ورتا عاسىرلىق كورنەكتى ويشىلدار, اسىرەسە گۋمانيتارلىق عىلىم سالاسى وكىلدەرى ءوز شىعارمالارىندا ادام بالاسىنىڭ يگىلىككە, ىزگىلىككە قالاي قول جەتكىزە الاتىنى تۋرالى كوپ ويلانىپ, تولعانعان. ولاردىڭ ىشىندە وتىرار پەرزەنتى ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ ءجونى بولەك. ونىڭ وسى ماسەلەگە قاتىستى, ياعني باقىت تۋرالى پايىمداۋلاردان تۇراتىن ەكى ەڭبەگى بار. العاشقىسى «كيتاب ات-تانبيھ الا سابيلي اس-ساعادا» – «باقىت جولىن سىلتەۋ جايلى كىتاپ» دەپ اتالسا, ەكىنشىسى «كيتاب تاحسيل اس-ساعادا» – «باقىتقا جەتۋ جايلى كىتاپ» دەگەن اتاۋمەن ايگىلى.
ءابۋ ناسىردىڭ وسى ەكى دۇنيەسى دە وتىرارلىق كەمەڭگەردىڭ تۋعانىنا 1100 جىل تولۋىنا ارناپ الماتىدا ورىس, قازاق تىلدەرىندە 1975 جىلى جارىققا شىقتى. ء[ال-فارابي. الەۋمەتتىك-ەتيكالىق تراكتاتتار. الماتى, «عىلىم», 1975, 418بەت]. اسا جاۋاپتى بۇل ءىستى جۇزەگە اسىرعاندار كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, كسرو عا شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, كورنەكتى مەملەكەت جانە عىلىم قايراتكەرى ب.ع.عافۋروۆ (1908-1977), قازاقتىڭ تالانتتى فيلوسوف عالىمى, پروفەسسور اعىن قاسىمجانوۆ (1931-2000) جانە الماتىداعى ءال-فارابي ورتالىعىنىڭ عالىمدارى ە.د.حارەنكو مەن ب.يا.وشەروۆيچ. ولار ۇلى ويشىل شىعارمالارىن ورىس تىلىنە اۋدارىپ, العى ءسوزىن جازىپ, زەرتتەگەن ءارى ەۋروپا حالىقتارىنىڭ تىلدەرىندە شىققان نۇسقالارىمەن سالىستىرىپ, ەسكەرتۋ, تۇسىنىكتەرىن دە جازعان ەدى. بۇل شارۋا وڭاي اتقارىلاتىن ماسەلە ەمەس-ءتى. بۇنى ايتىپ وتىرعانىمىز, اتالمىش عالىمداردىڭ بارلىعى دۇنيەدەن ءوتىپ كەتتى. قازىر ارامىزدا جوق. بىراق ولار ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ جوعالدىعا سانالعان جازبا مۇرالارىن ىزدەپ تاۋىپ, اۋدارىپ, زەرتتەۋدە وراسان زور قىزمەت اتقاردى.
ولار ءابۋ ناسىردىڭ باقىت جايلى العاشقى شىعارماسى اراب تىلىندە 1927 جىلى ءۇندىستاننىڭ حايداراباد شاھارىندا, ەكىنشى رەت تە سوندا, ءۇشىنشى رەت وسى جۇرتتىڭ بومبەي قالاسىندا 1937 جىلى باسىلىم كورگەندەرىن ايتقان.
ا.قاسىمجانوۆ پەن ە.د.حارەنكو وتىرار ويشىلىنىڭ اتالمىش تراكتاتتارىنىڭ لاتىن, تۇرىك, يسپان تىلدەرىنە دە تارجىمالانعاندىعىنا نازار اۋدارا وتىرىپ, ولاردىڭ اراب تىلىندەگى نۇسقالارىنىڭ قاي ەلدەردە ساقتاۋلى ەكەنىن دە انىقتاي العان. ارينە ودان كەيىن دە ءابۋ ناسىردىڭ كوپتەگەن ەڭبەكتەرى الەمنىڭ بىرقاتار ەلدەرىندە جارىق كوردى. ول جايلى اقش بيبليوگرافى نيكولاس رەشەر ارنايى زەرتتەۋ جازعان.
ءدىن قىزمەتىندە جۇرگەن جىلدارى بىردە يراننىڭ استاناسى تەگەراندا وتكەن حالىقارالىق عىلىمي-تەوريالىق كونفەرەنتسياعا قاتىستىم. ادەتتەگىندەي ۋاقىت تاۋىپ, وسى ەلدىڭ كىندىك قالاسىنىڭ كىتاپ دۇكەندەرىن ارالاۋ ۇستىندە ءابۋ ناسىردىڭ «كيتاب ات-تانبيھ سابيل اس-ساعاداسىنا» كەز بولدىم. وندا باقىت جايلى اتالمىش تراكتاتقا قوسا ءابۋ ناسىردىڭ «ات-تاعليكات» – «افوريستىك جازبالار» جانە «ريسالاتاني فالسافياتاني» – «فيلوسوفيالىق ەكى تراكتات» اتتى دۇنيەلەرى دە بەرىلىپ زەرتتەلگەن ەكەن. اراب تىلىندەگى بۇل كىتاپتى قۇراستىرىپ, زەردەلەگەن دوكتور جاعفار ياسين. ەڭبەك 354 بەتتەن تۋرادى.
وتىرار كەمەڭگەرى «كيتاب ات-تانبيھىندە...» پلاتون مەن اريستوتەل ويلارىن اشا وتىرىپ, عىلىمىن جالعاستىرعان, جەتىلدىرىپ تەرەڭدەتكەن.
ءابۋ ناسىر ءال-فارابي ادامدى باقىتقا نە نارسە جەتكىزەدى دەگەن ساۋالعا جاۋاپ ىزدەگەن. ونىڭ ويىنشا, ادام بالاسى باقىتقا جەتۋ ءۇشىن تالپىناتىن ماقساتتار كوپ. اۋەلى ول ءبىلىمدى, سونان سوڭ قاناعات, قاناعاتشىلىق, اقىل-پاراسات, جاقسى مىنەز-ق ۇلىق, كىشىپەيىلدىلىك, (جامان ءسوز ايتپاۋ, زورلىق-زومبىلىق جاساماۋ, وتباسىنا جاقسى قاراۋ, ساۋاپتى ءىس جاساۋ) سەكىلدى ەتيكا عىلىمىنا قاتىستى جايتتاردى ءسوز ەتكەن. سونداي-اق ۇستامدىلىق, سوزگە تاپقىرلىق, ىسىراپشىلدىق, جومارتتىق, راحات سەزىم دەگەن نە, ابزال ىستەر, ادام ماقساتىنىڭ تۇرلەرى, ءبىلىم مەن ونەر, ولاردىڭ تۇرلەرى, فيلوسوفيا جانە ونىڭ تۇرلەرى, فيلوسوف دەگەن كىم, وعان قويىلاتىن تالاپتار قانداي, لوگيكا ونەرى, گرامماتيكا ونەرى سەكىلدى ت.ب. وزەكتى ماسەلەلەردى ءسوز ەتكەن.
ەندى وسىلاردىڭ كەيبىرى تۋرالى تاراتىڭقىراپ ايتايىق.
باقىت جانە باقىت جولىنا كوڭىل اۋدارعاندا ءابۋ ناسىردىڭ بۇل ماسەلەگە عالىم, ۇلكەن پاراسات يەسى رەتىندە قاراپ, ولاردى عىلىمي تۇرعىدان قاراستىرعاندىعىن بايقايمىز. ءوز ويلارىن ەجەلگى گرەك كەمەڭگەرلەرىنىڭ تۇجىرىمدارى مەن ايتقاندارى, تۇيگەن ويلارىنا زەر سالا, عالىم رەتىندە تەرەڭ وي جىبەرە وتىرىپ زەردەلەۋگە تىرىسقان.
ءابۋ ناسىر ادام باقىت بيىگىنە جەتۋ ءۇشىن, سوعان جەتكىسى كەلەتىن كىسىدەن سول جولدى يگەرۋدىڭ ءادىسى مەن امالىن تابۋدى تالاپ ەتەتىنىن ەسكەرتەدى دە «الدىمەن ەسكەرتىپ الايىق, ادام ومىرىندە كەزدەسەتىن جاعدايلار مىنالارعا بولىنەدى: ارتىنان ماداقتاۋعا جانە جازعىرۋعا بولمايتىن جاعدايلار جانە ماداقتاۋعا نەمەسە جازعىرۋعا بولاتىن جاعدايلار» دەيدى. سويتەدى دە, «ارتىنان [نە] ماداقتاۋعا نەمەسە جازعىرۋعا بولاتىن جاعدايلاردا ادام باقىتقا جەتە المايدى. ناتيجەسىندە ءارى ماداقتارعا, ءارى جازعىرۋعا بولاتىن جاعدايلاردىڭ جيىنتىعى قوسىلا كەلگەندە ول باقىتقا جەتەدى» دەپ وي تۇيەدى دە وسى ەكى جاعدايدى تىزبەلەپ انىقتاما بەرەدى.
ء«ال-فارابي ەتيكاسىنىڭ ەڭ جوعارى كاتەگورياسى – باقىت, ويتكەنى باسقا بىردەڭە ءۇشىن ەمەس, تەك ءوزى ءۇشىن قاجەت بولاتىن يگىلىك جانە ەڭ جوعارى يگىلىك وسى باقىتتىڭ باسىنا شوعىرلانعان. اتاپ ايتقاندا, كوسمولوگيا مەن ەتيكا, جالپى فيلوسوفيالىق كونسترۋكتسيا (قۇرىلىم) جانە ونىڭ پراكتيكالىق ماعىناسى وسى شەڭبەردە ۇشتاسادى. ويتكەنى فيلوسوفيا بولمايىنشا, دۇنيەنىڭ جالپى ۇيلەسىمىن, ونىڭ قۇرىلىسىنىڭ سۇلۋلىعىن ۇقپايىنشا شىن باقىتقا جەتۋگە بولمايدى. بۇل دۇنيەدە راحات دەپ بىلەتىنىمىز باسقا دۇنيەدە ازاپقا اينالۋى مۇمكىن... ادىلەتتىكتىڭ ۇستەم بولۋىنىڭ شارتى رەتىندە باسقا دۇنيەگە جۇگىنۋ, وسىنىڭ كەرىسىنشە – شىن دۇنيەدەگى تەجەۋسىز جالماۋىزدىقتىڭ ۇستەمدىگى, وجدان مەن نامىستى باسا-كوكتەۋ ءۇشىن وتەلەتىن اقى سياقتى نارسە, اقى دەگەندە, تەوريالىق ويى الدەنەشە رەت قايتا ورالعان جانە كەيىن كانت (1724-1804) وتە كۇشتى تۇردە ايتىپ بەرگەن اقىل سياقتى نارسە...
جەكە باس تۇرعىسىنان قاراعاندا, باقىت دەگەنىمىز ءال-ءفارابيدىڭ پىكىرىنشە, ادامنىڭ ادامگەرشىلىگىنە نەگىزدەلەدى. وسى ۇعىمعا, فيلوسوفيالىق زەرەكتىك پەن تەرەڭ اقىلدىلىق ۇستىنە, جاقسى مىنەز-ق ۇلىق تا كىرەدى...
اقىل-وي, ادامگەرشىلىك ەتيكالىق-ادامگەرشىلىكتەن ايىرعىسىز نارسە: اقىلدى, دەمەك, ول ادامگەرشىلىگى مول, قايىرىمدى ادام. جەتىلۋ ءۇشىن وزىڭە ءوزىڭ بارىنشا ادال بولۋىڭ قاجەت, مۇنىڭ اسىرەسە ءوز بويىڭدا بار ابزال قاسيەتتى تاني بىلۋگە, سولارعا يە بولۋعا جانە سونى دامىتۋعا قاتىسى بار...
اقىل-پاراسات پەن اعارتۋ ءىسىنىڭ كۇرەسكەرى, سوعىستار مەن زورلىق-زومبىلىققا اشىنا قارسى شىققان ءال-فارابي ىزگى تىلەكتى ادامداردىڭ بارىنە جاقىن, ءارى قىمبات» دەپ جازعان ب.عافۋروۆ پەن ا.قاسىمجانوۆ.
ءابۋ ناسىر ءال-فارابي باقىت دەگەنىمىز يگىلىك دەيدى دە يگىلىكتى يگىلىكتەر ىشىندەگى ەڭ قادىرلىسى, ەڭ ۇلكەنى جانە ەڭ جەتىلگەنى سانايدى, سولاي تۇجىرىم جاسايدى. ونىڭ ويىنشا ءاربىر ادام باقىتتى ءوز تۇسىنىگىنشە باقىت دەپ بىلەدى. كەيبىرەۋلەر باقىتتى بايلىق دەپ ويلايدى. «ادام بالاسى جالپى جاساندى جولمەن جاساعان اقىل-پاراسات ارقىلى باقىتقا جەتە المايدى. نەنى جانە قالاي اجىراتىلاتىنىن ول ءوزىنىڭ بۇكىل ءومىر بويىندا ءبىلىپ وتىراتىن اقىل-پاراساتتىڭ ارقاسىندا عانا باقىتقا جەتەدى دەپ ەسەپتەلىنەدى» دەيدى.
وتىرارلىق كەمەڭگەر مەنىڭشە ادەپسىز, تاربيەسىز, بىلىكسىز ادام باقىتتى بولا المايدى دەپ سانايتىن سياقتى. ادام باقىتتى بولۋ ءۇشىن جاقسى ءىس ىستەۋى كەرەك, جاقسىعا جاقسىلىق جاساۋعا, ابزال ارەكەتكە تىرىسۋى ءلازىم. كىسى جاقسى مىنەز-قۇلقىمەن عانا باقىتقا يە بولادى. سونداي-اق ول ۇستامدىلىق, سابىرلىقتى دا جاقسى ق ۇلىق دەپ ەسەپتەيدى. ول جومارتتىقتى دا ىزگى ىسكە قوسقان. ال ساراڭدىقتى جامان قاسيەتكە جاتقىزادى. ءابۋ ناسىر تويىمسىزدىق, قوماعايلىق, اشكوزدىك سەكىلدى قىلىقتاردان اۋلاق بولۋعا شاقىرادى.
«ال ەگەر ءوز بويىندا جوق بولا تۇرىپ, ادام ءوزىن ىزگى قاسيەتتى ادامعا, ءجۇرىس-تۇرىسى ءجوندى ادامعا جاتقىزسا, وندا ول ادامدا ءوزى جايلى جالعان پىكىر تۋعاندىعى.
ەگەر ادام ءوز ويىندا جوق نارسەلەردى وزىنە جاتقىزا بەرەتىن بولسا, وندا ول ادامدا كولگىرسۋشىلىك پايدا بولادى».
ادامنىڭ ءوز وجدانى الدىندا ابزال, شىنشىل بولۋى ادام وزىنە ءوزى ىزگى قاسيەتتى بولۋىنان, ءجۇرىس-تۇرىسى ىزگى بولۋىنان عانا تۋادى» دەگەن وي تۇيەدى ۇلى دالانىڭ دانا تۇلعاسى. كولگىرسۋدى اتاي وتىرىپ ول ونى جامان قاسيەت دەپ ەسەپتەيدى.
جامان مىنەز-ق ۇلىق (دورەكىلىك, سابىرسىزدىق, اشۋشاڭدىق, توزىمسىزدىك, جارامساقتىق, تاكاپپارلىق) ءال-ءفارابيدىڭ پىكىرىنشە رۋحاني كەسەل.ونى جويۋ ءۇشىن ءتان كەسەلىن ەمدە قولداناتىن دارىگەردىڭ تاجىريبەسىنە ەلىكتەۋىڭ كەرەك», دەيدى قازاق جەرىنىڭ پاراساتتى ۇلى.
ال ەندى ادامدار اراسىنداعى دوستىق تۋرالى ءابۋ ناسىر قانداي وي ايتقان دەگەن ماسەلەگە كەلەيىك. ءابۋ ناسىر ءال-فارابي «دوسكەرلىك – ادامشىلىقتاعى جاقسى قاسيەت, بۇل ءوزى ادامنىڭ باسقا ادامدارمەن ءتيىستى شامادا قارىم-قاتىناس جاساۋىنان تۋادى, وسىنىڭ اراسىندا ول ءوزىنىڭ ءجۇرىس-تۇرىسىنان, سول ادامدارمەن اڭگىمەسىنەن جاقسى ءلاززات الادى. بۇل جونىندە ارتىق كەتۋ – جارامساقتىققا سوعادى, ال دوستىققا كەمتار بولۋ – تاكاپپارلىققا يتەرەدى. ال ەندى وسى رەتتە ول باسقانى رەنجىتەتىن ءىس جاساسا, وندا بۇل دۇردارازدىققا اپارىپ سوقتىراتىنىنا» كوڭىل اۋدارعان.
ادام بالاسى باقىتتى بولۋى ءۇشىن ءوزىن ءوزى بارلىق جاعىنان جەتىلدىرىپ وتىرۋى قاجەت. ول ءۇشىن ۇنەمى ىزدەنىستە بولماق كەرەك. بۇل ايتىلعانداردىڭ ءبارىن ول ەتيكاعا جاتقىزعان جانە باقىتتى جوعارىدا ايتقانىمىزداي ەتيكا عىلىمىمەن بايلانىستىرعان.
«ەڭ الدىمەن ءبىلىپ الاتىن نارسە: ادام تاماشا ارەكەتتەردى كەزدەيسوق جاساۋى جانە ءوزىنىڭ ىقتيارىنسىز جاساۋى مۇمكىن. وسىنداي جاعدايلاردا جاسالعان ونداي تاماشا ارەكەتتەر باقىتقا جەتكىزبەيدى. ەگەر وسى ارەكەتتەر ونىڭ ءوزىنىڭ ىقتيارىنا جانە ء[وز ەركىمەن] تاڭداۋىنا نەگىزدەلگەن بولسا, [سول جاعدايدا] ول باقىتقا جەتەدى. ەگەر ول وسى ارەكەتتەردى تەك كەيبىر نارسەلەر جونىندە عانا جانە وقتا-تەكتە عانا جاسايتىن بولسا, مۇنداي كەزدە دە ول باقىتقا جەتە المايدى. [ادام] ءوزىنىڭ بارلىق ارەكەتىندە تاماشا ارەكەتتى قالايتىن بولسا جانە ءومىر بويىندا وسىلاي ەتەتىن بولسا, سوندا عانا ول باقىتقا جەتەدى. ءدال وسى شارتتارعا جاننىڭ دا تاماشا اففەكتىلەرى سايكەس كەلەتىندەي بولۋعا ءتيىس», دەپ سانايدى ءابۋ ناسىر ءال-فارابي.
«الەۋمەتتىك-ەتيكالىق كوزقاراستاردى ادەتتەگەندە وتىرارلىق دانىشپان ەجەلگى گرەك ويشىلدارى اريستوتەل مەن پلاتوننىڭ ىقپالىندا بولدى. الەۋمەتتىك كوزقاراستار سالاسىندا پلاتوننىڭ, ەتيكالىق كوزقاراستار سالاسىندا اريستوتەلدىڭ ىقپالى باسىم بولدى», دەيدى ا.ح.قاسىمجانوۆ پەن ە.د.حارەنكو.
ءيا, ءابۋ ناسىر ءال-فارابي باقىتقا جەتۋگە باستايتىن جولعا دا ايرىقشا نازار اۋدارعان. ەكىنشى تراكتاتتا ءال-فارابي ولگەننەن كەيىنگى بايانسىز باقىت تۋرالى ەمەس, ءتىرى ادامنىڭ باقىتى تۋرالى ايتادى. وعان جەتۋ ءۇشىن ادام ءوزىن ءوزى جەتىلدىرە وتىرىپ, قيىن جولدان ءوتۋى كەرەك. باقىت پروبلەماسىن ءسوز قىلعاندا ءال-فارابي ۇنەمى مىنا ءادىستى قولدانادى: وڭ قۇبىلىس پەن تەرىس قۇبىلىستى قاراما-قارسى قويادى, ولاردى بىرەسە بىرىكتىرە, بىرەسە اجىراستىرا قاراستىرادى, ويتكەنى باقىتقا جەتۋ شارتتارى وڭ قۇبىلىستاردى دا, تەرىس قۇبىلىستاردى دا قامتۋعا», ماقتاۋدى دا سوگىستى دە الا جۇرۋگە» ءتيىس. بۇل فاكتورلار ادام قىلىقتارىنىڭ – سوراقى جانە جاقسى قىلىقتارىنىڭ نەگىزى بولىپ تابىلاتىن قارا كۇش, مىنەز-ق ۇلىق, اقىل-پاراسات قابىلەتتەرىنىڭ بەلسەندى تۇردە ءوزارا ارەكەتتەسۋى ارقىلى كورىنەدى. جاقسى ارەكەتتەردى ورىنداۋ ادامنىڭ يگى نيەتتى ەركىمەن جانە ءوز قالاۋىمەن ۇيلەسەدى جانە ادامنىڭ ءومىر بويىنا وسىلايشا بولىپ وتىرادى. جاقسى ارەكەتتەردە زورلاۋ, كەزدەيسوقتىق, تۇراقسىزدىق باقىتقا جەتكىزبەيدى...
ادامنىڭ جەتىلۋى مىنەز-ق ۇلىقتىڭ جەتىلۋىمەن ۇيلەس كەلەدى, وسىدان كەلىپ باقىتقا جەتۋ مەن مىنەز-ق ۇلىقتىڭ جەتىلۋى اراسىندا بايلانىس تۋادى», دەيدى.
ءسويتىپ ول «باقىتقا جەتۋ جولىن سىلتەۋ» تراكتاتىندا جانە باسقالارىندا ءال-فارابي اريستوتەلدىڭ ارەكەتتەرى مەن قايىرىمدى ىستەردەگى ورتا شاما تۋرالى پىكىرىن دامىتادى.
ەكىنشى تراكتاتتا ءابۋ ناسىر ءال-فارابي ادامنىڭ ماقساتىن نەمەسە مىندەتىن باياندايتىن, ماقساتقا جەتۋ جولى مەن قۇرالدارىن كورسەتەدى, ءسويتىپ, ماقساتقا ادامنىڭ جەتىلۋى ارقىلى جەتۋگە بولادى, ال ادام اقيقاتقا تانۋ ارقىلى جەتىلەدى دەگەن قورىتىندىعا كەلەدى», دەپ سانايدى وتانداس عالىمدارىمىز.
ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ «كيتاب تاحسيل اس-ساعادا» – «باقىتقا جەتۋ تۋرالى كىتاپ» تراكتاتى ءبىرىنشى تراكتاتىنا جاقىن دەۋ كەرەك». ەكى تراكتاتتىڭ ەكەۋىندە دە پايىمداۋدىڭ بايلانىسى سونداي – مۇنىڭ ءبىرىنشىسىن ەكىنشىسىنە كىرىسپە ەتىپ الۋعا بولار ەدى. ءبىرىنشى تراكتاتتىڭ پايىمداۋلارى ەتيكا سالاسىنا جاتادى, مۇندا باقىتقا جەتۋدىڭ ماقساتى مەن قۇرالدارى انىقتالادى. ەكىنشى تراكتاتتا گنوسەولوگيالىق (دۇنيەتانۋدىڭ نىساندارى مەن ادىستەرىن زەرتتەيتىن سالا, تانىم تەورياسى) جانە ونتولوگيالىق (بولمىس تۋرالى مەتافيزيكالىق ءىلىم) ماسەلەلەرگە كوبىرەك كوڭىل بولگەن. ونى وقۋ ۇستىندە عالىم شىعارماسىنان اريستوتەلدىڭ «ەكىنشى اناليتيكاسىنىڭ» ىقپالىن سەزەسىڭ, ول اسىرەسە «باستامالاردىڭ باستاماسىن» ىزدەۋ تۋرالى ءسوز بولعاندا بايقالادى. «انىق» جانە «جورامال» اقيقات تۋرالى پىكىرلەر اريستوتەلدىڭ «سوفيستيكالىق بەكەرگە شىعارۋلارىن» ەسكە سالادى» ء[ال-فارابي. الەۋمەتتىك-ەتيكالىق تراكتاتتار. الماتى, «عىلىم», 1975,374-387-بەتتەر].
«باقىتقا جەتۋ تۋرالى كىتاپ» 1961 جىلى بەيرۋتتە جاريالانعان. سونان سوڭ 1962ج. اقش-تا نيۋ-يوركتە اعىلشىن تىلىندە شىققان. سونداي-اق ونىڭ تۇرىك تىلىندەگى دە باسىلىمى بارلىعىن ايتقان ءجون. بۇل دۇنيەنىڭ نۇسقالارى بريتان مۋزەيىندە, ءۇندىستاننىڭ رامپۋر ۋنيۆەرسيتەتىندە, تاشكەنتتەگى ءابۋ رايحان ءال-بيرۋني اتىنداعى شىعىستانۋ, سانكت-پەتەربۋرگتەگى شىعىستانۋ ينستيتۋتتارىنىڭ قولجازبالار قورىندا جانە ت.ب. جەرلەردە دە ساقتاۋلى.
«كيتاب تاحسيل اس-ساعادا» ءابۋ ناسىر ءال-فارابي شىعارماشىلىعىنىڭ سوڭعى كەزەڭىندە جازىلعان بولۋى كەرەك. بۇل – بۇدان بۇرىنعى ءۇش ەڭبەكپەن سالىستىرعاندا («باقىت جولىن سىلتەۋ», «ازاماتتىق ساياسات», «مەملەكەتتىك قايراتكەردىڭ ناقىل سوزدەرى») ەڭ ماڭىزدى دا ورەلى ەڭبەك, سوندىقتان ءال-ءفارابيدىڭ باسقا تراكتاتتارىنا قاراعاندا «ساياسي» دەگەن ات بۇعان كوبىرەك لايىقتى. سونىمەن قاتار بۇل تۋىندى ويشىلدىڭ ساياسي تراكتاتتارىنىڭ ىشىندە ايرىقشا ورىن الادى. مۇندا باسقا ەڭبەكتەردە باياندالماعان ماسەلەلەر قاراستىرىلادى, كوپتەگەن فيلوسوفيالىق ۇعىمدارعا انىقتامالار بەرىلەدى.
ءابۋ ناسىر ءال-فارابي «كيتاب تاحسيل اس-ساعادا كىتابىن» «ادام بويىندا دارىعان, حالىقتار مەن قالا تۇرعىندارىنا ءتان جانە بۇل دۇنيەدە تيەسىلى باقىتقا جەتۋىنە, و دۇنيەدە اسقان راحاتقا كەنەلۋىنە دە سەپتىگىن تيگىزەتىن ءتورت ءتۇرلى نارسە بار, بۇلار: تەوريالىق ىزگىلىكتەر, ويشىلدىق ىزگىلىكتەر, ەتيكالىق ىزگىلىكتەر جانە پراكتيكالىق ىزگىلىكتەر» دەپ جىكتەۋدەن باستايدى. ءارى قاراي وسىلاردىڭ ارقايسىسىنا تۇسىنىك نەمەسە انىقتاما بەرەدى.
ءابۋ ناسىردىڭ بۇل ايتقاندارى قازىر دە ومىرشەڭ. ءبىلىمسىز, جىگەرسىز, ءبىلىم جولىندا قيىندىققا شىداي المايتىن, تابانىنىڭ ءبۇرى جوق ادام يمام دا, اكىم دە, بيلەۋشى دە, زاڭ شىعارۋشى, فيلوسوف تا بولىپ جارىتپاق ەمەس. تۋا ءبىتتى زەيىنسىز, بىلىمگە دەگەندە قۇشتارلىعى, قىزىعۋشىلىعى جوق, تەوريالىق عىلىمدى يگەرۋگە قابىلەتسىز ادام فيلوسوف بولىپ تا جارىتپاق ەمەس دەگەن ويعا بەرىك تۇراقتايدى وتىرار كەمەڭگەرى. «تەوريالىق عىلىمدار جاعىنان كەمەلدەنە تۇرسا دا جالعان جانە دۇمبىلەز فيلوسوفتار, سايىپ كەلگەندە, عىلىمنان بىرتە-بىرتە الشاقتاي بەرەدى, ال ىزگىلىك ارقىلى كەمەلدەنەرلىك جاسقا جەتكەندە ونداي ادامداردىڭ ءبىلىمى تولىق ءسونىپ بىتەدى» دەي كەلە ول پلاتوننىڭ وسىلاي دەپ ەسكەرتكەنىن العا تارتادى. سونداي-اق ول «فيلوسوفيا كوزدەيتىن ماقساتتى سەزىنبەيتىن ادامدى ورەسىز فيلوسوفقا بالايدى. وسىلاردىڭ ءبارىن ايتا كەلە: «وسىنداي سيپاتتاعى فيلوسوفيا بىزگە گرەكتەردەن: پلاتون مەن اريستوتەلدان كەلگەن. ولاردىڭ ارقايسىسى بىزگە فيلوسوفيانى بەرىپ قانا قويعان جوق, سونىمەن قاتار وعان اپاراتىن جولدى دا, ونىڭ قۇلدىراپ, عايىپ بولعان كەزىندە, ونى جاساۋ جولىن دا كورسەتىپ بەردى. ءبىز ەڭ الدىمەن پلاتوننىڭ فيلوسوفياسىن جانە مۇنىڭ ساتىلارىن بايانداۋدان باستايمىز. ءبىز پلاتون فيلوسوفياسىنىڭ ءبىرىنشى بولىمىنە كىرىسەمىز, ونان سوڭ رەت-رەتىمەن ءجۇرىپ وتىرىپ, ونىڭ فيلوسوفياسىنىڭ سوڭعى بولىمىنە جەتەمىز. بىزگە اريستوتەل ۇسىنعان فيلوسوفيا جونىندە دە وسىلاي جاسايمىز. بۇدان كورىنىپ وتىرعان نارسە – ولاردىڭ بىزگە بەرگەن تالىمىندەگى ماقساتتىڭ بىرىڭعاي ەكەندىگى. وسىلاردىڭ ەكەۋى دە ءباز-باياعى ءبىر فيلوسوفيانى – پلاتون فيلوسوفياسى مەن ونىڭ بولىمدەرىن, بولىمدەرىنىڭ ساتىلارىن باستان-اياق بايانداپ بەرۋگە تىرىسقان» دەيدى. ء[ال-فارابي. الەۋمەتتىك-ەتيكالىق تراكتاتتار... XXIX, XXX; 5, 7, 19-21, 274-286, 303, 308, 329-331, 336-337, 343-344, 352-372, 413-بەتتەر]
ءابۋ ناسىر ءال-فارابي «باقىت جولىن سىلتەۋ» مەن «باقىت جولى جايلى» تراكتاتتارىن جازۋدا ءوزى جوعارىدا ايتىپ ويتكەندەي گرەكتىڭ اتالعان ويشىلدارىنىڭ ەڭبەكتەرىن جاقسى زەردەلەگەن. پلاتون مەن اريستوتەلدىڭ فيلوسوفيالىق اتاۋلارىن جاقسى ءتۇسىنۋ, ولاردى يگەرۋ, ولارعا تولىققاندى تۇسىندىرمە جاساۋ ءۇشىن ەجەلگى گرەك ءتىلىن وتە جاقسى ءبىلۋ كەرەك ەدى. ءابۋ ناسىردىڭ ءسوز بولىپ وتىرعان تراكتاتتارىن وقي وتىرىپ, ونىڭ گرەك ءتىلىن جانە وزگە دە تىلدەردى جاقسى بىلگەندىگىنە كوز جەتەدى. يبن حالليكان ءوز شەجىرەسىندە ءابۋ ناسىردىڭ جەتپىس ءتىلدى بىلگەندىگىن بوستان بوسقا ايتپاعانى تۇسىنىكتى بولسا كەرەك.
ءابساتتار قاجى دەربىسالى,
ۇعا اكادەميگى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور