وقۋ ورنىن تاڭداۋ – ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك

جوو-نىڭ بەدەلىنەن دە ماڭىزدى دۇنيە بار

تالاپكەرلەر الەمدىك تاجىريبەدە تى­زىمدەگى جۇزدەگەن جوو-دان وزىنە كەرەگىن ىرىكتەۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن ءبىر نار­سەگە باسا نازار اۋدارادى. بۇل – ۋني­ۆەرسيتەتتىڭ بەدەلى, تۇلەكتەرىنىڭ قازىرگى قىزمەتى, يا سايتىندا كورسەتىلگەن جاقسى جارناماسى دا ەمەس, جوو-نىڭ تالاپكەر قالاعان ماماندىقتى وقى­تۋداعى جەتىستىگى. ويتكەنى اتاعى جەر جا­را­تىن ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ءوزى بەلگىلى ءبىر ماماندىقتاردى دايارلاۋدا اقساپ تۇرۋى مۇمكىن. سوندىقتان شەتەلدە تالاپكەرلەر ءبىرىنشى وزىنە «مەنىڭ ماماندىعىمدى قاي ۋنيۆەرسيتەت ساپالى وقىتادى؟» دەگەن سۇراقتى قويادى. ال وسى ساۋالدىڭ جاۋابىن تابۋ ءۇشىن البەتتە جوو اراسىندا جۇرگىزىلگەن رەيتينگكە جۇگىنەدى.

مۇنداي ساراپتامالىق جۇمىس نا­تيجەسى بۇگىندە بىزدە دە جاريالا­نىپ تۇ­رادى. «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپ­كەرلەر پالاتاسى ءبىلىم جانە عىلىم مينيستر­لىگىنىڭ تاپسىرىسىمەن ءۇش جىلدان بەرى جاساپ كەلە جاتقان ۇزدىك ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ توپتاماسى بار.

ەلىمىزدە ۋنيۆەرسيتەتتەر تىم كوپ, مۇنداي مازمۇنداعى سىن نەگىزىنەن سوڭعى 3-5 جىلدىڭ كولەمىندە ءجيى ايتىلىپ كەلەدى. ءتىپتى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ تا قازاقستان حالقىنا ال­عاشقى جولداۋىندا ەلىمىزدەگى جوو سانىن قىسقارتۋدى تاپسىرعان بولاتىن. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى وسى اۋقىمدى ءىستى جۇزەگە اسىرۋدا. سونداي-اق ءبىلىم بەرۋ گرانتتارىن بولۋدە دە پالا­تانىڭ «جوو رەيتينگى» ناتيجەلەرى نەگىزگە الىنادى.

وتاندىق جوو-دا وقۋدى قالاعان تالاپكەرلەر الدىمەن ماماندىقتى تاڭداۋ ءۇشىن «جوو رەيتينگى» ناتيجەسىندەگى ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىنىڭ كورسەتكىشىنە كوڭىل اۋدارۋى كەرەك. وسى رەتتە كوكەيدە «بۇل رەيتينگ قانشالىقتى ءادىل ءارى ساپالى جۇرگىزىلدى؟» دەگەن ساۋال تۋاتىنى تۇسىنىكتى.

رەيتينگتىڭ وبەكتيۆتى باعالانۋى ءۇشىن بىلتىر 2036 ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسى, 109 جوو ناتيجەسى زەرتتەلىپ, 58 مىڭ 894 تۇلەكتىڭ كاسىبي بىلىكتىلىگىنە تالداۋ جاسالعان. بۇل جۇمىسقا ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىن ازىرلەۋدە تاجىريبەسى بار 700 ساراپشى تارتىلعان. وسىدان-اق ايقىن كورۋگە بولادى – ءبىر ساراپشى قاتەلەسىپ قالار, بىراق 700 ادامنىڭ ءمۇلت كەتۋى مۇمكىن ەمەس. «اتامەكەن» ۇلت­تىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ولجاس وردا­باەۆ: «رەيتينگ ءدال جاسالۋى ءۇشىن ءاربىر ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسىن كەمىندە 3 ساراپشى قارايدى. ساراپشىلارعا بەرىل­گەن مالىمەتتەر كەزىندە جوو اتاۋى كور­سەتىلمەيدى. دەمەك, ولار ۋنيۆەرسيتەتكە ەمەس, ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىنا عانا باعا بەرەدى», دەيدى.

كاسىبىڭ – ءناسىبىڭ

ءار تالاپكەر وزىنە ۇناعان ماماندىق­تى, ياعني كاسىپتى بولاشاقتا نان تاۋىپ جەۋ ءۇشىن, ءوزىن-ءوزى اسىرۋ ءۇشىن يگەرەدى. وسى ورايدا سۇرانىستاعى ماماندىقتى تاڭداۋ بار دا, سۇرانىسقا يە مامان بولا ءبىلۋ بار. سونىڭ ەكىنشىسى ءاربىر تالاپ­كەردى جانە ستۋدەنتتى, اسىرەسە تۇ­لەك­تى تولعاندىراتىنى ءسوزسىز. سەبەبى سۇ­را­نىستاعى ماماندىقتى بىتىرسە دە, سۇرانىسقا يە مامان بولا الماي جۇر­گەندەر وتە كوپ. سوندىقتان دا تالاپكەر ۋنيۆەرسيتەتتى تاڭدار الدىندا «بۇل جوو ماعان ۇناعانىمەن, تۇرعىلىقتى جەرىمە قولايلى بولعانىمەن, بولاشاق جۇمىسسىزداردى دايىنداماي ما؟» دەپ الاڭداعانى ءجون. ماسەلەن, اتالعان «جوو رەيتينگى» جوباسىنىڭ زەرتتەۋ توبى بيىلعى ناتيجە بويىنشا: «قازاقستاننىڭ 60-تان اسا جوعارى وقۋ ورنى بولاشاق جۇمىسسىزداردى دايىندايدى دەسە دە بولادى. كەيبىر ۋنيۆەرسيتەتتەر ساپالى ءبىلىم بەرۋگە تىرىسپايدى. ەسەسىنە ديپلومداردى باسىپ شىعارىپ, تەز اقشا تاۋىپ جاتىر. ويتكەنى بىلىمگە ەمەس, قۇجاتقا سۇرانىس بار», دەپ قورىتىندى شىعارعان بولاتىن.

«جوو رەيتينگىنىڭ» تالداۋ دەرەكتەرى بويىنشا تۇلەكتەردىڭ ماماندىقپەن جۇمىسقا ورنالاسۋ كورسەتكىشى 50 پايىزدان تومەن بولعان 61 وقۋ ورنى انىقتالدى. ال بىرقاتار جوو-دا ماماندىق بويىنشا جۇمىسقا ورنالاسۋ كورسەتكىشى 30 پايىزدان دا تومەن. ايتالىق, «حالىقارالىق قا­تىناستار» ماماندىعى ءاردايىم سۇ­رانىسقا يە. سەبەبى ەلدىڭ شەتەلدەرمەن قارىم-قاتىناسىنا, ەلشىلىكتەردە ەڭبەك ەتۋگە بولادى. بۇل سالانىڭ بىزدەگى بەدەلى دە جوعارى. دەگەنمەن وسى ءبىر سۇرانىستاعى ماماندىقپەن سۇرانىستاعى مامانداردى دايارلاي الماي وتىرعان جوو بار. «جوو رەيتينگىنىڭ» 2019 جىلعا جاساعان قورىتىندىسى بويىنشا د.قوناەۆ اتىن­داعى ەۋرازيالىق زاڭ اكادەمياسىن «حالىقارالىق قاتىناستار» ماماندىعى بويىنشا بىتىرگەن تۇلەكتەردىڭ نەبارى 29 پايىزى عانا جۇمىسپەن قامتىلعان.

كومپيۋتەرسىز قازىرگى كۇندى, اسىرەسە جۇمىستى ەلەستەتە المايمىز. سول سەبەپ­تى «ينفورماتيكا» ماماندىعىنا دا سۇ­رانىس جىل سايىن ارتىپ وتىر. وعان بو­لىنەتىن گرانت سانى دا باسقالارىمەن سالىستىرعاندا كوپ. بىراق وسى ءبىر مامان­دىقتى تامامداعان تۇلەكتەردىڭ ءبارى بىر­دەي سۇرانىستاعى مامان بولا الا ما؟ حالىقارالىق گۋمانيتارلىق-تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتتە «ينفورماتيكا» (جاراتىلىس عىلىمدارى) ماماندىعىن وقىعان بىتىرۋشىلەردىڭ 71 پايىزى جۇمىسسىزدار قاتارىن تولىقتىرىپ جۇرگەن كورىنەدى.

وسىعان ۇقساس تاعى ءبىر دەرەك «ەكو­نو­­ميكا» ماماندىعى بويىنشا تىركەل­گەن. ورتالىق ازيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ «ەكو­نوميكا» ماماندىعىن تامامداعان تۇلەك­تەردىڭ 20 پايىزى عانا ماماندىعى بو­يىنشا جۇمىس ىستەپ جاتىر.

بۇدان بولەك رەيتينگتىڭ باعىتتار بو­يىنشا شىعارىلعان قورىتىندىسى دا زەر سالۋعا تۇرارلىق. ويتكەنى تالاپكەرلەر كوبىنە-كوپ مەگاپوليستەردەگى ۋنيۆەرسيتەتتەرگە نەمەسە ۇلتتىق, حالىقارالىق جوو-عا ۇمتىلادى. الايدا «جوو رەي­­­­تينگىنىڭ» ناتيجەسىندە عىلىمي جارا­تىلىستانۋ پاندەرى بويىنشا مۇعا­لىمدەردى دايارلاۋ باعىتىندا ۇز­دىك بوپ تانىلعان جوو-لاردىڭ ءبارى (شاكارىم اتىنداعى سەمەي مەملەكەتتىك ۋني­ۆەر­سيتەتى, ە.ا.بوكەتوۆ اتىنداعى قارا­عان­دى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى, قوس­تاناي مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ۋني­ۆەرسيتەتى) وڭىرلەردە ورنالاسقان.

جوو-دان جالاقىعا دەيىن

كوپ كاسىپتىڭ نارىقتىق قوعامداعى بە­دەلى وعان تولەنەتىن ەڭبەكاقىنىڭ مول­شەرىمەن ولشەنەدى. كەي تالاپكەرلەر الدەبىر ناقتى شەشىمگە كەلە الماي قي­نالعاندا نەمەسە جۇرەگىمەن قالاعانى بولماعان جاعدايدا جاي عانا جوعارى جالاقى تولەنەتىن ماماندىقتى تاڭداۋى مۇمكىن. وسىنداي تىعىرىقتاعى تالاپكەرلەرگە دە تاڭداۋ جاساۋدا قاتەلەسپەۋگە سەپتىگىن تيگىزەتىن كورسەتكىشتەر وسى ءبىر تانىمدىق ماتەريالىمىزعا ارقاۋ بولعان رەيتينگتە بار.

ماسەلەن, تۇلەكتەردىڭ وقۋدى اياقتا­عاننان كەيىنگى ورتاشا جالاقىسى 101 مىڭ 243,34 تەڭگەنى قۇرايدى. ولار­دىڭ ىشىندە ەڭ تومەنگى ورتاشا جا­لاقىنى «مەكتەپكە دەيىنگى وقىتۋ جانە تار­بيەلەۋ» ماماندىعىن بىتىرگەندەر الادى ەكەن. اتالعان كاسىپتى يگەرگەندەر ورتاشا ەسەپپەن العاندا 69 مىڭ 639 تەڭگەگە جۇمىس ىستەپ ءجۇر. ەڭ جوعارى جالاقىنى «گەولوگيا جانە پايدالى قازبالار كەن ورىندارىن بارلاۋ» ماماندىعىنىڭ تۇلەكتەرى الادى. ولاردىڭ ايلىق تابىسى ورتاشا 167 مىڭ تەڭگەنى شامالايدى.

ال تۇلەكتەرى جوعارى جالاقى الاتىن ۋنيۆەرسيتەتتەر قاتارىنا قازاقستان-بري­تان تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىن جاتقىزۋعا بولادى. بۇل جوو-نى بىتىرۋشىلەر ورتاشا ەسەپپەن 242-288 مىڭ تەڭگە كولەمىندە جالاقى الادى.

وسى كورسەتكىش بويىنشا ەكىنشى ورىنعا تابان تىرەگەن كيمەپ ۋنيۆەر­سيتەتىن بىتىرۋشىلەردىڭ جالاقىسى 196 مىڭ 889 تەڭگەگە جۋىقتايدى. ۇزدىك ۇش­­تىكتى قازاقستان-نەمىس ۋنيۆەرسيتەتى اياقتايدى. اتالعان جوو-نى تامامداعان تۇلەكتەر كەم دەگەندە 196 مىڭ 691 تەڭگەگە ەڭبەك ەتەدى ەكەن.

ديپلوم قولدا, جۇمىس قايدا قاشادى؟

ءيا, جوعارىدا ءسوز ەتكەنىمىزدەي, نارىق­تىق قوعامدا ەڭبەكاقى وتە ماڭىزدى ءرول وينايدى. دەگەنمەن تۇلەكتەردىڭ جوعارى جالاقى الاتىن جوو-نىڭ ديپلومىن قولعا الىپ, جۇمىس تاپپاي قانشاما اي ءجۇرىپ قالاتىنى دا بار. سوندىقتان «ديپلوم قولدا, جۇمىس قايدا قاشادى؟» دەگەن جايباسارلىق جارامايدى. وسى ماسەلەدە دە كوكەيدە سەنىمدىلىك ورناۋى ءۇشىن قاي ماماندىقتىڭ تۇلەكتەرى بىردەن جۇمىس تاۋىپ كەتەتىنى كورسەتىلگەن دەرەكتەرگە كوڭىل اۋدارعان ابزال.

«جوو رەيتينگىنىڭ» قورىتىندىسىنا سايكەس, «كولىك قۇرىلىسى» ماماندىعىن اياقتاعانداردىڭ جولى بولعىش. ولار نەبارى 2 ايدا جۇمىس تاپسا, «شەتەل فيلولوگياسى», «ستوماتولوگيا», «كەدەن ءىسى» ماماندىقتارىنىڭ تۇلەكتەرى جۇمىس ىز­دەۋگە 5 ايدان اسا ۋاقىت جۇمسايتىن كورى­نەدى. اتالعان ماماندىق يەلەرىنىڭ جۇمىس­قا ورنالاسۋى 74 پايىزدى قۇراپ وتىر.

تيىسىنشە, جۇمىسقا ورنالاسۋ كورسەت­كىشى جوعارى ماماندىقتار قاتارىنا «مەيىربيكە ءىسى» – 90,4 پايىز, «تاۋ-كەن ءىسى» ماماندىعى بويىنشا – 87 پايىز, «ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى» ماماندىعى بو­يىنشا 83,2 پايىزدى قۇرايدى. الگىندە ايتقانىمىزداي, «شەتەل فيلولوگياسىن» تامامداعانداردىڭ جۇمىس تابۋ ۇزاقتىعى 51,9 پايىزعا ارەڭ جەتسە, «ديزاين» 60,5 پايىزدى, «حيميا جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى» 58,6 پايىزدى كورسەتىپ وتىر.