قوي شارۋاشىلىعىن قۇنتتاساق...

باعىمداعى مالدىڭ 62 مىڭعا جۋىعى جا­ۋاپ­كەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەس­تىك­تەردىڭ, 107 مىڭى شارۋا قوجالىق­تارىنىڭ ەنشىسىندە. قالعانىن مالساق قاۋىم, جەكە شارۋا باعىپ وتىر. وب­لىستا بىردە-ءبىر بىرىڭعاي قوي شارۋاشى­لىعىمەن اينالىساتىن ءىرى شارۋاشىلىق جوق. قوي ەتى ءوتىمدى بولسا دا ۇساق مال باعىپ, پايدا تابايىق, ءورىستى قويعا تول­تىرايىق دەپ ۇمتىلىپ وتىرعاندار باي­قالمايدى. ونىڭ ءبىرىنشى سەبەبى, جوعارىدا ايتىپ وتكەن قوي ەتىن وڭ­دەي­تىن كاسىپورىننىڭ جوقتىعى. جالعىز كا­سىپ­­ورىن قورعالجىن اۋدانىنا قاراستى سا­بىندى ەلدى مەكەنىندە عانا. دەمەك, جۇز­دەپ, مىڭداپ قوي وسىرگەن سەرىكتەستىك قوي ەتىن ۇقساتا المايدى. سويۋى­نىڭ ءوزى سويىلداي ماسەلە. ەگەر جۇزدەپ, مىڭ­داپ قوي باقسا, قايدا وتكىزەر ەدى؟! ءبىر-بىر­دەن ساتىپ قاي ۋاقىتتا ناپاقا تاپ­پاق؟ تۇساۋ بولىپ وتىرعان تۇسى وسى. ءىرى شا­رۋاشىلىقتار مال باعىپ جاتىر دەگەن اتى ءۇشىن عانا ازىن-اۋلاق قوي ۇستاپ وتىر.

 «جايىلىم تۋرالى» زاڭ تالاپتارىن بۇزباۋ ءۇشىن. ماسەلەنىڭ ءمانىسىن جاقسى بىلەتىندەردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, پايدالانىپ وتىرعان جەردىڭ 20 پايىزى كادەگە اسىپ جاتسا, ەشكىم دە كوز الارتا المايدى. سول ءۇشىن عانا كەرەك.

ەكىنشى ماسەلە, قوي وسىرگەن مالساق قاۋىم پايدا كورسە ەتىنەن عانا كورەدى, ءجۇنى مەن تەرىسىنىڭ كوك تيىن قۇنى جوق. ونىڭ وزىندىك سەبەبى, نەگىزىنەن قولدا بار ۇساق مالدىڭ قىلشىق ءجۇندى بولۋى. قوي ءجۇنىنىڭ قادىرلىسى – بيازى ءجۇندى مال. ونى وسىرۋگە جايىلىمنىڭ جايى قولبايلاۋ. كوكشەتاۋ مەن قاراوتكەلدىڭ اراسىنداعى جالپاق جوندا نەگىزىنەن اقسەلەۋ مەن قاۋدان ءشوبى وسەدى. بۇل وسىمدىكتەردىڭ باسىنداعى ينە ءشوپ قوي تەرىسىنە قادالىپ, اۋرۋعا ۇشىراۋىنا سەبەپشى بولىپ جاتادى. تەرىسىنىڭ باعالانباۋى دا سول سەبەپتى. سوندىقتان مال جايىن بىلەتىن قاۋىم قىلشىق ءجۇندى قوي وسىرۋگە كوشكەن. ارينە ەرتەرەكتە بيازى ءجۇن الدەقايدا قىمبات باعالاناتىن. قازىر ەكەۋى دە قادىرسىز.

– ورتاشا ەسەپپەن قىلشىقتى ءجۇننىڭ ءبىر كيلوسى 45 تەڭگە شاماسىندا, – دەيدى وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقار­ماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى قاسىم يتقۇسوۆ, – وندا دا الۋشى جوق. وبلىس ورتالىعىنداعى «كيىز» اكتسيونەرلىك قوعامى ءجۇن قابىلدا­عانىمەن, كولەمى از. ونىڭ وزىندە دە ءجۇن­نىڭ ساپاسىنا وراي وڭتۇستىك وڭىردەن جەتكىزەدى. ءجۇندى تازالاۋ, جۋ ماشاقاتى كوپ شارۋا عوي.

ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنە دەن قويساق, وركەنيەت ورىستەگەن سايىن الميساقتان حالقىمىزدىڭ يگىلىگىنە جاراپ كەلگەن قوي ءجۇنىن سينتەپون ءتارىزدى ماتەريالدار ءبىرجولا ىعىستىرىپ تاستاعان. تەك سوڭعى ۋاقىتتا عانا تابيعي جىلۋ بەرەتىن ماتەريالدارعا سۇرانىس بىرتىندەپ ارتىپ كەلەدى. نەگىزى قالاۋىن تاپقانعا قازىنا ىسپەتتى قوي تەرىسى مەن ءجۇندى كادەگە اسىرۋ جايى تالايدان بەرى ايتىلىپ كەلە جاتقان ماسەلە. وسى ورايدا قوي ءجۇنىنىڭ يەن جاتقان بايلىق ەكەندىگىن كاسىپكەرلەردىڭ نازارىنا ۇسىنا كەتەلىكشى. كوكشەتاۋ قالاسىنىڭ ىرگەسىندەگى نۇرلىكوش اۋىلىنداعى تاس باسىپ, تاۋ اسىپ كەلگەن ءبىراز اعايىن جۇمىسسىز وتىر. ءجۇن جايىن ءبىر بىلسە, سولار بىلەدى.

– موڭعوليادا ءبىر شوكىم ءجۇن دالادا قالمايدى, – دەيدى مىرزابەك مۇڭسىزبەك, – ول جاقتا كيگەن كيىمىمىز, تۇرمىستىق بۇيىمىمىز تەرى مەن جۇننەن جاسالدى. توعىز قابات تورقادان توقتى تەرىسىنىڭ ارتىق ەكەندىگىن جاقسى بىلەتىن ەدىك. ەكولوگيالىق جاعىنان تازا كيىمدەردى كيىپ, اۋرۋ-سىرقاۋدان ادا بولىپ وستىك. قازىر نە قات, كيىز ءۇي قات. وبلىس ورتالىعىنىڭ ىرگەسىندە جازعى دەمالىس ورىندارى اشىلىپ جاتىر. يەلەرى التى قانات, سەگىز قانات كيىز ءۇي ىزدەپ شاپقىلاۋدا. ءتىپتى كيىز ءۇيدى جازعى دەمالىس كەزىندە بالالار لاگەرلەرىندە دە پايدالانۋعا ابدەن بولار ەدى. ەگەر قوي ءجۇنىن كادەگە اسىراتىن كاسىپورىن ۇيىمداستىرسا, ءىستىڭ جايىن بىلەتىن ماماندار بار. كيىز ءۇيدى جۇرت توي-تومالاققا, اسقا ءجيى پايدالانادى. وسى ءىستى وندىرىستىك جولعا قويسا, قوي باققان حالىققا دا, بىلايعى جۇرتقا دا ءتيىمدى ەكەندىگىندە داۋ جوق.

مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋعا بايلانىستى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى بەكىتكەن, ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ تامىز ايىنىڭ باسىنان باستاپ كۇشىنە ەنگەن «مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋ تۋرالى» ەرەجەگە سايكەس ەل ىشىنەن اسىل تۇقىمدى قوي ساتىپ العان مال يەسىنە 15 مىڭ تەڭگە, ال شەتەلدەن اسىل تۇقىمدى قوشقار ساتىپ السا ءار باسىنا 150 مىڭ تەڭگە سۋبسيديا تولەنەدى ەكەن. بالكىم, سالاعا سەرپىن بەرەتىن كومەك وسى بولار. ايتپەسە تۇقىمى جاڭارتىلماعاندىقتان ابدەن ازىپ كەتتى.

– وتكەن قۇربان ايتىندا 15-20 كيلو ەت بەرەتىن توقتىلار ەلۋ مىڭ تەڭگەدەن ساتىلدى, – دەيدى كوكشەتاۋ قالاسىنىڭ تۇرعىنى ال­پىسباي تۇرسىنباي, – دەمەك, ەلدەگى اعايىن ءۇشىن تابىستىڭ ءبىر كوزى – قوي شا­رۋا­شىلىعى دەسەك, قاتەلەسپەيتىن شىعار­مىز. بىلايعى ۋاقىتتا دا بازارداعى قوي ەتى­­نىڭ كيلوسى ەكى مىڭ تەڭگەدەن جو­عارى تۇ­رادى عوي. دەمەك, اۋىلدا ەكى قو­لىن ال­دى­نا سىيعىزا الماي قاراپ وتىرعان جۇرت 15-20 قوي ۇستاسا, ءتاپ-ءتاۋىر تابىس تابار ەدى.

قوي ەتىنىڭ نارىقتاعى باعاسىنىڭ وسۋىنە باسىنىڭ ازدىعى سەبەپشى. وبلىس جايىلىمدارىن قويعا تولتىرساق, وزىندىك قۇنى وزگە ت ۇلىككە قاراعاندا ارزان قوي ەتىنىڭ باعاسى دا ءسال تومەندەر ەدى. سوڭعى ۋاقىتتا جالپاق جۇرتتى جامان تۇماۋ جايلاعالى قوي ەتى, اسىرەسە, قۇيرىق مايى ادام اعزاسىنا پايدالى دەگەن سوڭ, سۇرانىس تا كوبەيىپ كەلەدى.

– جىلىنا ءتورت مىڭ تونناعا جۋىق قوي ەتى وندىرىلەدى, – دەيدى باسقارما باسشىسىنىڭ ورىنباسارى قاسىم يتقۇسوۆ, – ونىڭ ىشىندە نۇر-سۇلتان قالاسىن ازىق-ت ۇلىكپەن قامتۋ باعدارلاماسىنا سايكەس استانانىڭ ساۋدا سورەلەرىنە ۇسىنىلاتىن ءونىم دە بار. وكىنىشكە قاراي قوي ەتىن وڭدەيتىن كاسىپورىنداردىڭ بولماۋىنان بار دۇنيەنى ۇقساتا الماي وتىرمىز.

قازىرگى ۋاقىتتا اقمولا جايىلىمدارىندا ورىستەگەن قويدىڭ دەنى تۇقىمى بەلگىسىز, الدەنەشە بۋدانداسا تۇقىمى ابدەن ازعان مال. قوي تۇقىمىن اسىلداندىرۋمەن اينالىساتىن سەلەكتسيالىق شارۋاشىلىق مۇلدە جوق. ەل ىشىندە قازىر قۇيرىقتى قويعا دەگەن قىزىعۋشىلىق باسىم. بىراق وعان قول جەتە بەرمەيدى. ەرەي­مەن­تاۋ اۋدانىندا رەسەيدەن ەگىز, ايت­پەسە ۇشەم قوزى تاباتىن رومانوۆ تۇقىمدى قوي­لارىن اكەلىپ باعۋعا ۇمتىلىس جاسا­عاندار بولعان. بىراق الدەبىر سەبەپتەرمەن ورىستەتە الماپتى.

– قوي شارۋاشىلىعى كەشەگى كەڭەس زامانىنان بەرى كۇيتتەلگەن ەمەس. سالانىڭ ورىن الىپ وتىرعان ماسەلەلەرىنىڭ ءبارى ۇمىت قالدى, – دەيدى «اسنو كوكشە» سەرىك­­تەس­تىگىنىڭ وكىلى باۋىرجان مولداعا­ليەۆ, – قازىر شارۋاشىلىقتار ىشكى قاجەت­تىلىك ءۇشىن عانا قوي ۇستاپ وتىر. ونىڭ تۇقىمىن اسىلداندىرىپ, ءونىمىن مولاي­تۋعا ۇمتىلىپ وتىرعاندار جوق. شارۋا­شىلىقتىڭ ىشكى قاجەتتىلىگىنە جاراسا بولدى دەگەن نەمكەتتىلىك قانا.

اتام قازاق ء«تول وسىرسەڭ قوي ءوسىر, پايداسى ونىڭ كول-كوسىر» دەگەن ءسوزدى تەگىن ايتپاعان. ءىستىڭ كوزىن تاپساق, بۇل سالانىڭ دا تابىسى از بولماس ەدى. اتتەڭ, قوي شارۋاشىلىعىن كۇيتتەي الماي وتىرعان جايىمىز بار!..

اقمولا وبلىسى