قىرىققابات داۋى: ديقاندارعا 2 ملرد تەڭگە ءبولىنۋى مۇمكىن

ورامجاپىراقتى قازاقتىڭ كوپ تۇتىنا قويمايتىنىن جاقسى بىلەتىن شارۋانىڭ كوزدەگەنى سولتۇستىكتەگى كورشى ورىس ەلىنە جەتكىزۋ بولاتىن. ەرتە پىسەتىن كوكونىستەردىڭ جولىنا كوروناۆيرۋس تا كەدەرگى بولدى. وبلىس اكىمى ءو.شوكەەۆ ۇكىمەت الدىندا كوكونىسكە قاتىستى ماسەلە كوتەرگەن سوڭ ديقاندارعا بلوك-بەكەتتەردەن ءوتۋ بويىنشا جەڭىل­دىكتەر جاسالعان. جول اشىل­عانىمەن كورشىلەردىڭ تابي­عي دارۋمەنگە دەگەن تابەتىنىڭ دەڭ­گەيى بەيمالىم ەدى. جاعدايدىڭ بىل­تىرعىداي بولمايتىنىن بول­جاعان كەي ديقان القاپتاعى ءونىمىن تەگىن بەرۋگە دايىن ەكەنىن دە جاريا ەتتى. قايىرىمدىلىق ۇيىمدارى ارقىلى وڭىرلەرگە جونەلتىپ جاتقاندار دا تابىلۋدا. مىسالى, جەتىساي اۋدانىنان 250 تونناعا جۋىق قىرىققابات «دەگدار» قايىرىمدىلىق قورى ارقىلى ەلىمىزدەگى بارلىق بالالار ۇيىنە جانە تۇرمىسى تومەن وتباسىلارعا تەگىن تاراتىلدى. ماقتاارالدىقتارعا قيىن تۇستا كومەك قولىن سوزعان ازاماتتارعا العىسپەن جاۋاپ قاتۋدى ازا­ماتتىق پارىزى ساناعان كاسىپكەر قانات مارات ۇلى 600 توننا قىرىققاباتتى گۋمانيتارلىق كو­مەكتى الىپ كەلگەن وڭىر­لەردىڭ جۇك كولىكتەرىنە تەگىن تيەپ بەرىپ جىبەردى. ال كەلە­سى ءبىر كاسىپكەر حۋسەين بابۋ­روۆ ديقانداردان 500 توننا ورام­جاپىراق ساتىپ الۋعا كەلىستى. ءسويتىپ, 200 توننا ءونىمدى جۇك كولىكتەرىنە تيەپ, بەلا­رۋسكە جونەلتتى. ارنايى جۇك كولىكتەرىنە تيەلگەن قىرىق­قاباتتى بۇل ەلىنە جەتكىزۋگە 5 كۇن كەتەدى ەكەن. ول جاقتاعى قوي­­­ماعا تۇسكەن قازاق­ستان­دىق ءونىم­­دى ساۋ­دا­گەرلەر وزگە قالالارعا جونەلتەدى.

ديقاندار ءۇشىن بۇل دا ۇل­كەن دەمەۋ. ويتكەنى شارۋا ورام­جاپىراقتى تۇتىنۋعا دايىن كۇيى­نە جەتكىزۋمەن قاتار كوكونىس تيەي­تىن تراكتور, جۇمىسشىلارعا تولە­نەتىن جالاقىنى ەسەپتەگەندە ءار گەكتارعا شامامەن 1 ملن تەڭ­گە جۇمسايدى ەكەن. شەتەلگە شىعاتىن جۇك كولىكتەرىنىڭ شىعى­نى تاعى بار. قىرىققاباتتى تازالاپ, جۇك كولىگىنە قالايتىن جۇ­مىس­شىلاردىڭ كۇندىك جالا­قىسى 3000-7000 تەڭگە ارالىعىندا. قىس­قاسى, شارۋالار ءۇشىن بىل­تىر­عىعا قاراعاندا تۇسەتىن كىرىس از. دەگەنمەن, ديقاندار بۇگىن­گى جاعدايدا «بارعا قاناعات» دەپ وتىر.

قاناعاتشىل شارۋالاردىڭ ەندى ءبىر توبى جۇمساعان شىعىنىن وتەپ الۋ ءۇمىتىن ۇزگەن ەمەس. جۇك كو­لىكتەرىنىڭ شەكارادان ەش كەدەر­­گىسىز وتۋىنە ءتيىستى ورگاندار مۇمكىندىك جاساعان سوڭ تاۋار­لارىن تيەپ جولعا شىققاندار قا­تا­رى ارتتى. الايدا الىس-جاقىن شەتەلگە شىعۋى ءتيىس ديقانداردىڭ الدىنان تاعى ءبىر كەدەرگى شىق­تى. بۇل جولى ولاردىڭ تاۋارى شىمكەنتتە تۇرالاپ قالدى. وتان­­دىق جەمىس-جيدەكتى رەسەي, بەلا­­رۋس جانە شىعىس ەۋروپاعا تاسى­مالداۋشىلار شىمكەنتتەن فيتوسانيتارلىق سەرتيفيكات الۋى ءتيىس بولعان. ونسىز شەكارا اسا المايدى. سول قۇجات بەرىل­مەي, 100-گە تارتا جۇك تاسىمالداۋ­شى كولىكتەر قالا شەتىندە بىر­نەشە تاۋلىك قاڭتارىلىپ تۇرىپ قالدى. اقىلى تۇراقتاردا تاۋ­لىكتەپ تۇرۋعا ءماجبۇر بولعان جۇرگىزۋشىلەر توننالاپ ار­تىلعان قىرىققابات, پياز, بول­گار بۇرىشى مەن قىزىلشا تەز بۇزىلاتىنىن ايتىپ دابىل كو­تەردى.

تاۋار بۇزىلماۋى ءۇشىن جۇك كولى­گىنىڭ توڭازىتقىشىن ۇزدىكسىز قوسۋعا تۋرا كەلەدى. ال توڭازىتقىشىڭىزدىڭ تەتى­گى تەگىن اينالمايدى, تاۋلىكتەپ ىستەۋى قىم­­باتقا تۇسەتىنى جانە ءمالىم. «تاۋار بۇزىل­سا, تازا تاقىرعا وتىرامىز» دەپ جاناي­قايىن اقپارات قۇرالدارى ارقىلى جەتكىزگەن جۇرگىزۋشىلەردى دە تۇسىنۋگە بولادى. بۇل ورايدا سەرتيفيكات بەرۋى ءتيىس اۋماقتىق ينسپەكتسيانىڭ ايتار ءوز ءۋاجى دە بار. ينسپەكتور از, سەرتيفيكات راسىم­دەي­تىن ءتيىس­تى بازا, ياعني مينيسترلىكتەگى كومي­تەت­پەن بايلانىستى كومپيۋتەرلىك باعدار­لاما ءبىر­شاما ۋاقىت قوسىلماي قالعان. اۋىل شا­رۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە قاراي­تىن ينس­پەكتسيا قىزمەتكەرلەرى سەرتيفيكات بەرۋ ما­سەلەسى شەشىلگەنشە تاۋار بۇزىل­ماي­تى­نىن ايتىپ, جۇرگىزۋشىلەردى سابىرعا دا شا­قىر­عان. الايدا توننالاعان تاۋاردىڭ تاع­دىرى جۇرگىزۋشىلەردى دابىل قاعۋعا ءماجبۇر ەتتى.

شارۋالاردىڭ اماناتىن ارقالاعان جۇر­گىزۋشىلەردىڭ جانايقايى اۋىل شارۋا­شىلىعى مينيسترلىگىنە دە جەتكەن. وسى ماسەلەگە قاتىستى اقپارات تارات­قان مي­نيستر­لىكتىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى بيىل­­عى جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىندا اۋىل شارۋا­شىلىعى مينيسترلىگىنىڭ مەملەكەتتىك ينسپەكتورلارى وسىمدىك ونىم­دەرىنىڭ ەكسپورتى ءۇشىن 10,0 مىڭنان استام فيتوسانيتارلىق سەر­تيفيكاتتار, ونىڭ ىشىندە ەرتە پىس­كەن قىرىققاباتقا 2,5 مىڭ سەرتيفيكات بەرگەنىن مالىمدەدى. فەرمەرلەردىڭ جاپپاي ۇندەۋىنە بايلانىس­تى شىمكەنت جانە تۇركىستان اۋماقتىق ينسپەكتسياسى ۇستەمەلى جۇمىس رەجىمىنە كوشكەنىن دە جەتكىزدى. قىرىققابات­­تى ەكسپورتتاۋعا قاجەتتى قۇجاتتار تۇركى­س­تان وبلىسى مەن شىمكەنت قالاسىنىڭ بارلىق اۋماقتىق ينسپەكتسيالارىندا بەرىلەدى. مينيسترلىك مالىمەتىنشە, مامىر ايىندا ولار 2,7 مىڭنان استام ءوتىنىش قابىلداعان. وسى ايدا ماماندار 2,7 مىڭ فيتوسانيتارلىق جانە 164 كارانتين­دىك سەرتيفيكاتتار بەرىپتى. بۇل دەگەنىڭىز, وسىمدىكتەردىڭ كارانتيندىك تەكسەرۋىن جۇرگىزەتىن ءار مەملەكەتتىك ينسپەكتور كۇن سايىن فەرمەرلەردىڭ 40-قا جۋىق ءوتىنىشىن وڭدەگەنىن بىلدىرەدى. ياعني بۇل ءساۋىر ايىمەن سالىستىرعاندا ورتاشا ەسەپپەن 2,5 ەسە كوپ. قىرىققابات وندىرۋشىلەردىڭ بارلىق سۇرانىستارىن قاناعاتتاندىرۋ ءۇشىن اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى اگروونەركاسىپتىك كەشەنىندەگى مەملەكەت­تىك ينسپەكتسيا كوميتەتى شىمكەنت قالاسى­نىڭ اۋماقتىق ينسپەكتسياسىنا قوسىمشا جۇمىس ۋاقىتىن ەنگىزدى. سونىمەن قاتار وتىنىشتەردىڭ كۇرت ارتۋىنا جانە وڭتۇس­تىك­كە فيتوسانيتارلىق سەرتيفيكاتتاردىڭ بەرىلۋىن جەدەلدەتۋگە بايلانىستى باسقا وڭىرلەردەن قىزمەتكەرلەر كومەككە كەلگەن. «فيتوسانيتارلىق سەرتيفيكاتتاردى بەرۋدەن دالەلدى باس تارتۋ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «وسىمدىكتەر كاران­تينى تۋرالى» زاڭناماسىنىڭ تالاپتارىنا سايكەس جۇرگىزىلەدى, ءوتىنىش بەرىلگەن كۇننەن باستاپ 5 جۇمىس كۇنى ىشىندە جۇزەگە اسىرىلادى. جالپى, فيتوسانيتارلىق سەرتيفيكات بەرۋ پروتسەسى ءۇش نەگىزگى كەزەڭنەن تۇرا­دى: بباج پورتالىنا تۇسكەن وتىنىمدەردى تىركەۋ جانە تەكسەرۋ, ونىڭ ىشىندە وتىنىمدە كورسەتىلگەن اقپارات پەن دەرەكتەردىڭ تولىقتىعى مەن دۇرىستىعىن تەكسەرۋ; كارانتيندىك فيتوسانيتارلىق جاعدايدى بەلگىلەۋ جانە كارانتينگە جاتقىزىلعان ونىمدەردى فيزيكالىق تەكسەرۋ, سونداي-اق تەكسەرۋ جۇرگىزۋ ءۇشىن وسىمدىكتەر كارانتينى جونىندەگى ينسپەكتوردىڭ كارانتينگە جاتقىزىلعان ءونىمدى ساقتاۋى جانە قويماعا بارۋى; كارانتيندىك فيتوسانيتارلىق باقىلاۋ جانە قاداعالاۋ تۋرالى اكتىنى بااج-دا رەسىمدەۋ, فيتوسانيتارلىق سەرتيفيكاتتى تىركەۋ نەمەسە ونى بەرۋدەن دالەلدى باس تارتۋ», دەلىنگەن مينيسترلىك مالىمدەمەسىندە. سونداي-اق بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا جانە الەۋمەت­تىك جەلىلەردە كورسەتىلگەن شاعىمدارعا سايكەس, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى شىمكەنت قالاسىنداعى اۋماقتىق ينسپەك­تسيانىڭ جۇمىسىن تەكسەرۋدى قولعا العان.

بۇگىنگى جاعدايدى بىلمەك بولىپ شىمكەنت قالاسى بويىنشا اۋماقتىق ينس­پەكتسيا باسشىسى ابدىباقىت ماقۇلباەۆ­قا حابارلاسقان ەدىك. «مامىردىڭ 18-20 كۇن­دەرى ءوتىنىم وتە كوپ كەلىپ ءتۇستى. ياعني 160-190 كولىك كەلدى. ولاردىڭ قۇجاتىن راسىمدەۋ­دە 4 ينسپەكتور جۇمىس ىستەدى. بۇرىن مۇن­شاما ءوتىنىم تۇسپەيتىن. نەگىزى جۇرگىزۋشىلەر فيتوسانيتارلىق سەرتيفيكاتتى سول ءونىم وسكەن جەردەن الۋى ءتيىس ەدى. كوكونىس تيەلگەن ماقتاارال, جەتىساي, سارىاعاش اۋدان­دارىندا وب­لىستىق ينسپەكتسيا قاراپ, فيتوسەرتيفيكات بەرۋى كەرەك ەدى. ولاي بولماعان. ءبارى شىمكەنتتەن الامىز دەپ جولعا شىققان. وسىلايشا 100-دەن استام كولىك جينالىپ قالدى. ءوتىنىم كوبەيىپ, ۇلگەرمەي قالدىق. ونىمەن تۇرماي 4 ينسپەكتور عانا قىزمەت كورسەتەدى. قىرسىق شالعاندا بازا دۇرىس ىستەمەي ىركىلىس بولدى. قازىر جاعداي تۇراقتى», دەيدى ابدىباقىت ماقۇلباەۆ. ينسپەكتورلاردىڭ ازدىعى, شتاتتى كوبەيتۋ ماسەلەسى بىلتىردان بەرى كوتەرىلىپ تە كەلەدى ەكەن. الايدا ءالى كۇن­گە دەيىن شەشىمىن تاپپاعان. جوعارىدا اي­تىل­عانداي, شىمكەنتتىك ينسپەكتورلارعا تاراز, قىزىلوردا قالالارىنان ارىپتەستەرى ۋاقىت­شا كومەككە كەلگەن. بۇگىندە 9 ينس­پەكتور قىزمەت كورسەتۋدە. ناتيجەسىندە, جاعداي تۇراقتانىپ, فيتوسانيتارلىق سەرتيفيكات العان كولىكتەر كوپ كىدىرمەي جولعا شىعۋدا.

ايتپاقشى, قىرىققابات ونىمىنە قاتىس­تى قازاقستاننىڭ العاشقى پرەمەر-ءمينيسترى, قازىر ومارتاشىلار ودا­عىنىڭ توراعاسى بولىپ وتىرعان سەرگەي تەرەششەنكو دا پىكىر بىلدىرگەن ەدى. قازاقستان ءباسپاسوز كلۋبىنىڭ Facebook الەۋمەتتىك جەلىسىندەگى پاراقشاسىندا اگروونەر­كاسىپتىك كەشەندى دامىتۋ جونىندە وتكەن ونلاين-بريفينگتە سەرگەي تەرەششەنكو «توتەنشە جاعداي كەزىن­دە بۇزىلىپ كەتكەن 300 مىڭ توننا قى­رىق­قاباتتى كومۋ ءۇشىن ۇكىمەت 2 ملرد تەڭگە جۇمسادى» دەگەن اقپارات ايتقان. الەۋ­مەتتىك جەلىلەردە پىكىرتالاس تۋدىرعان وسى اق­پاراتقا قاتىستى وبلىستىق اۋىل شارۋا­شىلىعى باسقارماسى تۇسىنىكتەمە بەردى.

اكىمدىكتىڭ رەسمي جاۋابىنا سەنسەك, الگى 300 مىڭ توننا قىرىققابات تۇگەل ءب ۇلىنىپ كەتپەگەن جانە ۇكىمەتتەن راسىمەن دە 2 ملرد تەڭگەگە جۋىق قاراجات ءبولۋ ماسەلەسى قاراستىرىلۋدا. بىراق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسى ول قاراجات باسقا ماقساتقا جۇمسالاتىنىن ايتىپ وتىر. «تۇركىستان وبلىسىندا اعىمداعى جىلى 8 مىڭ گەكتار جەرگە ەرتە پىسەتىن قىرىققابات داقىلى ەگىلىپ, 300 مىڭ توننا ءونىم جينالدى. بۇگىنگى تاڭدا 150 مىڭ توننا قىرىققابات ساتىلدى», دەپ حابارلايدى باسقارما. سول 150 مىڭ توننا ءونىمنىڭ 104 مىڭ تونناسى ىشكى نارىققا ساتىلسا, 46 مىڭ توننا قىرىققابات رەسەي, بەلارۋس جانە قىرعىزستانعا ەكسپورتتالعان. «ال قالعان 150 مىڭ توننا قىرىققاباتتى ۇكىمەت تاپسىرماسىنا سايكەس رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالار مەن وبلىستاردىڭ تۇراقتاندىرۋ قورلارى ارقىلى ساتىپ الۋ جوسپارلانۋدا. سونىمەن قاتار قىرىققابات ەككەن اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن وندىرۋشىلەرگە ەكىنشى ءونىم ەگۋ ءۇشىن 0,01% نەسيە بەرۋ ماقساتىندا, ۇكىمەتتىك قوردان 1 600,0 ملن تەڭگە قارجى ءبولۋ قاراستىرىلۋدا», -  دەيدى باسقارما باسشىسى نۇربەك بادىراقوۆ.

تۇركىستان وبلىسى