەن ساقتانىڭدار, الا كورمەڭدەر...» دەگەنى جايلى ايتىلىپتى.
دەمەك, جوعارىدا اتاپ وتكەندەي قازاق قوعامى ينستيتۋزياتسياسىنىڭ دانەكەرى – ادالدىق ەكەن. نەمىس ويشىلى فريدريح شيللەر ايتقانداي: «ادالدىق – ومىردەن دە قىمبات» نەمەسە اباي اتامىزدىڭ, «الداۋ قوسپاي, ادال ەڭبەگىن ساتىپ, كۇن كورگەن ادام – قازاقتىڭ اۋليەسى بولماق» دەگەن پايىمى قانداي كەرەمەت ەدى.