استانا جۇرتىن اينالعان...

اڭگىمەنى اۋەلدەن باستار بولساق, وتكەن عاسىر باسىندا پاتشالىق رەسەيدى ءدۇر سىلكىندىرىپ, 1917 جىلدىڭ 25 قازانىندا (7 قاراشا) جەڭىسكە جەتكەن «قازان توڭكەرىسى» ناتيجەسىندە, قازاق دالاسىنا دا جاڭا بيلىك ورنادى. ياعني 1919 جىلدىڭ 10 شىلدەسى كۇنى ركفسر حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىنىڭ جارلىعىمەن قازاق ولكەسىن باسقارۋ جونىندە كيرۆوەنرەۆكوم (قازاق اسكەري رەۆوليۋتسيالىق كوميتەتى) قۇرىلىپ, 19 قىركۇيەكتە رەسپۋبليكا ورتالىعى رەتىندە ورىنبور قالاسى تاڭدالدى.

جازۋشى قالمۇقان يساباەۆتىڭ 2007 جىلى جارىق كورگەن «پاتشادان شەن العان قازاقتار» اتتى ەستەلىك جازباسىندا: رەۆكومنىڭ العاشقى توراعاسى س.س.پەستكوۆسكيدىڭ بولاشاق سوتسياليستىك مەملەكەت استاناسى پرولەتارياتى بار قالا بولۋ كەرەك. وسى ەسەپتەن مەن كەڭەس ۇكىمەتى الدىنا ورىنبوردى قازاق اكسر قۇرامىنا قوسىپ, ونى رەس­پۋبليكا ورتالىعى ەتۋدى سۇرادىم, دەگەن بايانحاتىن كەلتىرەدى. سونىمەن...

ورىنبوردا العاشقى دەكرەت قابىلداندى

 ورىنبور قالاسى 1925 جىلعا دەيىن قازاق ەلىنىڭ استاناسى ءرولىن اتقاردى. بۇل قالادا ۇلت تاريحى ءۇشىن ويىپ الار وقيعالار كوپ بولدى. اتاپ ايتقاندا, 1920 جىلى 17 تامىزدا ركفسر حالىق كوميسسارلارى كەڭەسى «قازاق رەسپۋبليكاسى» جونىندە دەكرەت قابىلداپ, كەشىكپەي 26 تامىز كۇنى بۇكىلوداقتىق ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى مەن ركفسر حالىق كوميسسارلارى كەڭەسى «قىرعىز (قازاق) اۆتونوميالى كەڭەستىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسىن قۇرۋ تۋرالى» شەشىمگە قول قويدى. ءسويتىپ, 2-12 قازاندا ورىنبوردا وتكەن قازاقستان كەڭەستەرىنىڭ قۇرىلتاي سەزى ركفسر قۇرامىندا قازاق اۆتونوميالىق كەڭەستىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسى قۇرىلعانىن جاريالادى.

سونىمەن قاتار اتالعان سەزدە قازاق اۆتونوميالىق كەڭەستىك سوتسياليس­تىك رەسپۋبليكاسى ەڭبەكشىلەرى قۇقىق­تارى­نىڭ دەكلاراتسياسى قابىلداندى. وسىن­داعى قۇقىقتىق قۇجاتتار كەيىن تاۋەلسىز قازاقستان رەسپۋبليكاسى اتانۋىمىزعا نەگىز بولعانى انىق. جوعارىداعى تاريحي وقيعالار ۋاقىتتىق تۇرعىدان ءدال بۇگىن عاسىرلىق مەجەگە جەتىپ, 100 جىلدىق داتاعا يەك ارتىپ وتىر.

كەلەسى, ياعني 1921 جىلى 11-18 ماۋ­سىم ارالىعىندا ورىنبوردا قازاق وبلىستىق 1-ءشى پارتيا كونفەرەنتسياسى ۇيىمداستىرىلىپ, وعان 162 دەلەگات قاتىسسا, 7-13 شىلدە ارالىعىندا كومسومولدىڭ قازاق ولكەلىك I سەزى بولىپ ءوتتى. قازاق تاريحىندا تۇڭعىش رەت «1923 جىلدىڭ قازاق كالەندارى» وسىندا جارىق كورىپ, كۇنتىزبەدە دەمالىس كۇنىن جۇماعا بەلگىلەسە, «قازاق» جانە «ۇشقىن» گازەتتەرى مەن «ايقاپ» جۋرنالى وسى قالادا باسىلدى.

حالقىمىز «قازاق» اتاۋىنا قىزىلوردادا يە بولدى

1924 جىلى ورىنبور وبلىسى دەربەس گۋبەرنيا رەتىندە ركفسر قۇرامىنا كىرگەندىكتەن 1925 جىلى اقپان ايىندا رەسپۋبليكا استاناسى اقمەشىتكە كوشىرىلىپ, ماۋسىم ايىندا قالا اتى «قىزىلوردا» بولىپ وزگەرتىلدى. وسى تۇستا تۇركىستان رەسپۋبليكاسى تاراتىلىپ, تۇركىستان اكسر-ءنىڭ قۇرامىندا بولعان سىرداريا جانە جەتىسۋ وبلىس­تارى, قاراقالپاق اۆتونوميالىق وبلىسى قازاق اۆتونوميالىق رەسپۋبليكاسى قۇرامىنا ەندى. ناتيجەسىندە, رەس­پۋبليكاداعى قازاقتار سانى 35 پا­يىزعا ارتىپ, تەرريتورياسى كەڭەيدى.

رەسپۋبليكا استاناسى قىزىلوردادا العاش رەت قازاق ۇلتتىق دراما تەاترى اشىلدى. وندا قاليبەك قۋانىشباەۆ, سەركە قوجامقۇلوۆ, شارا جيەنقۇلوۆا جانە تاعى باسقا ونەر تارلاندارى ءوزىنىڭ تالانتىن ۇشتادى.

قىزىلوردا قالاسىندا ۇلت تاريحى ءۇشىن ايتا جۇرەرلىك ۇلكەن وقيعا – بۇعان دەيىن «قىرعىز» اتالىپ كەلگەن حالقىمىز ءوزىنىڭ ەجەلگى ۇلتتىق تيتۋلى «قازاق» اتاۋىمەن قاۋىشتى. ناقتىراق ايتقاندا, 1925 جىلى 15-19 ءساۋىر ارالىعىندا وتكەن كەڭەستەردىڭ بۇكىلقازاقستاندىق 5-ءشى سەزى حالقىمىزدىڭ ورىسشا «كيرگيز» اتالۋىن «قازاق» دەپ, «كيرگيز اكسر-ءى» اتاۋىن «قازاق اكسر-ءى» دەپ وزگەرتۋ جايلى قاۋلى قابىلدادى.

بۇل ىستە رك(ب)پ قازاق ولكەلىك پارتيا كوميتەتىنىڭ 2-حاتشىسى سۇلتانبەك قوجانوۆتىڭ ءرولى زور. تاريحشى-زەرت­تەۋشى ءسابيت شىلدەبايدىڭ جازۋىنا قاراعاندا, «قازاق» اتاۋىن قاي­تارۋ ماسەلەسى سەزدىڭ كۇن تارتىبىنە قويىلماعان. بىراق س.قوجانوۆ جوعارى­داعى ۇسىنىستى ءوز تاراپىنان جاساعاندا, دەلەگاتتار ورىندارىنان تىك تۇرىپ, قىزۋ قول شاپالاقتاپ قولداۋ كورسەتىپتى. وسىلايشا جاڭادان شەشىم قابىلدانىپ, ونى بەكىتۋ بۇكىلرەسەيلىك واك قاراۋىنا ۇسىنىلدى. بواك جوعارىداعى شەشىمدى 1925 جىلى 15 ماۋسىمدا رەسمي ماقۇل-داپ, قازاق حالقى ءوزىنىڭ تاريحي اتىنا يە بولادى.

وسى جىلدارى قىزىلوردا قالاسىن قازاقستاننىڭ ساياسي, ەكونوميكالىق جانە مادەني ورتالىعى رەتىندە تانىتۋعا س.قوجانوۆ, ت.رىسقۇلوۆ, ج.مىڭباەۆ, ن.نۇرماقوۆ, م.تىنىشپاەۆ, ا.كەنجين, س.اقاەۆ, ا.سەرعازين, و.يساەۆ, س.سادۋا­قاسوۆ, س.ەسقاراەۆ, ت.ب. قوعام قايراتكەر­لەرى بەلسەندى قاتىستى. قالا 1929 جىلى مامىر ايىنا دەيىن قازاق اكسر-ءىنىڭ استاناسى بولدى.

ەل تاۋەلسىزدىگى الماتىدا جاريالاندى

سىر بويىنىڭ ەكونوميكالىق جانە تابيعي جاعدايى ءومىر سۇرۋگە قولايسىز دەگەندى جەلەۋ ەتكەن بك(ب)پ قازاق ولكەلىك كوميتەتى ەل استاناسىن الماتىعا اۋىستىرۋدى ءجون دەپ تاپتى. ءسويتىپ 1927 جىلى 3 ناۋرىزدا قازاقستان استاناسىن الماتىعا كوشىرۋ جونىندە قازاق اكسر-ءى واك مەن رەسپۋبليكا حكك-ءنىڭ قاۋلىسى جاريالاندى.

جوعارىداعى قاۋلى قازاقستان كەڭەستەرىنىڭ ءVى سەزىندە بەكىتىلىپ, بۇل شەشىمدى ركفسر واك مەن حكك ماقۇلدادى. ءسويتىپ الماتى قالاسى 1929-1936 جىلدارى قازاق اكسر-ءىنىڭ, 1936 جىلدان باستاپ 1991 جىلعا دەيىن قازاق كسر-ءنىڭ, 1991-1997 جىلدارى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ استاناسى مىندەتىن اتقاردى.

تاريحشىلار استانانىڭ الماتىعا كوشىرىلۋىنە تۇركسىب تەمىرجولىنىڭ سالىنۋى تۇرتكى بولدى دەگەن پايىم ايتادى. ورتالىقتى 1927 جىلى 3 ساۋىردە كوشىرۋ تۋرالى قاۋلى قابىلدانعانىمەن, ناقتى ءىس 1929 جىلى ىسكە اسىرىلىپ, اۋا رايى قولايلى, تابيعاتى كوركەم الماتى قالاسى از ۋاقىت ىشىندە ەلدىڭ ساياسي, ەكونوميكالىق, مادەني ورتالىعىنا اينالىپ, 70 جىل ەل استاناسى بولدى.

كەڭەس جىلدارىندا ساۋلەت ونەرىنىڭ تاماشا ەسكەرتكىشتەر جيىنتىعى رەتىندە تانىمال الماتى قالاسىندا: وپەرا جانە بالەت تەاترى, «قازاقستان» قوناق ءۇيى, رەسپۋبليكا سارايى, اۋەزوۆ اتىنداعى اكادەميالىق تەاتر, ورتالىق مۇراجاي, عىلىم اكادەمياسىنىڭ باس عيماراتى سياقتى الىپ قۇرىلىستار سالىندى. اسى­رەسە, تەڭىز دەڭگەيىنەن 1700 مەتر بيىك­­تىكتەگى «مەدەۋ» مۇز ايدىنى مەن تەڭىز دەڭ­گەيىنەن 2200-2780 مەتر بيىك شىم­بۇ­لاق شاڭعى كۋرورتى دۇنيە جۇزىنە بەلگىلى.

قازاق تاريحىنداعى اسا ەلەۋلى وقيعا –1991 جىلى 10 جەلتوقساندا الماتى قالاسىندا «قاز كسر» اتاۋى «قازاقستان رەسپۋب­ليكاسى» دەپ وزگەرتىلىپ, كەشىكپەي 16 جەلتوقسان كۇنى قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرا­لى كونستيتۋتسيالىق زاڭ قابىلدا­نىپ, جوعارى كەڭەس قازاقستان رەسپۋبلي­كاسىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن جاريالادى.

نۇر-سۇلتان – الاشتىڭ ارمانى

1991 جىلى قازاقستان تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەننەن كەيىن استانانى ەلدىڭ وڭتۇستىك-شىعىسىنان رەسپۋبليكانىڭ ورتالىق بولىگىنە كوشىرۋ ماسەلەسى كوتەرىلدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازار­باەۆ­تىڭ تاپسىرماسى بويىنشا مەم­لەكەتتىڭ جاڭا استاناسىن ورنالاستىرۋعا وڭتاي­لى قالانى انىقتاۋ ماقساتىمەن رەسپۋب­ليكانىڭ بۇكىل اۋماعى مۇقيات زەرتتەلدى. تالداۋ قورىتىندىلارى بار­لىق نۇس­قالاردىڭ ىشىنەن ەڭ قولايلىسى اقمولا قالاسى ەكەندىگىن كورسەتتى.

ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «جىلدار مەن ويلار» اتتى كىتابىنىڭ 50-ءشى بەتىندە, «وتكەن عاسىر باسىندا العاشقى قازاق ليبەرالدارى – «الاش» پارتياسى كوسەمدەرى دە ساياسي ورتالىقتى اۋەلدەن زور ستراتەگيالىق ماڭىزعا يە وسى ايماققا (سارىارقاعا) كوشىرىپ اكەلۋگە كۇش سالدى», دەيدى. راسىندا, ءاليحان بوكەيحاننىڭ «گريگوري نيكولاەۆيچ پوتانين» اتتى ماقالاسىندا: «قازاقتى اۆتونوميا قىلساق, قاراوتكەل – الاشتىڭ ورتاسى بولسا, سوندا ۋنيۆەرسيتەت سالىپ, قازاقتىڭ ۇل-قىزىن وقىتساق, «قوزى كورپەش – باياندى» شىعارعان شوقان, اباي, احمەت, مىرجاقىپتى تاپقان قازاقتىڭ كىم ەكەنىن ەۋروپا سوندا بىلەر ەدى-اۋ» دەگەن وزەكجاردى ءسوزى بار. دەمەك, اقمولانى استاناعا اينالدىرۋ – الاش ارىستارىنىڭ ارمانى بولعان.

1995 جىلى 15 قىركۇيەكتە قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇل­تان نازارباەۆ «قازاقستان رەسپۋبلي­كاسىنىڭ استاناسى تۋرالى» زاڭ كۇشى بار جارلىعىن جاريالادى. جارلىق بويىنشا رەسپۋبليكا ۇكىمەتى اقمولا قالاسىن اباتتاندىرۋ جونىندەگى بيۋدجەتتەن تىس قاراجاتتى جيناقتاۋ ماق­ساتىندا «جاڭا استانا» قورىن اشتى. 1997 جىلى 20 قازاندا ن.نازارباەۆ قازاقستاننىڭ جاڭا استاناسى اقمولا قالاسى بولعانىن رەسمي تۇردە جاريالادى. 1997 جىلى 8 قاراشادا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك رامىزدەرى مەن پرەزيدەنت بايراعىن الماتىدان اقمولا قالاسىنا شىعارىپ سالۋ ءراسىمى ءوتتى. 1997 جىلى 3 جەلتوقساندا قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەمەر-مينيستر كەڭسەسى اقمولاعا كوشتى. سول جىلعى 9 جەلتوقساندا قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ اقمولاعا رەسمي تۇردە اتتاندى. 1998 جىلى 6 مامىر كۇنى پرەزيدەنت جارلىعىمەن اقمولا قالاسىنىڭ اتى «استانا» بولىپ وزگەردى. قالانىڭ استانا رەتىندەگى رەسمي تۇساۋكەسەرى 1998 جىلى 10 ماۋسىمدا ءوتتى. 2019 جىلى ناۋرىزدىڭ 20 جۇلدىزىندا استانا قالاسىنىڭ اتاۋى رەسمي تۇردە نۇر-سۇل­تان دەپ وزگەرتىلدى.