اتا-انالار ۇمىتپەن كۇتكەن, تالاپكەرلەر تاعاتسىزدانا توسقان جاڭالىق تا بەلگىلى بولىپ, مەملەكەتتىك ءبىلىم گرانتى يەگەرلەرىنىڭ ءتىزىمى جاريالاندى. بيىل گرانت كىمگە بۇيىردى؟ انىعى, قاي سالا, قانداي ماماندىقتارعا ءبولىندى؟
الاڭداۋعا قوس سەبەپ
مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ گرانتتارىن تاعايىندايتىن كوميسسيانىڭ وتىرىسى اياقتالىسىمەن, ونىڭ قورىتىندىسى جىلداعى ءداستۇر بويىنشا باس باسىلىم – «Egemen Qazaqstan» گازەتىنە شىعادى. سول قالىپتاسقان ءۇردىستى بىلەتىن اتا-انالاردىڭ ءبىرى حابارلاسىپ: «گرانت ناتيجەسى گازەتتىڭ ەرتەڭگى نومىرىنە كەتىپ بارا جاتسا, كورىپ بەرىڭىزشى. قىزىما الاڭداپ وتىرمىن», دەگەن ءوتىنىشىن جەتكىزدى. ءبىر بايقاعانىمىز, بيىل اتا-انالاردىڭ الاڭى – بۇرىنعىدان بولەكتەۋ. ونىڭ سەبەبى دە تۇسىنىكتى بولار, كارانتين تالاپتارىن ساقتاۋ ءبىلىم جۇيەسىن ءبىراز وزگەرىسكە ۇشىراتتى. تالاپكەرلەر ءوز دەنساۋلىعىن تاۋەكەلگە تىگىپ, تەستىلەۋ سىناعىن تاپسىردى. ۋايىم كوبەيگەندىكتەن ويدىڭ دا ەكىگە ءبولىنىپ, ۇبت ناتيجەسىنە ەداۋىر اسەر ەتكەنىن ءبىرشاما تەست تاپسىرۋشى ورەندەردەن بىلدىك. سونداي-اق اتا-انالار مەن تالاپكەرلەردىڭ گرانت قورىتىندىسىنا الاڭداۋىنا تۇرارلىق ەكىنشى سەبەپ بار. بۇل – گرانتقا دەگەن باسەكەلەستىكتىڭ از دا بولسا ارتۋى.
ايتالىق, 2019-2020 وقۋ جىلىنا بولىنگەن 53 مىڭ 785 گرانتقا 64 مىڭ 452 تالاپكەر تالاستى. سوندا 1 ورىنعا 2 ادام دا تالاسىپ تۇرعان جوق. ءبىز بىلتىر مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ گرانتتارىن تاعايىندايتىن كوميسسيانىڭ مۇشەسى رەتىندە كەيبىر ماماندىقتارعا ءوتىنىش بەرگەن تالاپكەرلەردىڭ بولماشى بالمەن گرانتقا تۇسكەنىنە كوز جەتكىزگەنبىز. ال بيىل بىلتىرعى كولەمدە بولىنگەن گرانتقا 80 مىڭنان اسا ادام ءۇمىتتى بولدى. 1 ورىنعا 2 ادام تالاسىپ تۇرماسا دا مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ گرانتىنا ءوتىنىش بەرۋشىلەر سانى وتكەن جىلعىدان 20 مىڭعا كوبەيگەن. بۇل ءسوزسىز باسەكەلەستىككە باستايدى.
كوشباسشى ماماندىقتار مىنبەرى
بيىل قانداي ماماندىقتارعا گرانت كوپ تاعايىندالعانىنا توقتالايىق. وسى جولى مەملەكەتتىك تاپسىرىس ەڭ كوپ بولىنگەن ماماندىقتار تىزىمىندە 2500 گرانتپەن «قالا قۇرىلىسى, قۇرىلىس جۇمىستارى جانە ازاماتتىق قۇرىلىس» ماماندىعى كوش باستادى. بۇل ماماندىققا بولىنگەن گرانت سانى بىلتىرعىمەن سالىستىرعاندا ءبىر تسيفرعا دا وزگەرمەگەن. ال «اقپاراتتىق تەحنولوگيالار» ماماندىعىنا مەملەكەتتىك تاپسىرىس كولەمى ازايعان. بىلتىر ءبىرىنشى ورىندا بولعان «اقپاراتتىق تەحنولوگيالار» ماماندىعى 2468 گرانتپەن بيىل 2 ورىنعا تۇراقتاپ تۇر. ماماندىق بويىنشا مەملەكەتتىك گرانت ەڭ كوپ قاراستىرىلعان ماماندىقتاردىڭ ۇزدىك ۇشتىگىن 2147 گرانتپەن «جالپى مەديتسينا» ماماندىعى اياقتايدى.
ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ بيىل 21 شىلدەدە جاريالاعان اقپاراتىنا سۇيەنسەك, «قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ» ماماندىعىنا 2147 گرانت قاراستىرىلعان. ال جوعارىداعى «جالپى مەديتسينا» ماماندىعىنا تۋرا وسى كولەمدەگى 2147 گرانتتىڭ تاعايىندالعانى تۋرالى مالىمەت «ادىلەت» سايتىنان الىندى. نورماميۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەر جاريالاناتىن بۇل سايتتاعى جوعارى جانە جوعارى وقۋ ورنىنان كەيىنگى ءبىلىمى بار كادرلاردى دايارلاۋعا مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ تاپسىرىسىن ءبولۋ تۋرالى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ 2019 جىلعى 28 ماۋسىمداعى № 287 بۇيرىعىندا «قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ» ماماندىعىنا بيىل بولىنگەن گرانت كولەمى 100-ءدى كورسەتىپ تۇر. ەڭ قىزىعى, ەكى دەرەككوزدە دە جالپى مەديتسينالىق ماماندىقتارعا قاراستىرىلعان مەملەكەتتىك تاپسىرىس سانى (بارلىعى 2700) وزگەرتىلمەگەن. سوندا گرانت ەسەبى قالاي بولدى؟ ءبىر بولجامىمىز بار, مەملەكەتتىك كوميسسيا جاعدايعا قاراي №287 بۇيرىققا وزگەرىس ەنگىزگەن بولۋى مۇمكىن. سونىڭ ناتيجەسىندە «جالپى مەديتسينا» مەن «قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ» ماماندىعىنا بولىنگەن گرانت سانىنىڭ ورىنى اۋىسقان. بىراق ماتەريال وندىرىسكە دايارلانىپ جاتقان ۋاقىتتا مينيسترلىكتەن جاۋاپ جەتىپ, ناتيجەسىندە ۆەدومستۆو تاراتقان اقپاراتتىڭ قاتە ەكەنى جانە «ادىلەت» سايتىنداعى بۇيرىقتىڭ وزگەرمەگەنى بەلگىلى بولدى.
ءسويتىپ قوعام تاراپىنان جانە قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن زەرتتەۋشى عالىمداردىڭ بىرنەشە رەت ارىپتەستەرىنىڭ ازدىعىنا الاڭداپ شىرىلداعانى جانە وسى پروبلەمانى شەشۋ ءۇشىن اتالعان ماماندىققا شەتەلدەردەگىدەي كوپتەپ گرانت ءبولۋدى ۇسىنعانى ەسكەرىلگەن سىڭايلى. ونىڭ ۇستىنە پاندەمياعا بايلانىستى ەلدەگى قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ ماماندارىنا دەگەن سۇرانىستىڭ جارتى جىل ىشىندە كۇرت ارتۋى دا ىقپال ەتكەنى انىق. البەتتە مۇنداي ماسەلە ازاماتتارىنىڭ دەنساۋلىعىن الدىڭعى قاتارعا قوياتىن ەلدەردە الدەقاشان جولعا قويىلعان. دەگەنمەن ءبىز «ەشتەن – كەش جاقسى» دەپ ەرتەرەك قۋانىپ قويىپپىز.
مەملەكەتتىك سۇرانىستاعى سالا
كەلەسى كەزەكتە مەملەكەتتىڭ سۇرانىسىنداعى سالالاردى ايقىندايىق. انىقتاۋ ءۇشىن البەتتە تاعى سول ءبىلىم بەرۋگە بولىنگەن مەملەكەتتىك تاپسىرىس كولەمىنە كوز جۇگىرتەمىز. سالا بويىنشا گرانت كوپ قاراستىرىلعان ۇزدىك ۇشتىكتە ينجەنەرلىك, وڭدەۋ جانە قۇرىلىس سالاسى – ءبىرىنشى ورىندا. اتالعان سالاعا كۆوتالاردى قوسپاعاندا بارلىعى 13 مىڭ 727 گرانت بولىنگەن, بىلتىرعىمەن (13 مىڭ 687) سالىستىرعاندا بۇل كورسەتكىش ايتارلىقتاي وزگەرمەدى. ال پەداگوگيكالىق سالا جىلداعىداي ەكىنشى ورىندا تۇر. مۇندا جەتىم نەمەسە اتا-انانىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان بالالار, مۇگەدەك تالاپكەرلەر مەن قازاقستان ازاماتتىعىن ءالى الماعان ەتنيكالىق قازاقتارعا قاراستىرىلعان كۆوتالاردى قوسقاندا 8 مىڭ 252 ورىنعا مەملەكەت تاپسىرىس بەرىلگەن. ءبىلىم بەرۋ گرانتى ەڭ كوپ قاراستىرىلعان العاشقى ۇشتىكتى سالا بويىنشا بارلىعى 4088 گرانتپەن «جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى, ماتەماتيكا جانە ستاتيستيكا» اياقتايدى. بىلتىر دا وسى سالاعا ءدال وسىنشا گرانت بولىنگەن بولاتىن.
اتاۋلى گرانتتار ءبولىنىسى
«ماڭگىلىك ەل جاستارى – يندۋسترياعا!» جوباسى شەڭبەرىندە ستۋدەنتتەردى وقىتۋعا وتكەن جىلى 5109 گرانت بولىنسە, بۇل جولى ەداۋىر وزگەرىسسىز 5107 ورىن قاراستىرىلعان. بۇل – 2014 جىلدان بەرى جۇزەگە اسىرىلىپ كەلە جاتقان «سەرپىن-2050» الەۋمەتتىك باعىتىنداعى مەملەكەتتىك باعدارلاما. اتالعان جوبا حالىق تىعىز ورنالاسقان ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك وڭىرلەرىندەگى (الماتى, تۇركىستان, جامبىل, قىزىلوردا, ماڭعىستاۋ وبلىستارى) جاستاردى كادر جەتىسپەي جاتقان قازاقستاننىڭ شىعىس, سولتۇستىك جانە ورتالىق وبلىستارىندا وقىتىپ, جۇمىسقا ورنالاستىرۋدى كوزدەيدى. سوڭعى كەزدە ءبىلىم سالاسىنىڭ ساراپشىلارى تاراپىنان «سەرپىندە» سەرپىن بولماي جۇرگەنى ءجيى ايتىلسا دا بۇل باعدارلاماعا بولىنەتىن گرانتتىڭ كولەمى ازايار ەمەس.
گرانتتار بولىنىسىنە سالا بويىنشا نازار سالساق, «ينجەنەرلىك, وڭدەۋ جانە قۇرىلىس سالالارى» الدىڭعى قاتاردا تۇر. وسى سالاعا «ماڭگىلىك ەل جاستارى – يندۋسترياعا!» جوباسىمەن 2 مىڭ گرانت قاراستىرىلعان. بىلتىر دا ءدال وسىنداي كورسەتكىش ورىن العان ەدى. ەكىنشى ورىنعا تۇراقتاعان 1500 ورىنمەن «اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالار» سالاسى بىلتىرعى سانىنان جاڭىلماپتى. باعدارلاماعا ەڭ كوپ گرانت بولىنگەن العاشقى ۇشتىكتى 1277 ورىنمەن پەداگوگيكالىق سالا ءتامامدايدى. بىلتىر بۇل كورسەتكىش 1279-دى قۇراعان.
ال ماماندىقتار بويىنشا بيىل «اقپاراتتىق تەحنولوگيالار» (1250 ورىن); «مەكتەپكە دەيىنگى وقىتۋ جانە تاربيەلەۋ» (494 ورىن); «ەلەكتر تەحنيكاسى جانە ەنەرگەتيكا», «قالا قۇرىلىسى, قۇرىلىس جۇمىستارى جانە ازاماتتىق قۇرىلىس» (ارقايسىسى 300 ورىننان) ماماندارىن دايارلاۋعا گرانت كوپ بولىنگەن. ماماندىقتار بويىنشا اتاۋلى گرانت ەڭ كوپ قاراستىرىلعان ۇزدىك ۇشتىكتىڭ قاتارى بىلتىرعىدان مۇلدە وزگەرمەگەن.