ەكولوگيالىق ءبىلىم بەرۋگە دايىنبىز با؟

شارادا ءبىرىنشى بولىپ ءسوز العان اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ ءمينيسترى ايدا بالاەۆا ەكولوگيا ءسوزىنىڭ ءوزى قازىرگى تاڭدا وتە وزەكتى ۇعىمعا اينالعانىن ايتتى.

– ەكولوگيا تەرمينى بۇگىندە سوعىس, اپات سەكىلدى سوزدەرمەن قاتار ايتىلاتىن, قۇلاق تۇرەر, وي سالار ۇعىمعا اينالدى. ويتكەنى تابيعات – تىرشىلىكتىڭ كوزى عانا ەمەس, ءومىردىڭ ءوزى. سوندىقتان دا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ بۇل ماسەلەگە ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ, ءتۇرلى كەلەڭسىز جايتتارعا جانى اۋىرىپ, حالىقتى تابيعات انانى ايالاۋعا شاقىرىپ كەلەدى. مىنە, وسى ۇندەۋدىڭ ءىزىن سۋىتپاي, ءبىزدىڭ مينيسترلىك تانىمال ەكولوگ ماماندارمەن, بىلىكتى ساراپشىلارمەن بىرلەسىپ ەكولوگيالىق ساۋاتتىلىق تاقىرىبىندا دوڭگەلەك ۇستەل وتكىزدى. شارادان كوز جەتكىزگەنىمىزدەي, جاس ۇرپاققا ەكولوگيالىق تاربيە بەرۋ – قوعام ءۇشىن ماڭىزدى, – دەدى ا.بالاەۆا.

ءمينيستردىڭ مالىمدەۋىنشە, ەلىمىزدە ەكولوگيالىق ماسەلەلەردى شەشۋمەن اينالىساتىن 170 ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم بار. بۇل – قازاقستاندا تىركەلگەن بارلىق ۇەۇ-نىڭ نەبارى 3,3 پايىزى عانا. مۇنداي ماڭىزدى ماسەلەنى بارلىق ۇيىمدارمەن, اسىرەسە قوعامدىق ۇيىمدارمەن بىرلىكتە شەشۋ كەرەك.

ال ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ءمينيسترى ماعزۇم مىرزاعاليەۆ بالالارعا ەكولوگيالىق ءبىلىم بەرۋ مەكتەپ باعدارلاماسىنا ەنگىزىلەتىن ەكولوگيا پانىمەن عانا شەكتەلىپ قالماۋى قاجەت ەكەنىن ايتادى.

– ءبىز لايىقتى ناتيجەگە قول جەتكىزۋىمىز ءۇشىن بار جۇكتى ءبىر عانا پانگە ارتىپ قويماي, كەشەندى جۇمىس جۇرگىزۋىمىز كەرەك. سوندىقتان بارلىق جاۋاپتى ۆەدومستۆولار مەن ەكولوگيا سالاسىنىڭ ساراپشىلارىن, سونداي-اق مۇعالىمدەردى, باستىسى اتا-انالاردى وسى جۇمىسقا اتسالىسۋعا شاقىرامىز. نەلىكتەن اتا-انالارعا كوبىرەك ءمان بەرىپ وتىرمىز؟ سەبەبى تاربيەنىڭ كەز كەلگەن ءتۇرى ءبىرىنشى وتباسىندا باستالادى. ەڭ الدىمەن ءبىز بالالاردىڭ بويىندا قورشاعان ورتادا ءوزىن-ءوزى ۇستاۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋىمىز كەرەك, – دەدى م.مىرزاعاليەۆ.

جاڭا ءپان تۋرالى ءسوز ەتكەندە جاۋاپكەرشىلىكتىڭ باسىم بولىگى ءبىلىم سالاسىنا جاۋاپتى ۆەدومستۆوعا ارتىلاتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ال مەملەكەت باسشىسىنىڭ ەكولوگيالىق ءبىلىم بەرۋ تۋرالى تاپسىرماسى قالاي ورىندالماق؟ بۇل جونىندە ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى اسحات ايماعامبەتوۆ ءسوز قوزعادى.

– پرەزيدەنت مەكتەپتەردە ەكولوگيالىق ءبىلىم بەرەتىن جاڭا ءپان ەنگىزۋدى تاپسىرعان كۇننەن باستاپ ءبىز جۇمىستى باستاپ كەتتىك. قازىر وسى تاپسىرما توڭىرەگىندە ارنايى جاساقتالعان جۇمىس توبىنداعى ماماندار اينالىسىپ جاتىر. ءبىز اسىعىستىق تانىتقىمىز كەلمەيدى, ساپالى جۇمىسقا, ناقتى ناتيجەگە قول جەتكىزۋدى كوزدەيمىز. ساراپشىلاردىڭ, پەداگوگتەردىڭ, ءتۇرلى قوعامدىق ۇيىمداردىڭ بىزگە تولاسسىز ءتۇسىپ جاتقان ۇسىنىستارىنان بالالارعا ەكولوگيالىق ءبىلىمنىڭ اسا قاجەت ەكەنىنە كوز جەتكىزىپ وتىرمىز. جالپى, ەكولوگيالىق ءبىلىمدى مەكتەپ باعدارلاماسىنا قالاي, قانداي ءتيىمدى جۇيەمەن ەنگىزگەن ءجون؟ ايتالىق, ماڭىزدى پاندەردىڭ مازمۇنىندا ەكولوگيالىق ءبىلىم بەرەتىن تاقىرىپتار ەنگىزۋگە بولادى, – دەدى ا.ايماعامبەتوۆ

نەگىزى وسى ۇسىنىس بۇعان دەيىن باس باسىلىمدا جاريالانعان «ەكولوگيا ءپانىن ەنگىزۋگە ءازىرمىز بە؟» اتتى ماقالامىزدا دا ايتىلعان ەدى. ياعني مەكتەپتەگى قازىر وقىتىلىپ جاتقان پاندەرگە ەكولوگيالىق ءبىلىم بەرەتىن تاقىرىپتاردى كىرىكتىرۋگە بولادى. سول ماتەريالىمىزدا ساراپشىلار جاڭا وقۋ جىلىندا جاڭا ءپان ەنگىزۋگە دايىندىقتىڭ جوعىن جەتكىزىپ ەدى. دەسە دە, ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترىنىڭ اي­تۋىنشا, اسىعىستىققا جول بەرمەۋ – الداعى جاڭا وقۋ جىلىنان باستاپ ەكولوگيالىق ءبىلىم بەرۋ باستالمايدى دەگەن ءسوز ەمەس. جۇيەلى جۇمىس كەزەڭ-كەزەڭىمەن جۇزەگە اسىرىلماق.

ەكو-بەلسەندى سۆەتلانا موگيليۋك «جاڭا ءپان كەرەك پە, جوق باسقا پان­دەرگە ەكولوگيالىق تاقىرىپتاردى كىرىكتىرۋگە بولا ما؟» دەگەن سۇراققا تەرە­ڭىرەك توقتالدى. ونىڭ ويىنشا, بۇل ماسەلەدە شەتەلدىكتەر ءجۇرىپ وتكەن جولدان, جوعارىداعى سۇراقتى ءبىرازدان بەرى تالقىلاپ كەلە جاتقان رەسەيدەن تاجىريبە الۋعا بولادى.

– شەتەلدىك تالقىلاۋلار مەن تاجىري­بەلەردى ۇزاق ۋاقىتتان بەرى ءجىتى قاداعالاپ, زەردەلەگەن ادام رەتىندە ايتايىن, بىزگە مىندەتتى تۇردە ارنايى ءپان ەنگىزۋ قاجەت. سەبەبى باسقا پاندەرگە تاقىرىپتاردى كىرىكتىرۋدىڭ لايىقتى ناتيجە بەرمەيتىنىن رەسەي تاجىريبەسىنەن كوزىمىز كورىپ وتىر. ال ءپاننىڭ مازمۇنىندا تاجىريبەلىك جۇمىستارعا كوپ كوڭىل ءبولىنۋى ءتيىس. ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى جاقسى دامىعان ەلدەردە وسى جۇيە تولىعىمەن ساقتالعان جانە ونىڭ تيىمدىلىگى وتە جوعارى. بالا ءوزى قولمەن ۇستاپ, كوزبەن كورىپ, ءوزى ىستەپ كورمەسە, وقىتۋدىڭ ءمانى جوق, – دەدى س.موگيليۋك.

قوعام بەلسەندىلەرى تاراپىنان سوڭعى كەزدە ەكولوگيا ءپانىن قوسىمشا ساباق رەتىندە وقىتۋ تۋرالى ۇسىنىستار ءجيى ايتىلىپ ءجۇر. بىراق بىزدە قوسىمشا ءبىلىم بەرۋدىڭ جاعدايى قانداي؟ ەكونوميكا عىلىمىنىڭ كانديداتى, پروفەسسور جاقسىبەك قۇلەكەەۆ ەلىمىزدەگى قوسىمشا ءبىلىم بەرۋ دەڭگەيىنىڭ تومەن ەكەنىن سىنعا الدى.

– باتىستاعى قوسىمشا ءبىلىم بەرۋمەن اينالىساتىن وقۋشىلار سارايىنا بارساڭىز, تابالدىرىقتان باستاپ تانىمىڭىز كەڭەيەدى. ءسىزدى جاسىل جەلەك, اكۆاريۋم, تابيعاتتىڭ ءتۇرلى بايلىقتارى قارسى الادى. ال ەلىمىزدىڭ وقۋشىلار سارايىنا كىرە قالساڭىز, قاڭىراپ بوس تۇرادى. نەگە سونداي مەكەمەلەر مەن ورىنداردىڭ قابىرعالارىنا دەيىن ەكولوگيالىق ءبىلىم مەن تاربيە بەرەتىن بالالاردىڭ ونىمدەرىمەن ارلەمەسكە؟ ءار قالادا ەكو-بالاباقشا, ەكو-مەكتەپ, ەكو-ساياباق سالۋ كەرەك. بۇل باستاما الداعى قۇرىلىسى باس­تالاتىن ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ جانە قوعامدىق ورىنداردىڭ جوباسىنا ۇلگى بولار ەدى, – دەدى ج.قۇلەكەەۆ.

ەكولوگيالىق ءبىلىم بەرۋ ماسەلەسى ەڭ ءبىرىنشى 1977 جىلى حالىقارالىق دەڭگەيدە كوتەرىلگەن ەكەن. ءوز كەزەگىندە «Wikibilim» قوعامدىق قورىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى راۋان كەنجەحان ۇلى عالامدىق دەڭگەيدە ويلاپ, ايماقتىق دەڭگەيدە ارەكەت ەتۋگە جانە بالالاردى دا وسى باعىتتا تاربيەلەۋگە شاقىردى.

– نەگىزى الەمدە بۇل ماسەلە وتكەن عا­سىر­دان بەرى كوتەرىلىپ كەلە جاتىر. كوپتەگەن ەل ءبىز كوزدەگەن ماقساتتى ەكولوگيالىق ءبىلىم بەرۋدەن بۇرىن «ەكولوگيالىق سانا قالىپتاستىرۋ» دەپ قاراستىرادى. ال سانانى دامىتۋ ءومىر بويى جۇزەگە اسىرىلاتىنى انىق. ءبىز ارينە وسى ءىستى قولعا الۋ بارىسىندا شەتەلدىكتەردىڭ جانە حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ ادىستەمەلەرى مەن تاجىريبەلەرىن, ءبىلىم مازمۇنىن زەرت­تەيمىز, سودان سوڭ وزىمىزدە قولدانىسقا ەنگى­زەمىز. وسى رەتتە ءبىز عالامدىق دەڭ­گەي­دە ويلاپ, ايماقتىق دەڭگەيدە ارەكەت ەتۋگە باعىت الۋىمىز قاجەت. ماسەلەن, انتاركتيداداعى مۇزدىقتاردىڭ ەرۋى تۋرالى وقىتىلعانىمەن, بالا الاتاۋداعى مۇزدىقتاردىڭ ەرۋىنەن تۋاتىن پروبلەمالاردى بىلگەنى ابزال. سول سەكىلدى گوبي ءشولى دەگەندە وقۋشى ماڭعىستاۋداعى ءشولدى ايماقتى ەلەستەتىپ, تالقىلاي الاتىن تانىم قالىپتاستىرۋىمىز قاجەت, – دەدى ر.كەنجەحان ۇلى.