2019 جىلدىڭ اياقتالۋىنا ساناۋلى كۇندەر قالعاندا الماتىدان جەتكەن قايعىلى حابار كۇللى قازاق جۇرتىنىڭ قابىرعاسىن قايىستىرىپ كەتتى. الاتاۋدان ارقا توسىنە بەت العان الىپ ۇشاق اۋەگە كوتەرىلە بەرە توسىن اپاتقا ۇشىراپ, ون ەكى وتانداسىمىز وپات بولدى. تۇتاس ەلدىڭ كوڭىلىنە تۇمان ورناتىپ, ۇلتتىق ازا تۇتۋ كۇنى تۋىنداعان قايعىلى جاعدايدان – ادىلەت سالاسىنىڭ ايبىندى وكىلى, «گەنەرالدار كەڭەسىنىڭ» توراعاسى رۇستەم قايداروۆ كوز جۇمعان بولاتىن. بۇل سۋىق حابار ول كىسىنى بىلەتىن كىم-كىمگە بولسا دا وڭاي تيگەن جوق. ودان بەرى دە جارتى جىلعا جۋىق ۋاقىت ءوتىپتى. ەگەمەن ەلىمىزدىڭ تاريحىندا ەسىمى التىن ارىپپەن ادىپتەلەتىن ەرەن تۇلعا ارامىزدا بولسا بۇگىن سەكسەن جاسقا تولار ەدى.
ءيا, ونەگەلى ءومىرىن ۇلت مۇراتىنا باعىشتاعان تاعىلىمدى تۇلعانىڭ مەرەيلى بەلەسى ءسان-سالتاناتپەن اتالىپ وتەر ەدى... سايدىڭ سەركە تاسىنداي ساربازدار تىزىلە ساپ قۇرىپ, اسكەري وركەستر سىرناي سازىن قالىقتاتىپ, ەل اعالارى ىزگى شۋاق قۇتتىقتاۋلارىن جولداعان بۇل توي – كۇللى قازاق قۇقىق قورعاۋ سالاسىنىڭ توماعالى تويى بولار ەدى-اۋ. تاعدىر ىسىنە شارا جوق دەسەك تە, ادام بالاسىنىڭ ارمانى تاۋسىلعان با؟! كوڭىل كوگىنە قاتتالعان بۇل ەپيزود ءبىزدىڭ عانا ەمەس, وسى سالانىڭ شەتىندە جۇرگەن تالاي ازاماتتىڭ ويىن مازالاپ, كوز الدىنا ەلەستەگەنى انىق. سەبەبى ۇلتقا قىزمەت ەتۋدىڭ ۇزدىك ۇلگىسىن كورسەتكەن رۇستەم ەسىمحان ۇلىنىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولى, اسكەري ءومىردىڭ ايناسىنا اينالعىسى كەلگەن ءاربىر جانعا اينىماس ۇلگى.
ء ومىر وتكەلدەرىنە زەر سالساق, ەڭبەك جولىن قاراپايىم تەرگەۋشىدەن باستاعان ادىلەت گەنەرال-مايورى ىشكى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارىنا دەيىنگى لاۋازىمدى قىزمەتتەردى ساتى-ساتىسىمەن العاۋسىز اتقارعانىن كورەمىز. زامانىندا ەڭبەكتىڭ شارىعىندا شىڭدالعان شىمىر جىگىت جۇك تيەۋشى, ورمان شارۋاشىلىعىن ەلەكترمەن ارالاۋشى, ءتىپتى تراكتورشى دا بولعان. ارمانعا قانات قاققان قاعىلەز جان اقىرى ءوز سالاسىن جاڭىلماي تاۋىپتى. ونىڭ ەسىمى ەل اۋزىنان تۇسپەيتىن سەبەبى ماماندىعىنان ادامدىعىن بيىك قويعاندىعىندا بولار. قاي بيىككە شىقسا دا قاراپايىم قالىبىنان جاڭىلماپتى. قازاقستاندىق پوليتسيانىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىنا, قىلمىسپەن كۇرەسكە جانە قوعامدىق ءتارتىپتى ساقتاۋعا قوماقتى ۇلەس قوستى. ەلىمىزدىڭ ءار تۇپكىرىندە باسشىلىق لاۋازىمدا لايىقتى قىزمەت اتقارىپ جۇرگەن قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىنىڭ قانشاما بۋىنىن تاربيەلەپ شىعاردى. قۇرمەتتى ەڭبەك دەمالىسىندا جۇرسە دە قوعامدىق ومىرگە بەلسەنە ارالاسىپ, ءتارتىپ ساقشىلارىنىڭ جاڭا بۋىنىن پاتريوتتىق رۋحتا تاربيەلەۋ, ۇرپاقتار ساباقتاستىعىن جالعاۋ, ىسىنە قاجىر-قايراتىن ارنادى. قۇقىقتىق قۇرىلىم وكىلدەرىنە قاتالدىق قانا ءتان دەگەن قاساڭ قاعيدانى بالتالاپ, ىزگىلىك پەن مەيىرىم شۋاعى بولماسا, ۇستانعان مۇرات كەمەلىنە جەتپەيتىنىن شاكىرتتەرىنىڭ بويىنا ءسىڭىرىپ ءوتتى. ۇلتتىق تامىردان اجىراماي, وتانعا ادال قىزمەت ەتۋدى ومىرلىك ماقسۇتىنا بالادى. تەمىردەي ءتارتىپ تانىم مەن تۇيسىكتەن باستاۋ الاتىنىن, نازىكتىگى جوق جۇرەكتەن باتىلدىق شىقپايتىنىن شەگەلەپ ايتتى.
گەنەرال-مايور كەزەكتى ءبىر كونفەرەنتسيادا سويلەگەن سوزىندە: «قازاق اسقاق رۋحتى حالىق. ونىڭ جاۋىنگەرلىك تاريحى تىم تەرەڭدە جاتىر. مۇنى ۇرپاق بىلۋگە ءتيىس. اتا-بابالارىمىزدىڭ رۋحىنان كەلە جاتقان, وتانسۇيگىشتىك قاسيەت بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ تامىرىندا دا بار. سونى قالعىتىپ الماۋ كەرەك. ۇلى وتان سوعىسىندا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرلارىنىڭ سانى بويىنشا قازاقتار الدىڭعى قاتاردا بولدى. ياعني ءبىز. بۇل دەگەن – قازاق جاۋىنگەر ءارى باتىر حالىق دەگەن بەلگى. ۇلتىمىزعا بەرگەن بيىك رۋحتىڭ كۇشى قازىردە ءبىزدىڭ بويىمىزدان تابىلىپ, بابالار اماناتىن جالعاستىرۋىمىز كەرەك. ماسەلەن, وتباسى دەگەن – كىشكەنتاي مەملەكەت. ءبىز سول مەملەكەتتەن پاتريوتتاردى تاربيەلەپ شىعارساق يگى. قاي ەلدىڭ جاستارىنىڭ ساناسى سەرگەك, رۋحى بيىك بولسا, سول ەلدىڭ بولاشاعى جارقىن», دەپتى. وتاندى ءسۇيۋدىڭ كوركەم ونەگەسىن كورسەتكەن جان وسىنداي جالىندى ويلارىمەن جاستاردىڭ جىگەرىن جانىپ, جانىنا جالاۋ بولا ءبىلدى.
راسىندا دا, قاي مەملەكەتتىڭ بولسىن ايبارىن اسپانداتىپ, حالىقتىڭ تىنىشتىعىن قورعاۋدا ەلدىڭ ىشكى قاۋىپسىزدىگى ماڭىزدى ءرول اتقارادى. ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى جوعارعى دەڭگەيدە قورعالىپ, كەز كەلگەن ءىرىلى-ۇساقتى قۇقىق بۇزۋشىلىققا قارسى ىمىراسىز كۇرەس جۇرگىزىلىپ, تەمىردەي ءتارتىپ ساقتالعان جەردە عانا مەملەكەت ەكونوميكاسىنىڭ ابىرويى ارتىپ, دامۋدىڭ جاڭا كەزەڭىنە سەنىمدى قادام باسپاق. رۇستەم قايداروۆ مەملەكەتىمىزدىڭ ىشكى قاۋىپسىزدىگى مەن تىنىشتىعى – تۇراقتى دامۋدىڭ كەپىلى ەكەنىن, سول سەبەپتى دە سالا قىزمەتكەرلەرىن جان-جاقتى قولداۋدىڭ ماڭىزى زور ەكەنىن بيىك مىنبەلەردەن كوتەرگەنىن ارىپتەستەرى ماقتانىشپەن ايتادى.
گەنەرال بولۋ ءار سولداتتىڭ ارمانى بولعانىمەن, مىڭنىڭ ءبىرىنىڭ عانا ماڭدايىنا بۇيىراتىن باق. رۇستەم قايداروۆ نەگىزىن قالاپ, ون توعىز جىل بويى باسقارعان «گەنەرالدار كەڭەسى» بىرلەستىگى قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى بارلىق قۇرىلىمدارعا باعىت سىلتەيتىن, اقىل-كەڭەسىن بەرەتىن جولباسشى ۇيىم بولدى دەسەك قاتەلەسپەيمىز. اتالعان قوعامدىق بىرلەستىك تمد ەلدەرى بويىنشا تۇڭعىش رەت ءبىزدىڭ ەلىمىزدە قۇرىلىپ, تاتۋلىق تامىرىنىڭ تەرەڭگە تامىر جايۋىنا سەپ بولدى. ءتۇبى ءبىر باۋىرلاس حالىقتاردى دا ىنتىماق پەن بىرلىككە ۇيىستىردى. اقەدىل اعانىڭ ارىپتەستەرى تىلگە تيەك ەتكەندەي, ماسكەۋ تورىندەگى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا ارنالعان مەموريالدىق مۋزەيدە ەكى دۇركىن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن العان تالعات بيگەلدينوۆ پەن ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش قورعانىس ءمينيسترى بولعان كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, حالىق قاھارمانى ساعادات نۇرماعانبەتوۆ مۇسىندەرىنىڭ تۇعىرعا قونۋىنا ۇيىتقى بولدى. سۇراپىل سوعىستا قازا تاپقان جاۋىنگەرلەردى ەسكە الۋ شارالارىن ۇيىمداستىرىپ, حابارسىز كەتكەن بوزداقتاردى ىزدەستىرۋگە كۇش-جىگەرىن جۇمسادى. بۇل ەڭبەكتەرى ءۇشىن رەسەي فەدەراتسياسى سەناتىنىڭ توراعاسى ۆ.ماتۆيەنكونىڭ, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ العىس حاتىن الدى. سول سەكىلدى «پاراسات», «قۇرمەت», «دوستىق جۇلدىزى», «وتانعا قىزمەتى ءۇشىن», «ەڭبەگى ءۇشىن» وردەن-مەدالدەرىمەن جانە قازاقستان, رەسەي, ۋكراينا ەلدەرىنىڭ وتىزدان استام مەدالىمەن ماراپاتتالدى.
اعا تۋرالى ماقالا ازىرلەپ جاتقانىمىزدى ايتىپ, ەلۋ ءتورت جىل ومىرلىك سەرىگى بولعان ۇلاعاتتى ۇستاز ايمەن جەكسەمبايقىزىنا حابارلاستىق. «رۇستەم ەسىمحان ۇلى جار رەتىندە, اكە رەتىندە قانداي ادام ەدى؟» دەگەن سۇراعىمىزعا اپامىز كوڭىلى بوساپ وتىرىپ جاۋاپ بەردى.
– تۇرلاۋى جوق تىرشىلىك كىمگە ماڭگى تۇراق بولعان دەيسىڭ. دەگەنمەن, ءبارى ءدال بۇلاي بولادى دەگەن وي تۇسىمىزگە دە كىرگەن ەمەس. «سەكسەن جاسىمدى دۇركىرەتىپ اتاپ وتسەك, كوڭىلى جاقىن ازاماتتاردىڭ باسىن قوسىپ, وتكەن كۇنگە ەستى ەسەپ بەرسەك» دەپ ايتىپ وتىرۋشى ەدى. دەنساۋلىعى جاقسى ەدى. 70 جاسىندا ء«ومىر وتكەلدەرى» دەپ اتالاتىن جيناعى جارىق كوردى. سول كىتاپتا تۋعان جەرىنە, ماماندىعىنا دەگەن شەكسىز ماحابباتى اسەرلى باياندالادى. وتباسىنا ەرەكشە كوڭىل بولەتىن. بالالارى دەسە جانىن بەرۋگە دايار ەدى. مەنى قامقور نيەتپەن الاقانعا سالىپ ايالاپ ءوتتى دەسەم ارتىق ايتقاندىعىم ەمەس. قينالعان ادامدى كورسە كومەكتەسۋگە بەيىل تۇراتىن. ءار تاڭدا ومىردەن وتكەن اتا-بابا جاقىندارىنىڭ, ابزال ازاماتتاردىڭ اتىن قالدىرماي اتاپ قۇران باعىشتايتىن. ءار ىسكە تازا كوڭىلمەن كىرىسەتىن. اعاڭ حالىقتىڭ پەرزەنتى ەدى عوي. ول كىسىنى حالقى ۇمىتپايدى, – دەپ تەبىرەندى ايمەن جەكسەنبايقىزى.
ايمەن اپاي تىلگە تيەك ەتكەندەي, حالىق ءوزىنىڭ اياۋلى پەرزەنتىن جۇرەگىندە ماڭگى الديلەيتىنىنە ءشۇبا جوق. كۇنى كەشە سەمەي قالالىق پوليتسيا باسقارماسى مۋزەيىنەن رۇستەم قايداروۆقا ارنالعان بۇرىش اشىلدى. وندا عيبراتتى عۇمىر يەسىنىڭ ءومىر ىزدەرىنەن سىر شەرتەتىن ەستەلىكتەر توپتاستىرىلعان. ومىردەن كوشسە دە, كوڭىلدەن وشپەيتىن شۇعىلالى ساۋلە قالدىرىپ, الاتاۋ اتانىڭ قۇشاعىندا ماڭگىلىككە دامىل تاپقان بەكزات بولمىس قازاق پوليتسياسىنىڭ مىڭداعان بۋىنىنا باعدارشام بولارى انىق. ءسوز سوڭىندا اعامىزبەن قاتار جۇرگەن ەل اعالارىنىڭ ىزگىشۋاق كوڭىلدەن شىققان شاعىن ەستەلىكتەرىن ۇسىنۋدى ءجون كوردىك.
ەركىن مۇساباەۆ,
گەنەرال-مايور:
– كەشە عانا جانىمىزدا جۇرگەن, ومىرگە ەركە, ومىرگە قۇشتار, ەڭبەكقور, قويعان ماقساتى ورىندالسا بالاشا قۋاناتىن اقجارقىن, اۋزىن اشسا جۇرەگى كورىنەتىن ازامات, بۇگىندە جانىمىزدا جوق. سەنبەيسىڭ, قيمايسىڭ, قينالاسىڭ. امال جوق. رۇستەم ەسىمحان ۇلىنىڭ ءومىرى كۇتپەگەن, ويلاماعان جەردەن, ەشبىر سەبەپسىز كۇرت ءۇزىلدى. اجال – ءبىزدىڭ قاتارىمىزدان, ءبىزدىڭ ارامىزدان رۇستەمدى ءدال وسىلاي ج ۇلىپ الىپ كەتەدى دەگەن ءوڭىمىز تۇگىل تۇسىمىزگە دە كىرۋى مۇمكىن ەمەس ەدى. قازاقتا تاعدىر دەگەن تەرەڭ ۇعىم بار, دوسىمىز, زامانداسىمىز, «گەنەرالدار كەڭەسى» دەگەن ۇيىمىمىزدىڭ جەتەكشىسى, سەركەسى گەنەرال رۇستەم ەسىمحان ۇلىنىڭ تاعدىرى وسىنداي بولدى.
«گەنەرالدار كەڭەسى» بىرلەستىگى ون توعىز جىل ىشىندە قىرۋار جۇمىستار اتقاردى. بىرىنشىدەن, توتاليتارلىق كەڭەس وكىمەتىنىڭ تاربيەسىن العان, قاتاڭ ءتارتىپ قاندارىنا سىڭگەن زەينەتكەر گەنەرالدار, كەڭەس وكىمەتى تاراعاننان سوڭ ابدىراعان كۇيدە قالدى. قاريا جاسىنداعى اق شاشتى ازاماتتار نارىق زامانىنا بەيىمدەلمەگەن ەدى, وزگەرىپ جاتقان قۇندىلىقتاردى اۋىر قابىلداۋعا ءماجبۇر بولدى. وسىنداي قيىن كەزەڭدە رۇستەم ەسىمحان ۇلى گەنەرالداردىڭ باسىن قوسىپ, باسىن قوسىپ قانا قويماي, جاس مەملەكەت قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ نىعايىپ كەمەلدەنۋىنە ءوز ۇلەستەرىن قوسۋعا جۇمىلدىرا الدى. قارۋلى كۇشتەر, ىشكى ىستەر مينيسترلىكتەرىنىڭ, مەملەكەت قاۋىپسىزدىگى, سوت جانە پروكۋراتۋرا ارداگەرلەرىنىڭ مول جانە ۇلكەن تاجىريبەلەرىن بۇگىنگى كۇننىڭ تالابىنا ساي ماقساتتارعا پايدالانۋعا جول اشتى. وتانىمىز, جاس قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ دەربەستىگىن نىعايتۋ جولىندا قارۋلى كۇشتەر مەن قۇقىق قورعاۋ سالاسىنداعى جانە ارناۋلى اسكەري قىزمەتكەرلەردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ, سونىمەن قاتار ەلىمىزدىڭ جالپى قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرى جونىندە ءتيىستى مەملەكەت ورىندارىنا ۇسىنىستار ەنگىزۋ جۇمىستارى اتقارىلدى. ۇزاق جىلدار ەل قورعاۋ, قوعامدىق ءتارتىپتى, زاڭدىلىقتى نىعايتۋ سالاسىندا قىزمەتتە بولعان, قازىرگى كەزدە زەينەتتە جۇرگەن ازاماتتاردىڭ ساياسي جانە قوعامدىق ورىندارىن انىقتاپ, مۇمكىن بولعان جاعدايدا, ولاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ جۇمىستارىنا كوپ كوڭىل ءبولىندى.
باۋىرىمىز, ارىپتەسىمىز, دوسىمىز – گەنەرال مايور رۇستەم ەسىمحان ۇلى قايداروۆتاي اسىل ازاماتپەن زامانداس بولعانىمىزعا, قاتار جۇرگەنىمىزگە, ەل ءۇشىن, حالقىمىز ءۇشىن ازدى كوپتى شارۋالاردى بىرلەسە اتقارعانىمىزعا ريزاشىلىق بىلدىرەمىز.
توقتار اۋباكىروۆ,
حالىق قاھارمانى, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى:
– پاراسات پايىمى بيىك, ىزگىلىككە ىڭكار, ەلى ءۇشىن ەڭبەك ەتكەن رۇستەم ەسىمحان ۇلىن جوعالتۋ بارىمىزگە جەڭىل بولعان جوق. ول كىسىنىڭ جۇرەكتەگى ساۋلەسى جارىق بولاتىن. حالقى ءۇشىن ۇلكەن قادامدارعا باردى. يگى باستامالاردىڭ باسى-قاسىندا ءجۇردى. مۇنداي جولداس, مۇنداي اكە, مۇنداي ازامات ومىردە كوپ كەزدەسە بەرمەيدى. ءوز ىسىنە جان دۇنيەسىمەن, بار بولمىسىمەن بەرىلگەن جان ەدى. تاۋەلسىزدىك جىلدارى قىزمەتتە قاتار جۇردىك. ءبىر ۇيدە, كورشى تۇردىق. اعالىعىن تانىتىپ, قامقور كوڭىلمەن «توقا, قانداي جاعداي؟ نە بولىپ جاتىر؟ قانداي كومەك كەرەك؟» دەپ سۇرايتىن. اعانىڭ ىزەتتىلىگىنە تاڭعالاتىنمىن. كىسىلىك پەن كىشىلىكتى, ازاماتتىقتى بارىنەن بيىك قوياتىن. ءوز ورتاسىندا سىيلى, كەز كەلگەن جەردە ءسوزى ءوتىمدى, ويى ۇشقىر جاننىڭ ارمانى دا بيىك بولاتىن. ول ارمان حالقىنىڭ باقىتتى ومىرىمەن ۇندەسىپ جاتتى. ءار ەسىكتى يمەنبەي اشىپ, ءتۇرلى تۇيتكىلدى ماسەلەلەردىڭ ءتۇيىنىن تارقاتۋعا ۇلەس قوستى. ول كىسىنى پرەمەر- مينيستردەن باستاپ ءبارى قابىلدايتىن. ءىزىن باسقان ىنىلەرى دە قايراتكەر جاننىڭ قاسيەتتى جولىن جالعاۋعا ءتيىس. باستاعان ءىسىن سوڭىنا دەيىن جەتكىزبەي تىنبايتىن گەنەرال-مايور, قىزمەت جولىندا تالاي تاعدىرعا اراشا بولدى. ءىز-ءتۇزسىز كەتكەن قانشاما مايدانگەردىڭ جاتقان جەرلەرىن انىقتاپ, ۇرپاعىمەن قاۋىشتىردى. بىرنەشە جىل بويى دايىنداپ, «قازاقستان گەنەرالدارى» اتتى انىقتامالىق-تانىمدىق ءمانى زور ەنتسيكلوپەديانى شىعاردى. اتتارى ۇمىتىلا باستاعان تالاي گەنەرالدىڭ ەسىمىن قايتا جاڭعىرتىپ, ساۋابى مول ءىس جاسادى.
ەسكەندىر حاسانعاليەۆ,
قازاقستاننىڭ حالىق ءارتيسى, ءانشى, كومپوزيتور:
– رۇستەم ەسىمحان ۇلى تۋرالى ويلاعاندا «قايران ءومىر ءبىر قالپىندا تۇرمايدى, قىزىعىڭدى كەيدە قايعى ۇرلايدى», دەيتىن ولەڭ جولدارى ەرىكسىز ەسكە تۇسەدى. باقيعا اتتانارىنان از ۋاقىت بۇرىن ءبىر كەزدەسۋدە ماعان «ەسكەندىر-اۋ, ەكەۋمىز تۇيدەي قۇرداسپىز, سەكسەن جىلدىق تا تاياپ قالىپتى. اللا جازسا, سول كۇندى ءبىر تاماشا قىلىپ وتكەرەرمىز» دەپ ەدى. امال نەشىك, ول كۇنگە جەتە المادى. رۇستەم قاۋىپسىزدىك سالاسىنىڭ مامانى بولا تۇرا, ۇلتتىڭ ونەرىن, مادەنيەتىن ەرەكشە قادىرلەيتىندەردىڭ قاتارىنان بولاتىن. ونەر ادامدارىن وتە جاقسى كورەتىن, ءتىل تابىسىپ, قالجىڭداسىپ جۇرەتىن. ويى ورامدى, ءتىلى كوركەم ەدى. تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ قۇقىق قورعاۋ سالاسىندا ونىڭ ورنى قانداي دەگەن ساۋالعا جاۋاپ ىزدەگەن جان, سۇراعىنا تولىمدى جاۋاپ تابا الادى.
الماتى