«الپىسقا كەلدىڭىز, اقساقالدىققا اياق باستىڭىز» دەيدى ەكەن بۇرىنعىلار. شىندىعىندا, عۇمىردىڭ ءبىر كەزەڭىن ارتقا تاستاپ, اقساقالدىق جاسقا اياق باسقان ءاربىر سانالى ازاماتتى «مەن وسى جاسقا دەيىن نە ءبىتىردىم, نە ىستەدىم, ۇلتىمنىڭ ءبىر كادەسىنە جاراي الدىم با؟» دەگەن ويلار مازالارى حاق. بۇل تۇرعىدان كەلگەندە, قازىرگى قازاق پوەزياسىنىڭ جالاۋىن جوعارى ۇستاپ جۇرگەن بەلگىلى اقىن, كورنەكتى كوسەمسوز شەبەرى بولات شاراحىمبايدىڭ ءجۇزى جارقىن. وسى ۋاقىت ىشىندە شايىردىڭ قالامىنان وزگەشە ورنەك, توسىن وي, جاڭاشا لەپپەن ورىلگەن «رۋحتىڭ ورالۋى», «قازىعۇرت عازالدارى», «سۇڭقارتاس پەن اقىنتاس», «تۋعان جەرگە تۋىڭ تىك», «كورمەيىن دەسەم, كوزىم بار», تاعى باسقا دا ۇلت رۋحانياتىنىڭ سۇبەلى قازىناسىنا اينالعان كىتاپتار تۋدى. وسىنداي قوماقتى ەڭبەكپەن الپىستىڭ بەلەسىنە كوتەرىلىپ وتىرعان قالامگەردى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك.
– شەرحان مۇرتازا الپىسقا كەلگەندە ورالحان بوكەي: «مىنە, الپىس دەگەن اسۋعا شىقتىڭىز, تومەنگە قاراڭىزشى, اعا, مەن كورىنەم بە ەكەن؟» دەپ جازىپتى. ءسىز دە, بولات اعا, وسى اسۋعا شىققان جولىڭىزدا ارتىڭىزعا كوز جىبەرسەڭىز, كىمدەردى كورەسىز؟ ەسىڭىزگە نە تۇسەدى؟
– مەنىڭ ءبىر نارسەگە انىق كوزىم جەتتى. بۇل دۇنيەدە ەشتەڭە دە وزدىگىنەن پايدا بولمايدى جانە وزدىگىنەن جوعالمايدى. كەزدەيسوق ەشتەڭە جوق. تاعدىر ماڭدايعا نە جازسا, سول بولادى. جازمىشتان قاشىپ قۇتىلا المايسىڭ, الداۋ دا مۇمكىن ەمەس. ياعني ويلاعان نەمەسە ماقسات ەتكەن ىسىڭە تاعدىردىڭ ءوزى جەتەلەپ الىپ كەلەدى. اعامىز ەكەۋمىز اجەمىزدىڭ باۋىرىندا وستىك. ول كەزدە تۇڭعىشتارىن اتاسى مەن اجەسىنىڭ بالاسى دەيتۇعىن ءداستۇر بولۋشى ەدى عوي. ونەگەسى زور ءداستۇر ەدى, وكىنىشكە قاراي قازىر جوعالىپ بارا جاتىر. وسىلايشا ءبىز تەتەلەس اعامىز ەكەۋمىز اجەمىزدىڭ بالاسى بولىپ ەر جەتتىك. اجەمىزدى «اپا», ال انامىزدى «جەڭەشە» دەيتىنبىز. «جەڭەشەمىزدىڭ» تۋعان انامىز ەكەنىن كەيىن بىلدىك. اجەمىز جاستاي جەسىر قالىپتى. باسقارما باستىعى بولعان اتامىز دۇنيەدەن ەرتەلەۋ قايتىپتى. شيەتتەي ءۇش بالانى جالعىز ءوزى اياقتان تۇرعىزىپتى. بىرەۋى كىشكەنتاي كەزىندە شەتىنەپ كەتىپتى. ءوزى كەرەمەت اڭگىمەشىل ادام ەدى, سۋىرىپ سالمالىقتان دا قۇر الاقان ەمەس-ءتىن. ەستۋىمشە, اتالارى شەتىنەن «سەن تۇر, مەن اتايىن» دەيتىن ازۋلى اقىندار بولىپتى. جاتسا دا, تۇرسا دا الدەبىر ەسكى اۋەندى ۇنەمى ىڭىلداپ ايتىپ جۇرەتىن. سول ەسكى اۋەنى ءالى قۇلاعىمدا. «ەر تارعىن» جىرىن العاش رەت اجەمىزدىڭ ايتۋى بويىنشا تىڭداعانبىز. اتامىز قايتقاندا, اكەمىز سەگىز جاستا ەكەن. باسقارما باستىعىنىڭ بالاسى بولعاندىقتان با, قوعامدىق ومىرگە ەرتە ارالاستى. اكەمىز كىتاپقۇمار بولدى. قالاعا شىقسا قۇشاق-قۇشاق كىتاپتار الىپ كەلەتىن. كىتاپحانامىز جۇرت قىزىعارلىقتاي وتە باي بولدى. قازاق اقىن-جازۋشىلارىنان باسقا, ورىسشا, وزبەكشە, الىشەر ناۋاي, ومار حايام, حافيز, پۋشكين, ەسەنين, بلوك, فەت, تاعى باسقا شىعىس جۇلدىزدارىنىڭ كىتاپتارى قاز-قاتار ءتىزىلىپ تۇراتىن. ءتىپتى, ول ۋاقىتتا كەز-كەلگەننىڭ قولىنا تۇسە بەرمەيتىن 20 تومدىق «ۆسەميرنايا يستوريا» دەگەن قالىڭدىعى ءبىر قارىستاي بولاتىن كىتاپ ەسىمدە. ازداپ ولەڭ جازۋعا دا ەبى بولدى. الايدا شاحماتقا ايرىقشا قۇمارتتى. شاحمات دەسە ىشكەن اسىن جەرگە قوياتىن, جارىقتىق. اقىن-جازۋشىلارمەن دە كوپ ارالاستى. ءشامشى قالداياقوۆ, تولەگەن ايبەرگەنوۆ, قالاۋبەك تۇرسىنقۇلوۆ, مۇحتار شاحانوۆ, تۇتقاباي يمانبەكوۆتەرمەن دوس-جاران بولىپ, قارىم-قاتىناس جاسادى. ءۇيىمىز قوناقتان ۇزىلمەيتىن. ايتايىن دەگەنىم, وسىنىڭ ءبارى مەنىڭ بولاشاقتا كىم بولاتىنىمدى بەلگىلەپ بەرگەن سياقتى.
كوز الدىڭدا كىتاپ بىتكەن ءتىز قاتار ءتىزىلىپ تۇرسا, قالاي وقىمايسىڭ. شەتىنەن الىپ وقي بەرەتىنبىز. ءىلياس جانسۇگىروۆ, ءابدىلدا تاجىباەۆ, ءسابيت مۇقانوۆ, قادىر مىرزاليەۆ, تۇمانباي مولداعاليەۆ, ساعي جيەنباەۆ, توقاش بەردياروۆ, مۇقاعالي ماقاتاەۆ, مۇزافار الىمباەۆ, تايىر جاروكوۆ, جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆ, قاسىم امانجولوۆ, تولەگەن ايبەرگەنوۆ, مۇحتار شاحانوۆ بولىپ سوزىلا بەرەدى. ءسويتىپ ءجۇرىپ, ولارعا ەلىكتەپ ولەڭ جازاتىن بولدىم. مەكتەپتە جۇرگەندە وتە كوپ جازدىم. كۇندىز دە, تۇندە دە تۇرىپ جازا بەرەتىنمىن. انامنىڭ «بالاما وقۋ ءوتىپ كەتتى» دەپ جىلاعانى ءالى ەسىمدە.
1977 جىلى الماتىعا كەلگەندە قولىمدا قالىڭ بەس داپتەر ولەڭىم بولدى. بىراق, وقۋعا تۇسە المادىم. باسىم سالبىراپ اۋىلعا قايتتىم. وقۋعا ءۇشىنشى رەت تاپسىرىپ ارەڭ ءتۇستىم. ينستيتۋتتا دا جارىتىپ وقىمادىم. ەسىل دەرتىم جازۋ ەدى. ءبىر كۇنى تاۋەكەل دەپ ولەڭدەرىمدى «لەنينشىل جاسقا» الىپ باردىم. سىنشى سايلاۋبەك جۇمابەكوۆ قابىلداپ, بەس-التاۋىن ۇناتىپ الىپ قالدى. بىراق, ولەڭدەرىم سول كۇيى جاريالانعان جوق. «قازاق ادەبيەتىندە» ىستەيتىن تۇتقاباي يمانبەكوۆتى, كەيىن يبراگيم يساەۆتى جاعالادىم. ءبارىبىر, جولىم بولمادى. شىنى كەرەك, سول كەزدە ولەڭنەن قاتتى كوڭىلىم قالدى. ولەڭدى سايابىرتىپ, پروزا جازۋعا بەت بۇردىم. ءۇشىنشى كۋرستى بىتىرگەن جىلى اسكەرگە الىپ كەتتى. اسكەردەن امان-ەسەن ورالىپ, وقۋىمدى قايتا جالعاستىرىپ جۇرگەندە 1986 جىلعى جەلتوقسان كوتەرىلىسى بۇرق ەتە ءتۇستى. ونىڭ زاردابى تاعدىرىما قاتتى سوققى بولىپ ءتيدى. 1987 جىلى الماتىداعى ءبىر ورىس مەكتەبىنە قازاق ءتىلى ءپانىنىڭ مۇعالىمى بولىپ ورنالاستىم. سودان باستاپ ورىس جانە ارالاس مەكتەپتەردەگى قازاق ءتىلىن وقىتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا بۇرقىراتىپ ماقالالار جازا باستادىم. ماقالالارىم «وركەن – گوريزونت», «لەنينشىل جاس» (قازىرگى «جاس الاش») گازەتتەرىندە جارىق كورىپ ءجۇردى. ءتىپتى, «وركەننىڭ» رەداكتورى اشىربەك امانكەلديەۆ مەنىڭ ءبىر-ەكى ماقالامدى قازاق سسر وقۋ مينيسترلىگىنىڭ نازارىنا دا ۇسىندى. قۇزىرلى ورىننان كەلگەن جاۋاپ حاتتار سول كۇيىندە گازەت بەتىندە جاريالاندى دا. ول كەزدە وسىلاي گازەت پەن قۇزىرلى ورىندار اراسىندا جاندى بايلانىس جوعارى ەدى. قازىر شە؟ 1990 جىلى «انا ءتىلى» گازەتى اشىلعاندا العاشقى باس رەداكتورى بولعان جارىلقاپ بەيسەنباي ۇلى مەنى بىردەن قىزمەتكە شاقىردى. سويتسەم, جازعاندارىمدى باسپاسوزدەن باقىلاپ جۇرەدى ەكەن. وسىدان باستاپ تاعدىرىمنىڭ جۋرناليستيكامەن, جازۋمەن بايلانىستى ەكەندىگىن ءتۇسىندىم.
ارينە, جازۋدان كوڭىلىم قالعان كەزدەر دە از بولعان جوق. توقسانىنشى جىلدارى تۇرمىسىمىزدىڭ قيىنداپ كەتكەندىگىنەن سوعان دەيىن جازعان-سىزعاندارىمدى, ولەڭدەرىم مەن اڭگىمەلەرىم, ماقالالارىم شىققان گازەت-جۋرنالداردى قوسىپ ورتەپ جىبەرگەنمىن.
– ولەڭ ولكەسىنە ءومىردىڭ ءوزى جەتەلەپ اكەلگەن دەيسىز عوي. بىرەۋلەر ءسىزدىڭ ولەڭدەرىڭىزدە قارا بوياۋ كوپ دەگەندى ايتادى.
– مۇمكىن. بىراق, وعان ءوزىمدى كىنالى دەپ ەسەپتەمەيمىن. نەگە دەيسىز عوي؟ سەبەبى مەنىڭ بۇكىل بولمىس-ءبىتىمىم, تانىمىم, تالعامىم, ءبارى ۋاقىت دەگەن ۇلى بيلەۋشىگە تاۋەلدى. ءبىزدىڭ تاۋەلدى بولعان ۋاقىتىمىز بەن ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان ورتامىز قانداي بولسا, ءبىز دە سوندايمىز, ولەڭ دە سونداي. اقىن –سۋرەتكەر. ول ءوزى تاۋەلدى ۋاقىتتان, عۇمىر كەشىپ جۇرگەن قوعامنان تىس تۇرا المايدى جانە ويلاي دا المايدى. سوندىقتان مەنىڭ ولەڭدەرىمنىڭ قارا بوياۋى كوپ بولسا, جانىمدى تىنشىتپاعان جايتتار كوپ دەگەن ءسوز. مۇنىڭ باسقاشا تۇسىندىرمەسى جوق.
ءوزىڭىز ويلاڭىز, ادام ۇنەمى باقىتتى بولىپ جۇرە المايتىنى سياقتى, ۇنەمى باقىتسىزدىقتا ءومىر سۇرە المايدى عوي. اسىرەسە, جاھىل مەن اقىل جەكپە-جەككە تۇسكەن ۋاقىتتا. قازىر ادام بويىنداعى قارا مەن اق, جاقسى مەن جامان, كىسىلىك پەن قىساستىق مايدانداسقان كەز. مۇندايدا ەتەك-جەڭى كەلىسكەن تەك باقىتتى ولەڭدەر تۋدىرۋ مۇمكىن بە؟ مەنىڭشە, اقىننىڭ مىندەتى – تەك باقىتتى ولەڭدەر جازۋ ەمەس, اقىننىڭ مىندەتى – باقىتسىز ولەڭدەر جازۋ ارقىلى باقىتقا جول كورسەتۋ. قادىر اعامىز «باقىتتى ادامنان باقىتتى اقىن شىقپايدى» دەگەندى باياعىدا-اق شەگەلەپ ايتقان.
ارينە, ءاربىر ادام باقىتتى بولۋعا حاقىلى. سوندىقتان دا باقىتتى بولۋعا تىرىسادى, بىراق ولار باقىتتىڭ قانداي ەكەنىن بىلمەيدى. قولىنا قالام ۇستاعان ءاربىر شىعارماشىل ادام, ول اقىن بولا ما, جازۋشى, ستسەناريست بولا ما, سۋرەتشى, ءبيشى مە, ءبارىبىر, ءوز جاراتۋشىسىن ىزدەيدى. جاراتۋشىسىن ىزدەۋ ارقىلى ءوزىن تانۋعا تىرىسادى. بىراق جاراتۋشىنى تانۋ مۇمكىن ەمەس. جاراتۋشىنى تانۋ مۇمكىن بولسا, ونىڭ جاراتۋشىلىعى قايدا؟ ويتكەنى جاراتۋشى دەگەنىمىز – ۇلى سىناق جولى. وسى ۇلى سىناق جولىنان تەك تاڭداۋلىلار مەن توزىمدىلەر عانا وتەدى. تالانتتى اقىندار وسى جاراتۋشىنىڭ تاڭداۋلى ادامدارى عانا.
وسى رەتتە تاعى ءبىر وي. مىنا ماڭدايداعى ەكى شىراقتى اقىنداردىڭ بارىنە بىردەي قىپ بەرگەن. بىراق, نۇكتەنى ءار اقىن وزىنشە كورەدى, وزىنشە ەلەستەتەدى, وزىنشە كەيىپتەيدى. مەنىڭ ماڭدايىما اقشىل بوياۋدان گورى قارا بوياۋدى كوبىرەك كورۋ جازىلعان بولسا كەرەك. جالپى, اقىنداردىڭ باسقا ادامداردان ايىرماشىلىعى – باسقا ادامدار كورمەگەن نارسەنى كورىپ قويۋ, سوسىن ونى كوركەمسوز ارقىلى ولەڭگە اينالدىرۋ ەمەس پە. اقىندىقتاعى باستى ماقسات – وسى!
– قولىنا قالام ۇستاعان ىنىلەرىڭىزدىڭ قادامىن قالاي باعالار ەدىڭىز؟ ءسىزدىڭ پايىمىڭىزدا قازىرگى جاستار پوەزياسىنىڭ بەتالىسى قالاي؟
– بۇگىنگى الاساپىران زاماندا ءبارى ميداي ارالاسىپ كەتتى. كىمدى كىم دەپ تانۋدىڭ ءوزى قيىندىق تۋدىراتىن ۋاقىتتى باستان كەشىرىپ وتىرمىز. شىن اقىن كىم, جاساندى اقىن كىم – تانىپ بولمايدى.
ولەڭ تەحنيكاسىن كەرەمەت مەڭگەرىپ العان «ولەڭشىلەر» كوبەيدى. ءبىر قاراعاندا ولەڭدەرىنەن ءمىن تابا المايسىڭ, شەتىنەن سىمباتتى, سۇلۋ, قۇددى قۋىرشاق «باربيگە» ۇقسايدى. بىراق جۇرەك جوق, قان جوق, رۋح جوق, پلاستماسسا سەكىلدى بىردەمە. قاتقىل, قاتال. تەحنوكراتيا ۇستەمدىك ەتكەن زامان اقىندارىنىڭ ولەڭدەرى, بالكىم, وسىلاي بولۋ كەرەك شىعار. ول جاعىن تۇسىنبەدىم. بىلگەنىم, ولەڭ شىركىندى جۇرەكتەن شىعارىپ, سانانى ءتۇرلى سەزىمگە دانەكەرلەپ, اينالاسىن جۇپ-جۇمىر ەتىپ تەگىستەپ, وقىرمانىن ءلاززات الەمىنە جەتەلەي جونەلەتىن ولەڭ سيرەدى.
ءبىزدىڭ پوەزيا جايىنداعى تۇسىنىگىمىز ۋاقىتقا تىم لايىقتالىپ, تەحنوكراتتانىپ كەتكەن ءتارىزدى. رۋحى جوق ولەڭدەر مىنەزسىز مىسكىندەر سەكىلدى وقىرماننان الىستاپ بارا جاتىر. قاراپ وتىرساڭ, اڭىزى جوق ادەبيەت, شەرى جوق پوەزيا العا شىقتى. وقىساڭ باياعىداي كوزىڭە جاس كەلمەيدى, كوڭىلىڭ بوسامايدى, بىراق ورىندالۋ تەحنيكاسى مەن پىشىنىنە ءمىن تاعا المايسىڭ. جاساندى ينتەللەكت پەن جاندى دۇنيە جەكپە-جەككە تۇسكەن ۋاقىتتا ءبىزدىڭ بۇل ويىمىز تۇسىنىكسىزدەۋ كورىنۋى دە مۇمكىن. ينتەللەكت دۇنيەلەردىڭ ىشكى وي مەن رۋح اعىمىندا كۇرەسكە ءتۇسىپ, اقىر ءتۇبى ادامزات قوعامىن دەپرەسسيالىق جاعدايعا دۋشار ەتەتىنىن ايتەۋىر ءبىر تۇسىنەتىن بولامىز. بىراق, تىم كەشىگىپ قالماساق ەكەن دەيمىن. ولەڭ شىركىن, مولدىرەپ, ەلجىرەپ, ءان سالىپ تۇرۋى كەرەك, قۋانتىپ, وكىندىرە الۋى ءتيىس.
– مۇنىمەن نە ايتپاقشىسىز؟
– رومانتيكا ءولدى, ورنىنا پراگماتيكا كەلدى. پراگماتيكتەر رومانتيكتەرگە جول بەرمەۋگە اينالدى. قاي سالادا بولماسىن – وسى. ءوزىن مىقتى, تالانتتى ەتىپ كورسەتۋ ءۇشىن نەشە ءتۇرلى ايلا-تاسىلدەرگە, ەشكىم كۇتپەگەن ارەكەتتەرگە بارىپ ءجۇر. ەڭ قاۋىپتىسى ولار توپتاسىپ العان. شىن اقىنداردى تالاپ جەۋگە بار.
ءبىر نارسە انىق, اۋىزدى قۇر شوپپەن سۇرتە بەرگەننەن ەشكىم بىزگە جاقسى اقىنىن ءبولىپ بەرمەيدى.
ءبىزدىڭ پوەزيامىز ۇلتتىق تۇرعىدان العاندا ەشكىمنەن وسال ەمەس, بىراق الەمدە ورتاقول پوەزياعا جاتادى. اقىندارىمىزدىڭ دا تەگەۋرىنى مىقتى, ابىرويى اسقاق. تەمىرحان, تىنىشتىقبەك, جاركەن, سۆەتقالي, سەرىك, عالىم, مارالتاي, باقىت, الىبەك, ەرلانداردىڭ پوەزياسى كىمنەن كەم؟ بىراق الەمدىك تۇرعىدان قاراساڭ, كوپكە بەلگىسىزدەۋ. ەگەر بۇلار اعىلشىن تىلىندە ولەڭ جازعاندا, الدەقاشان قۇبىلىس بولىپ جۇرەر ەدى.
ادامزاتتىڭ وسى ۋاقىتقا دەيىنگى جاسالعان ىلىمىندە ويدى تارقاتۋ, ونى سان قىرىنان كورسەتۋ, سەبەپ-سالدارىن انىقتاۋ, ياعني ديسكۋرس جاساۋ جاعى باسىمداۋ بولدى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە كەيبىر كەڭەستىك جازۋشىلار مەن عالىمداردىڭ وراسان ەڭبەكتەرى شىنىندا دا ءسوزى كوپ, مىلجىڭ سياقتى كورىنەدى. قازىرگى وقىرماندار وندايدى كوتەرمەيدى, تەز شارشايدى, جۇيكەسى جىلدام سىر بەرەدى. مۇنى نە ءۇشىن ايتىپ وتىرمىن؟ ءبىزدىڭ بۋىن كىتاپ وقىپ وسكەن ۇرپاق. بويلارىنا جازبا مادەنيەتتىڭ ءداستۇرىن تەرەڭ سىڭىرگەن. تريلوگيا, ەپوپەيا جانرىنداعى قالىڭ-قالىڭ تۋىندىلاردى وقىعاندا بۇيىم قۇرلى كورمەيدى, ءاپ-ساتتە وقىپ, بويلارىنا جىلدام سىڭىرە الادى. ياعني ۇلكەن دۇنيەلەردى وقۋعا دا, جازۋعا دا بەيىم. سوعان ۇيرەنگەن, بەيىمدەلگەن. ال قازىرگى بۋىن وكىلدەرى قىسقالىقتى قالايدى. سوعان بەيىمدەلۋ ۇستىندە. ءبىر جاعىنان قىسقالىق قازاق مەنتاليتەتىنە ءبىر- تابان جاقىن تۇر. ويتكەنى ءبىزدىڭ بابالارىمىز قورشاعان ورتاسىنا ساي كوبىنە توماعا تۇيىقتاۋ, كوپ سويلەمەيتىن, سويلەسە از سوزگە كوپ ماعىنا سىيعىزىپ ايتۋعا ماشىقتانعان. سوڭعى كەزدە ادەبيەتىمىزگە ەنىپ وتىرعان وسى فورمالىق وزگەرىستەر, از سوزگە كوپ ماعىنا بەرۋ ارقىلى سويلەۋ, سۋرەتتەۋ ءبىزدىڭ شالداردان قالعان مادەني ءۇردىس دەسە بولادى. سوندىقتان ادەبيەتتەگى فورمالىق وزگەرىستەر بىزگە سونشالىق ءبىر تاڭسىق نارسە ەمەس.
ەكىنشى جاعىنان ونەر, ادەبيەت, مادەنيەتتى «الەۋمەتتىك جەلى» ارقىلى ولشەيتىن, رۋحاني قۇندىلىقتار تۋرالى تانىمى بولەك, دۇنيەگە, تابيعي ورتاعا كوزقاراسى باسقالاۋ جاستاردىڭ قاۋلاپ ءوسىپ كەلە جاتقانىن مويىنداماسقا لاج جوق. ولاي بولسا, ادەبيەت تە قوعامدىق سۇرانىسقا قاراي بەيىمدەلە باستايدى دەگەن ءسوز. ودان ءبىز قاشىپ قۇتىلا المايمىز. ايتپاعىم, ءبىز ادەبيەتتىڭ جاڭعىراتىن, قايتا تۇلەيتىن ۋاقىتىندا ءومىر ءسۇرىپ وتىرمىز. ەندى شەگىنەرگە جول جوق, ارتىمىزدا ۇلى دالا, ۇلى دالانىڭ رۋحىن سىڭىرگەن ۇلى مادەنيەت تۇر. وسى كۇنگە دەيىنگى ادەبيەت جالپى كوپكە ارنالعان تاپتاۋرىن سويلەمدەر جيىنتىعى بولىپ كەلسە, ەندى ول وزگەردى. قازىر ءماتىن, ءمان, ماعىنا, پوشىم, ماشىق, ادەبيەت فيلوسوفياسى قايتا جاڭعىرۋى كەرەك. ول ادامنىڭ ءوزىن ءوزى تانۋ ىلىمىنە, ياعني ءوزىنىڭ «ىشكى مەنىن», قۇدايىن تانۋعا باعىتتالۋى ءتيىس.
– مۇقاعالي, ءوز كۇندەلىگىندە «ولەڭ ءومىردىڭ وزىندەي قاراپايىم بولۋى كەرەك» دەمەپ پە ەدى. جاڭا وسى ويدىڭ ۇشقىنىن وزىڭىزدەن دە ەستىدىك. دەگەنمەن, بۇل كۇنى كەرىسىنشە, ولەڭ قانشالىقتى تۇسىنىكسىز بولسا, سونشالىقتى تەرەڭ بولادى دەگەن سارىندا پىكىر ايتاتىندار تابىلىپ ءجۇر. بۇعان نە دەيسىز؟
– وسىنداي پىكىردىڭ بار ەكەنىن ەستيمىز. بىراق كىمنەن شىققان ءسوز ەكەنىن بىلىڭكىرەمەيمىز. تۇسىنىكسىز ولەڭ تەرەڭ بولادى دەۋ, مەنىڭشە, ابسۋرد. ولەڭنىڭ دە ولەڭى بولادى. كەيبىر ولەڭدى ءبىر رەت وقىپ شىعىپ, تەرەڭىنە بويلاي الماۋىڭ مۇمكىن, بىراق ول تەرەڭدىكتى, شەدەۆرلىكتى بىلدىرمەيدى. ولەڭنىڭ مىندەتىنىڭ ءوزى سول – ويلاندىرۋ ەمەس پە. ويلاندىرا المايتىن ولەڭ – ول تاقپاق. تاقۇل-تۇقىل نارسە. الايدا ولەڭ جالعان پايىمعا, تۇسىنىكسىز تىلگە قۇرىلسا – ول اداستىرادى. مۇنداي وزگە تۇرماق ءوزى دە تۇسىنبەيتىن ولەڭ – تۇيىقتالىپ قالعان سۋ سياقتى. نە اقپايدى, نە تولقىمايدى, قۇر سۋ. ساسىپ-بىقسىپ جاتا بەرەدى. ءولى سۋدان تەرەڭدىك ىزدەۋ قانداي ابەستىك بولسا, ءولى ولەڭنەن تەرەڭدىك ىزدەۋ دە سونداي ابەستىك.
قازىرگى جاستاردىڭ ىسىنەن گورى, امبيتسياسى باسىم با دەيسىڭ. وزدەرى بۇگىن وقىپ بىلگەندى جۇرت بىلمەيدى دەپ ويلايدى, ءسويتىپ وزىنشە «جاڭالىق اشقىسى» كەلەدى. ول جاڭالىعىن كەرەمەت كورىپ, ورتاعا تىقپالايدى. ال ونى ءوزى سياقتى ادەبيەت ەسىگىن جاڭا اشقانقاندار سۇمدىق جاڭالىق دەپ قابىلدايدى. وسىنىڭ ءبارى ولەڭگە كەزدەيسوق كەلگەندەردىڭ ەشتەڭەدەن جۇرەكسىنبەيتىندىگىن, ادەبيەت كيەسىنەن قورىقپايتىندىعىن كورسەتەتىندەي.
قازىرگى كەيبىر جاستاردىڭ ەسىل-دەرتى قازاق ادەبيەتىندە توڭكەرىس جاساۋ, بىراق ەڭ الدىمەن ءوزىنىڭ ميىنا توڭكەرىس جاساۋ كەرەك ەكەنىن بىلمەيدى. ادەبيەتتە توڭكەرىس جاساۋ – ول جاي ءبىر كيىم اۋىستىرۋ ەمەس. كوپ ىزدەنۋدى, ۇيىعىپ قالعان ارام تەردى شىعارۋدى تالاپ ەتەدى. ال «جاس توڭكەرىسشىلەر» قازاق ادەبيەتىنىڭ بولاشاعىن الەمدىك ادەبيەتتەن ىزدەگىسى كەلەدى. سوندا جۇرەك ءىلىمىن ءداستۇرلى ۇلتتىق قايناردان كىم ىزدەيدى؟! ونى كىم ويلايدى؟ قازىرگى يدەولوگيا – اقشا, ميلليوندار. تەلەجاشىككە مۇقيات نازار سالىڭىزشى, بۇكىل الەم كوز الدىڭدا سويلەپ تۇر, بىراق ءوزىمىز تۋرالى تۇك جوق. سونىڭ ەسەبىنەن بىزدەر ءالى كۇنگە دەيىن الەم تاريحى مەن گەوگرافياسىن كوپ ءبىلىپ, قازاقتىڭ ءوزى تۋرالى تۇك بىلمەيمىز. بۇل كورىنىس, ءسوز جوق, كۇندەلىكتى ادەبىمىز بەن بولمىسىمىزعا, ادەبيەتىمىز بەن مەنتاليتەتىمىزگە اسەرىن تيگىزەدى. مىسالى, جاس قالامگەرلەر قازاق ادەبيەتىن اۋەلدەن قالىپتاسقان قازاق تىلىندە, قازاق بولمىس-پايىمىندا ەمەس, الەمدىك تىلدە, الەمدىك «يزمدەر» راكۋرسى تۇرعىسىنان ءتۇسىندىرىپ, جازاتىن بولدى. الەمدىك ءتىل – قاي ءتىل؟ اعىلشىن, قىتاي, ورىس!.. جوق, كەشىرىپ قويىڭىز, قازاق ادەبيەتى اعىلشىن, قىتاي, ورىس تىلىندە جاسالمايدى, قازاق ادەبيەتى تەك قازاق تىلىندە جاسالادى. باسقاشا بولۋى مۇمكىن ەمەس. قازاق تىلىندە جاسالماعان قازاق ادەبيەتى ول قازاق ادەبيەتى ەمەس, مارگينال ادەبيەت. قازاق ادەبيەتى ءۇشىن الەمدىك ءتىل – ول قازاق ءتىلى. تاعى دا ايتامىن, مۇنىڭ باسقاشا تۇسىندىرمەسى بولۋى مۇمكىن ەمەس. ارينە, وزىمىزدەن دە بار. ولاردىڭ وسى كەمشىلىگىن كورە-بىلە تۇرا, «سەن سۇمدىقسىڭ!» دەپ قولتىعىنا سۋ بۇركىپ قوياتىنىمىز وتىرىك پە؟
عىلىمدا الەمدىك ءتىل, الەمدىك ادەبيەت دەگەن ۇعىم جوق. الەمدىك ادەبيەت – جەر بەتىندەگى ءارتۇرلى تىلدەردە جاسالعان ۇلتتار ادەبيەتىنىڭ جيىنتىق بەينەسى. بارى وسى.
– پەندە بىتكەنگە ءتان احۋالدىڭ بارلىعى اقىنعا دا تيەسىلى عوي. ومىردە قۇلازيتىن كەزدەرىڭىز كوپ بولا ما, كوڭىلىڭىزدە قانداي الاڭ بار؟
– «الاڭ دا الاڭ, الاڭ جۇرت» دەپ جىرلاپ كەتكەن قازتۋعان نەتكەن باقىتتى اقىن دەسەڭشى! ول بۇكىل ايتپاعىن وسى ءبىراۋىز سوزگە سىيدىرىپ ايتتى. كەيدە پەندەشىلىكپەن ارتىمدا جۇرت اۋىزىنان تاستاماي ايتىپ جۇرەتىن وسىنداي ءبىر ءسوز قالار ما ەكەن دەپ ويلايسىڭ.
وسىدان قىرىق جىل بۇرىن الماتىعا وقۋعا شىعارىپ سالىپ تۇرعاندا ايتقان اكەمنىڭ ءسوزى ەشۋاقىتتا ۇمىتىلمايدى. ول «قايدا جۇرسەڭ دە تۋعان اۋىلىڭدى ۇمىتپاعايسىڭ. قولىڭنان كەلسە كومەكتەس. ەگەر دارەجەڭ ءوسىپ, داۋلەتىڭ تاسىپ جاتسا, اۋدانىڭدى ويلا, ودان دا مىقتى بولىپ بارا جاتساڭ قازاقتى الاقانىڭدا ۇستا. سوندا ىستەگەنىڭ ەل اۋزىندا جۇرەدى» دەپ ەدى. قولىڭا قالام ۇستاعان سوڭ قاراقان باسىڭدى عانا ويلامايسىڭ, اقىن دەگەن اتىڭا كىر كەلتىرمەۋگە تىرىساسىڭ. ماسەلە مىنادا: اينالاڭدا بولىپ جاتقان كەلەڭسىزدىكتەردى, ورەسىزدىكتەردى كورىپ تۇرىپ, قالاي ۇندەمەي قالۋعا بولادى! كەمشىلىكتى كورىپ تۇرىپ, ۇندەمەي قالساڭ – وندا اقىن ەمەسسىڭ, قىلمىسكەرسىڭ. قوعامنىڭ جاۋىسىڭ. جازۋشىنىڭ ماقساتى – ادام بويىنداعى جامان قاسيەتتەردى سىن ساداعىنا الىپ, قوعامدى وياتۋ, كەلەڭسىزدىكتەردى بولدىرماۋ ەمەس پە؟
سىزگە مىنا جايدى ايتايىن. ءبىر كەزدەرى دوستىق, ماحاببات دەگەن ۇعىمدار ادامزات بالاسى ويلاپ تاپقان ەڭ ۇلى قۇندىلىقتار رەتىندە ەرەكشە دارىپتەلەتىن. دوسىن ساتقان ادام قوعامداعى ەڭ ۇسقىنسىز, ۇياتسىز, كەرەكسىز ادام رەتىندە ايىپتالاتىن. ال قازىر ادامنىڭ قۇنى قۇلدىراپ كەتتى. دوستىق پەن ماحاببات ەڭ ىزگى قۇندىلىق رەتىندە باعالانبايتىن بولدى. باسقا حالىقتاردى بىلمەيمىن, ءبىز سياقتى دوستىق, ەرلىك, جاۋاپكەرشىلىك رۋحىندا تاربيەلەنگەن حالىق ءۇشىن بۇل اسا قاۋىپتى. دوستىقتى, ماحابباتتى قادىرلەي المايتىن ادام, اناسىن قالاي قادىرلەيدى؟ اكەسىن قايتىپ قۇرمەتتەيدى؟ دوسىنا, سۇيىكتىسىنە وپاسىز ادام وتانىنا وپاسىزدىق جاسامايدى دەۋگە كەپىلدىك بار ما؟ تۋعان جەر مەن تۋعان ەلدىڭ قادىرىنە قالاي جەتەدى؟! جاۋاپكەرشىلىكتەن جالتارۋ, سوزدە تۇرماۋ, ۋادەنى ورىنداماۋ, ساتقىندىق جاساۋ, ەكىجۇزدىلىك – ءومىر سالتىنا اينالىپ بارادى. مۇنىڭ ءبارى رومانتيكانىڭ جوعالىپ, ورنىنا پراگماتيكانىڭ وركەن جايىپ وتىرعاندىعىنان بولىپ جاتىر. ويتكەنى, بۇگىنگى تاڭداعى بارلىق قارىم-قاتىناس ەسەپكە قۇرىلعان. ۇيلەنۋ, ءۇي بولۋ, دوستىق, ماحاببات, بارلىعى بەلگىلى ءبىر ەسەپكە نەگىزدەلگەن. ەندى بۇدان ءبىز ەشقاشان قاشىپ-قۇتىلا المايمىز. تەك ەسەپ پەن اقشاعا نەگىزدەلگەن كاپيتاليزمنىڭ باستى شارتى – وسى!
ەگەر جاستارعا وسى پايىممەن قارايتىن بولساق, ءبىزدىڭ بولاشاق وتان قورعاۋشىلارىمىز وتاندى دا ەسەپپەن سۇيەتىن بولادى. وتان بۇعان ءبولىپ بەرە السا, ول ءسۇيىپ, قۇرمەتتەيتىن, قورعايتىن بولادى. ءبولىپ بەرە الماسا, كەشىرىڭىز, پەرزەنتتىك قۇرمەتكە يە بولا المايدى, سۇيمەيدى, قورعامايدى. كەرەك دەسەڭىز باسقا «ىڭعايلى, پايدالى» وتانعا ايىرباستاپ جۇرە بەرەدى. ەڭ قاۋىپتىسى – بۇل ءۇشىن ونى ەشكىم ايىپتاي المايدى.
– ءوزىڭىزدىڭ ەڭ باستى شىعارماڭىزدى جازا الدىڭىز با؟
– جازا العام جوق. قازىر سول بويىنشا جۇمىس ىستەپ جاتىرمىن. قۇداي قالاسا!
– ءسوز سوڭىندا ايتارىڭىز بار ما؟
– ۇلت قامى ءۇشىن ايتىلعان بارلىق ءسوز – سوڭعى ءسوز, بارلىق ايقاس – سوڭعى ايقاس بولۋ كەرەك.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ارمان وكتيابر,
«Egemen Qazaqstan»