بوزوق – ەلوردانىڭ تۋريستىك برەندى

جۋىقتا وسى جەرگە مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى بوزوق مەم­­لەكەتتىك تاريحي-مادەني مۋ­زەي-قورىق ديرەكتورى ساۋلە بورى­­باەۆا حانىم باستاعان جانە اتالعان نىسانعا كوپ جىل­دان بەرى ارحەولوگيالىق قاز­با-بار­لاۋ جۇمىستارىن جۇر­گى­زىپ كەلە جات­قان عالىم, ك.اقىشەۆ اتىن­داعى ارحەولوگيا ينس­تيتۋتى­نىڭ باسشىسى ما­رال حاب­دۋ­لي­نا قوستاعان ءبىر شوعىر قاۋىم قا­لا­شىق باسىندا حالقى­مىز­دىڭ ءداس­تۇرلى مۇراسى «سىرگە جيار» ءراسى­مىن وتكىزۋمەن قاتار, جينالعان كوپ­شىلىككە ەجەلگى مەكەن تۋرالى عى­لى­مي تانىستىرىلىم جاسادى.

ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ 2010 جىلى جارىق كورگەن «ەۋرا­زيا جۇرەگىندە» اتتى ەڭبەگىندە: «1820 جىلى رەسەي يمپەراتورلىق «سيبيرسكي ۆەستنيك» جۋرنالىندا ورىس كەن ينجەنەرى يۆان شانگيننىڭ كۇندەلىگى جاريالاندى. وسى كۇندەلىك بەتتەرىندە شانگين باس شتاب تاپسىرماسى بويىنشا 1816 جىلى ەسىل-نۇرا بويىن زەرتتەپ, بوزوق كولىنىڭ جاعاسىندا كونە قالاشىق ورنى بارىن بايانداعان. وسى دەرەككە سۇيەنە وتىرىپ مەن استانا توڭى­رە­گىنىڭ ارحەولوگيالىق كارتاسىن جاساۋعا باستاما كوتەردىم... سونىمەن 180 جىلدان كەيىن, 1999 جىلى وسى جۇمىستى اتقارۋ­دى زور قۇلشىنىسپەن قولعا ال­عان اكادەميك كەمەل اقىشەۆ باس­تاعان ارحەولوگيالىق ەكسپە­دي­­تسيا قازىرگى استانادان ون بەس شاقىرىم جەردە جاتقان قالا­نى قازۋعا كىرىستى. كەيىن انىق­­تالع­ان­داي, قالانىڭ ناعىز اتا­ۋى بوزوق ەكەن. عالىمدار قالا­نىڭ گۇلدەنۋى ح-ءحىى عاسىر­لارعا كەلەتىنىن انىقتادى. بۇل ولجانىڭ قۇندىلىعى – ورتا جانە ودان ەرتە كونە عاسىرلاردا دالا ولكەسى ءوز قالالارى مەن قونىستارى بولعان كوشپەلى مادەنيەتتىڭ ناعىز قاينارى جانە وشاعى ەكەندىگىن دالەلدەپ وتىر» دەپتى.

ەلباسىنىڭ جوعارىداعى پايىم-پىكىرى سوڭعى جىلدارى قالا­شىق اۋماعىنا جۇرگىزىل­گەن ار­حەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىس­تارى ناتيجەسىندە تولىق دالەل­دەنىپ وتىر. نىسانعا 1999 جىل­دان باستاپ تۇراقتى  زەرتتەۋ جۇرگىزىپ كەلە جاتقان ەسىل ستاتسيو­نارلىق ارحەولوگيالىق ەكسپە­د­يتسياسىنىڭ جەتەكشىسى مارال حابدۋلينانىڭ قورىتىن­دى ەسەبىنە قاراعاندا, بوزوق ەس­كەرت­كىشى حرونولوگيالىق تۇر­عى­دان ءتۇرلى نىساندار كەشەنى­نەن تۇرادى: ەجەلگى تۇرىك عيبادات­حاناسى, ورتاعاسىرلىق قالاشىق, التىن وردا كەزەڭىنىڭ قورىمى, ستاتسيونارلىق تۇرعىن ۇيلەر, ءوندىرىس ورىندارى, قازاقتاردىڭ قىستاۋى جانە سۋارۋ جۇيەسى ت.ب. سونىمەن قاتار  قالاشىق ماتەريالدارى ءتورت ورتاعاسىرلىق مەملەكەتتىك قۇرىلىمداردىڭ تاريحىن كورسەتەدى: تۇرىك قاعاناتى, قىپ­شاق حاندىعى, التىن وردا جانە قازاق حاندىعى. ياعني, قالاشىق VII-IX عاسىرلاردان XVI-XVII عاسىرلارعا دەيىن, ەجەلگى تۇركىلەردىڭ كيەلى ورنى, ودان كەيىن كەرۋەن ساۋداسىن با­قى­لايتىن قىپشاقتاردىڭ قو­نىسى بولدى دەگەن بولجام بار. قىپشاق داۋىرىندە بۇل جەردە ەگىنشىلىك ءىسى وركەندەگەنى باي­قالادى. وعان دالەل – ستاتسيو­نارلىق, وندىرىستىك جانە يرري­گا­تسيا­لىق قۇرىلىستاردىڭ قال­دىق­ت­ارى, تۇرمىستىق زاتتار, قارۋ-جاراق, اشەكەيلەر, مونەتا­لار ت.ب. ال XIV عاسىردا قالا­شىق نۇرا-ەسىل ايماعىنىڭ يسلام­دان­عان ەليتاسىنىڭ رۋحاني ورتا­لى­عى­نا اينالىپ, ءدىني-مەمو­ريال­دىق كەشەن قالىپتاسىپتى. XVIII-XIX  عاسىرلاردا مۇندا قازاق­تىڭ شارۋاشىلىق نىساندارى (قىستاۋلار) ورنالاسقان كورىنەدى.

وسى ورايدا, كونە قالا­شىق­تىڭ كولەمى جانە ەجەلگى ورنالاسۋى جايلى زەرتتەگەن تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى اينا­گۇل عانيەۆا, ەسكەرتكىش كەشەن اۋماعى 412 گەكتار ەكەنىن العا تارتىپ,  بوزوق ورتاعا­سىر­لىق قالاشىعىن قالپىنا كەلتىرۋ ار­قىلى بوتاي, ساق, عۇن, تۇركى جانە قازاق حاندىعىنىڭ بەس حرو­­نو­لوگيالىق تاريحي كەزەڭ­دەرىن بەينەلەيتىن قونىستار­دىڭ ارحەولوگيالىق ساياباق كەشە­نىن جاساۋعا تولىق نەگىز بار دەيدى. ناقتىراق ايتقاندا, ەجەل­گى ءداۋىردىڭ سول كەزەڭدەرىن بەي­نە­لەيتىن جاندى مۋزەي قۇرۋ قاجەت. مۇنداي مۋزەيلەر الەمدىك تاجى­ري­بەدە بار. قازىرگى تاڭدا ەلى­مىز­دە 240-تان استام مۋزەي بولسا, ولاردىڭ 12-ءسى قورىق-مۋ­زەي ەسە­بىندە. بۇل بارلىق مۋزەي­لەر­دىڭ 5 پايىزىن قۇرايدى. ەلى­­­مىز­دە قازىرگە دەيىن بىردە-ءبىر رەس­­­پۋب­­ل­ي­كا­لىق مارتەبەسى بار ارحەو­­لو­گيالىق جانە ەتنوگرا­فيا­لىق ءپرو­فيلدى مۋزەي جوق. وسى سۇرا­نىستى قانا­عات­تاندىرۋعا بوزوق ەسكەرتكىش كەشەنى سۇرانىپ تۇر.

2004 جىلى بوزوق قالاشىعىن­دا شەتەلدىك ساراپشىلاردىڭ قاتى­سۋىمەن حالىقارالىق عىلى­مي فورۋم ءوتتى. فورۋمنىڭ قورى­تىندىسى بويىنشا رەزوليۋتسيا قابىلداندى جانە قالاشىقتىڭ عىلىمي جانە مادەني ماڭىزى تۋرالى ساراپتامالىق پىكىرگە قول قويىلدى. ءسويتىپ العاش رەت ەسكەركىش ماتەريالدارى ەۋرا­زيانىڭ عىلىمي ارحەولو­گيا­لىق كەڭىستىگىنە ەندى.

وسىلاي جالعاسىن تاپقان جۇمىستىڭ ناتيجەسىندە 2018 جىلى ۇكىمەت قاۋلىسىمەن بوزوق مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني مۇراجاي-قورى­عى قۇرىلدى. «مۇنداعى ماقسات – كونە قالا­شىققا ارحەولوگيالىق قازبالار نەگىزىندە «اشىق اسپان استىندا ۇلتتىق ساياباق» جوباسىن ىسكە اسىرىپ, سول ارقىلى ەلىمىز­دەگى  ەجەلگى جانە ورتاعاسىرلىق ستاتسيو­نارلىق ەسكەرت­كىش­تەر­دى قال­پىنا كەلتىرۋ» دەيدى مۋزەي-قورىقتىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى قاجىمۇرات تولەگەن ۇلى.

جوعارىداعى جوبانىڭ الدىن-الا بەلگىلەن­گەن بەيىمدىك جوسپارى بويىنشا, ەلباسىنىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالا­سىندا سيپات­تال­عانداي, اتا-بابا­­لارىمىزدىڭ جەتىستىكتەرىن بەي­نەلەيتىن مۋزەي-قورىقتىڭ ساۋلەت كورىنىسىن تۇجىرىمداپ, ويىن-ساۋىق, دەمالىس, سپورت, دەنساۋ­لىق فۋنكتسيالارى ما­ڭىزدى بولاتىن ساپالى جاڭا فورماتتى جاندى مۋزەيىن قۇرۋ.

ياعني, مۋزەي اۋماعىندا ار­حەو­لوگيالىق پارك, مۋزەي-عي­ما­­راتى, وتباسىلىق دەمالىس ورتا­­لىقتارى, بالالارعا ارنالعان جاسوسپى­رىم­دەر لاگەرى, امفيتەاتر, بيوپارك, لەۆادالار, ساياباق ايماقتارى, شىعىس بازار­لارى, قولونەر شەبەرحانالارى, تاقى­رىپتىق ءدامحانالار, ءشاي­حانا, الما باقشالارى بولادى. تولىق كەشەن 300 گەكتار اۋماقتا ورنالاسادى.

جوعارىداعى ارحەولوگيالىق ساياباقتى ىسكە قوسۋ ەۋرازيانىڭ ەجەلگى جانە ورتاعاسىر­لىق تاريحىندا وتاندىق جانە شەتەلدىك عالىمدار­دىڭ زەرتتەۋلەرىنە نە­گىز­دەلىپ, قالپىنا كەلتىرۋ جۇ­مىستارى ەسكەرتكىشتىڭ ارحەو­لوگيا­لىق زەرتتەۋلەرى ناتيجەسى بويىنشا جاسالماق ەكەن.

سونىمەن قاتار بۇل جەردە ەنەوليت كەزە­ڭى­نە ءتان بوتاي قونىسىنىڭ تۇرعىن ۇيلەرى دە تۇر­عىزىلادى. بۇل – تاس داۋىردەن مەتالل وڭ­دەۋگە دەيىنگى تەح­نو­لوگيالىق سەرپىلىس كەزە­ڭى مەن جىل­قى ءوسىرۋ مادەنيەتى ءداۋى­رىن ايگىلەمەك.

وسىلايشا, بولاشاقتا سالىنۋى ءتيىس ارحەولو­گيالىق سايا­باق الداعى ۋاقىتتا عىلىمي جانە شىعارماشىلىق جوبالاردى ىسكە اسى­رۋدىڭ پلاتفورماسىنا اينالىپ, ەلدىڭ تۋريس­تىك كارتاسىندا تارتىمدى مادەني ينفرا­قۇ­رىلىم پايدا بولۋىنا جول اشادى. سونىمەن بىرگە اتقا ءمىنۋ مادەنيەتى مەن دالا وركەنيەتى تاريحىمەن تولىق تانىسۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن كورىنەدى. ناتيجەسىندە, بوزوق مادەنيەتى – ەلوردانىڭ تۋريستىك برەندىنە اينالادى.